Владимир Антонов-Овсеенко: Революционер және дипломат

Кіріспе

Совет революционері және дипломаты (1883–1938)

Владимир Александрович Антонов Овсеенко (Владимир Александрович Антонов Овсеенко; Володимир Олександрович Антонов Овсєєнко; 9 наурыз 1883 – 10 ақпан 1938), нағыз тегі Овсеенко, партиялық лақап аттары 'Штык' (Байон) және 'Никита' (Никита), әдеби псевдоним А. Гальский (А. Гальский), көрнекті большевик көшбасшысы, совет мемлекет қайраткері, әскери қолбасшы және дипломат болған.

Ерте мансап

Ол Чернигов қаласында, жаяу әскер офицері мен дворян отбасында дүниеге келді. Ол этникалық украин болатын. Воронеж орта әскери мектебінде оқыды, бірақ 1901 жылы әскерден шығып, Варшавадағы студенттік марксистік үйірмеге қосылды. 1904 жылы Санкт-Петербургтегі әскери колледжді бітірді. 1902 жылы ол құпия түрде Ресей әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясына (РСДРП) мүше болып кірді және бес қаладағы тәмамдаған офицерлер арасында партияның әскери бөлімін ұйымдастыруға кірісті. 1905 жылғы Ресей революциясының басында Польшадағы Ново-Александрияда көтеріліс ұйымдастырды және алғаш рет тұтқындалды, бірақ 1905 жылдың көктемінде Венаға қашып кетті. Ол сол жерде РСДРП-ның меньшевик фракциясына қосылды. Мамыр айында Санкт-Петербургке оралып, Санкт-Петербург РСДРП комитетінің әскери ұйымының төрағасы болды. 1906 жылдың сәуір айында қайта тұтқындалды, бірақ бес күннен кейін түрмеден қашып шығып, Қырымдағы Севастополь қаласына көшіп, онда әскери бүлік ұйымдастырды. Тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, бірақ жазасы кейіннен Сібірде 20 жылға қатаң еңбекке ауыстырылды. 1907 жылдың маусым айында қашып, Мәскеуде, оған көмек көрсеткен адвокат Павел Малянтовичтің үйінде жасырынды. Үш жыл бойы ол кооперативтерде және Мәскеудегі баспагерлер кәсіподағында жұмыс істеді, содан кейін 1910 жылдың шілдесінде Пруссияға эмиграциялады, бірақ депортацияланды және Парижде қоныстанды, онда меньшевик бюросының хатшысы болып жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Антонов Овсеенко меньшевиктерден айырылып, "Голос" (Дауыс) соғысқа қарсы газетін шығарды, кейіннен оны "Наше слово" (Біздің Сөз) деп атады, онымен бірге Леонард Троцкий мен Юлий Мартов та редакциялық жұмыстар атқарды. 1917 жылдың маусымында Ресейге оралып, большевиктерге қосылды және қысқа мерзімге Хельсингфорстағы партия ұйымының басшысы және Солтүстік Кеңестер Конгресінің төрағасы болды. Шілдедегі большевиктерді қолдаған тәртіпсіздіктерден кейін тұтқындалып, Троцкиймен бірге Крестный түрмесіне қамалды. Оңшыл әскери бүлік, генерал Корниловтың жетекшілігімен күйреген күні босатылып, Хельсингфорсқа оралды.

He was born in Chernigov, the son of an infantry officer and nobleman. He was an ethnic Ukrainian. He studied at the secondary military school of Voronezh, but left the army in 1901 and joined a student Marxist circle in Warsaw. He graduated from military college in Saint Petersburg in 1904. In 1902 he secretly joined the Russian Social Democratic Labour Party (RSDLP) and set about organising a military section of the party among graduate officers in five cities. Early in the Russian Revolution of 1905 he led an uprising in Novo Alexandria in Poland and was arrested for the first time, but escaped to Vienna in spring 1905. There he joined the Menshevik faction of the RSDLP. He returned to Saint Petersburg in May, and was made chairman of the military organisation of the RSDLP Saint Petersburg committee. Rearrested in April 1906, he broke out of jail five days later, and moved to Sevastopol, on Crimea, where he organised a military revolt. Arrested and sentenced to death, his sentence was later commuted to 20 years hard labour in Siberia. He escaped in June 1907, and hid out in Moscow, in the home of a sympathetic lawyer, Pavel Malyantovich. For three years, he worked among co operatives and with the printers' union in Moscow, until his next arrest, after which he emigrated to Prussia, in July 1910, but was deported, and settled in Paris, where he acted as secretary of the Menshevik bureau. Soon after the outbreak of World War I, Antonov Ovseenko broke with the Mensheviks, and founded the anti war paper Golos (Голос – 'Voice'), later renamed Nashe Slovo (Наше слово – Our Word), which he co edited with Leon Trotsky and Julius Martov. He returned to Russia in June 1917, joined the Bolsheviks and was briefly head of the party organisation in Helsingfors and Chairman of the Northern Congress of Soviets. He was arrested after the pro Bolshevik riots in July, and detained, with Trotsky, in Krestny prison. He was freed on the day that the right wing military revolt led by General Kornilