Кіріспе

17 ғасырдағы Солтүстік Фризия мен Дитмаршенді соққан дауылдық тасқын. Бурчарди су тасқыны (сондай-ақ екінші Гроте Мандренке деп белгілі) – 1634 жылғы 11-12 қазан түнде Солтүстік Фризияның Солтүстік теңіз жағалауын, Дитмаршенді (қазіргі Германия) және Оңтүстік-Батыс Ютландыны (қазіргі Дания) қамтыған дауылдық тасқын. Бұл тасқын жағалау қорғаныштарын бұзып, жағалау сызығын қиратты, мыңдаған адамның (8000-15000 адам суға батып кетті) қаза болуына және үлкен материалдық шығындарға әкелді. Стрэнд аралының көп бөлігі жойылып, Нордстранд, Пеллворм және бірнеше галлиген аралдары пайда болды.

Өмірбаян

Бурчарди тасқыны Шлезвиг-Гольштейн экономикалық әлсіздік кезеңінде орын алды. 1603 жылы елде оба эпидемиясы тарап, көптеген адам қаза тапты. Су тасқыны Шлезвиг-Гольштейнге де әсер еткен Отыз жылдық соғыс кезінде болды. Жергілікті тұрғындар мен Фредерик III, Гольштейн герцогы Готторптың әскерлері арасында, әсіресе Странд аралында шайқастар өтті. Странд халқы ескі қорғаныс шарттарын өзгертуге және әскерлерді күштеп орналастыруға қарсы тұрды. Дания экспедициялық флотының көмегімен олар біріншіде император әскерін, кейін герцогтың әскерін кері тартты, бірақ 1629 жылы жеңіліске ұшырады. Арал, содан кейін жағалау қорғау құрылыстары да осы қақтығыстан зардап шекті. Бурчарди тасқыны сол кезеңде Шлезвиг-Гольштейннің жағалауын шалған тасқындардың соңғысы болды. 1625 жылы үлкен мұз кемелері бөгеттерге елеулі зиян келтірді. 1634 жылға дейінгі жылдары жылнамаларда бірнеше дауылдық су тасқыны туралы мәліметтер бар; бөгеттердің тіпті жазда да тұрақтамауы олардың жеткіліксіз күтімге алынғанын көрсетеді.

Тікелей салдары

Бұл түнде Шлезвиг-Гольштейн мен Ютландияның оңтүстік-батысындағы Солтүстік теңіз жағалауында бірнеше жүздеген жерде бөгеттер бұзылды. Қаза тапқандардың саны 8000-нан 15000-ға дейін бағаланады. Қазіргі дереккөздер мен приход тіркелімдерінен 8000 жергілікті құрбандық анықталды. Дегенмен, нақты саны одан да көп болуы мүмкін, өйткені Антон Хеймрейхтің «Нордфризиша Хроник» кітабында «көптеген жат жұмысшылар мен шаруалар елде болған, олардың санын нақты есептеу мүмкін емес» делінген. Strand аралында ғана 44 бөгеттің бұзылуынан кем дегенде 6123 адам (немесе арал халқының 2/3 бөлігі) және 50 000 мал өлім тапты. Су 1300 үйді және 30 диірменді қиратты. Strand-тегі барлық 21 шіркеудің 17-сі толығымен қирап, қатты зақымданды. Жаңа егістіктің көбісі жоғалып кетті. Strand аралы екіге бөлініп, кішкентай Нордстранд және Пеллворм аралдары, сондай-ақ Сюдфолл мен Нордстрандишмур шағын аралдары пайда болды. Нюббель мен Ниланд халлигендері теңізге батып кетті. Айдерштедт түбегінде су тасқынынан 2107 адам мен 12802 мал батып, 664 үй қирады. Хеймрейх Дитмаршенде 383 адамның қаза тапқанын тіркеді. 168 адам қаза тапты, 1360 мал жоғалды, ал 102 үй Бусен (қазіргі Бюзум) және Эдер өзенінің сағасы бойындағы аймақтарда суға кетіп қалды. Жағалау батпақтарында көптеген адамдар қаза тапты, ал құрбандар тіпті Баргум, Бреклум, Алмдорф немесе Бомстедт сияқты елді мекендерде де тіркелді. Тіпті Гамбургте де Хаммербрук және Вильгельмсбург аудандарында бөгеттер бұзылды. Төменгі Саксонияда Хов бөгеті 900 метрге дейін бұзылды. Готторп герцогтарының Дагебюль шығанағын, бүгінгі Бокингардты, бір ғана үлкен бөгетпен жабу жөніндегі амбициялық жобасы, он жылдық қажырлы еңбектен кейін, су тасқынымен толығымен жойылды. Фейгебюль және Фаретофт (сол кезде халлигендер болған) жер мен адам өмірінен үлкен шығынға ұшырады. Окхолм шіркеуі қиратылды және теңіз бөгетін құрлыққа қарай жылжытуға тура келді. Оңтүстік-батыс Ютландта Данияның Рибе қаласы (тарихи маңызды орын және аймақтың ең ірі қаласы) толығымен суға батып, барлық бөгеттер бұзылды. Қаланың ең биік нүктесінде орналасқан Рибе соборы суға батты. Оңтүстік-батыс Ютландта бірнеше ауыр су тасқыны болғанмен, бұл тіркелген ең жоғары деңгей (тарихи Сент-Марцелл су тасқыны мен қазіргі Анатоль циклондық су тасқынынан да асып түседі) және бүгінде Рибедегі су тасқыны бағанасындағы ең жоғары нүкте ретінде белгіленген. Су тасқынынан кейінгі іздер собор қабырғаларында әлі де көрініп тұр. Қаза тапқандардың саны туралы деректер шектеулі, бірақ Нюрре Фаруп (Рибеден солтүстікке қарай) қауымдастығында халықтың жартысы суға батып, әдетте теңізден шалқары орналасқан Сеемге дейін адамдар суға батқандары тіркелді. Мәдени тұрғыдан алғанда, Солтүстік фризия тілінің ескі Нордстранд диалектісі жоғалып кетті. Диалект сөйлейтін құрбандардың саны тым көп болды, сонымен қатар көптеген арал тұрғындары үйлерін материкке немесе биік Нордстрандишмурға көшірді – Герцог Фридрих III-тің бұйрығына қарсы. 1637 жылға қарай Пеллвормдегі 1800 гектар жерге бөгеттер қайта орнатылды. Алайда Нордстрандта қалған шаруалар халлигтер сияқты төбелерде тұрып, егістіктерін өңдеуге шамалары келмеді. Герцогтың бірнеше бұйрықтарына қарамастан, олар бөгеттерді қалпына келтіре алмады. Нордстранд бөгеті туралы заңға сәйкес, теңізден жерді қорғай алмағандар оны жоғалтады. Ақырында герцог «Бөгет салғысы келмейтін жерін жоғалтады» деген фризиялық заңды күшіне енгізіп, жергілікті тұрғындарды иемденді және бөгеттерге инвестиция салған инвесторларға жер мен полиция және сот төрелігі сияқты айтарлықтай артықшылықтарды уәделеген жарғымен шетелдік қоныстанушыларды тартты. Мұндай инвесторлардың бірі голландтық кәсіпкер Квиринус Индервельден болды, ол 1654 жылы голландтық ақшамен және Брабанттан келген мамандармен алғашқы жаңа полдерді құруға қол жеткізді. 1657 және 1663 жылдары басқа да полдерлер пайда болды. Бұл голландтық қоныс әлі күнге дейін ескі католик шіркеуінің ғимараты түрінде сақталған. Ежелгі католик голландтарға лютерандық Данияда өз діндерін ұстануға және өз шіркеулерін салуға рұқсат берілді. 1870 жылға дейін ол жердегі уағыздаушы голланд тілінде уағыз айтатын. Жерді меңгеру барысында Пеллворм және Нордстранд аралдары бүгінде жалпы ауданы шамамен 9000 гектарды құрайды, бұл бұрынғы Strand аралының үштен бірі. Аралдар арасында соңғы 370 жыл ішінде 30 метрге дейін тереңдеген Нордерхерфейр таяз су арнасы пайда болды. Бұл Пеллвормның геологиялық негізіне жиі қауіп тудырады.

Қазіргі реакция

Сол кездегі адамдар мұндай су тасқынын Құдайдың жазасы деп қана ойлай білді. Евангелистік ынтақор және ақын Анна Овена Хойер Бурчарди су тасқынын апокалипсистің бастауы деп түсіндірді.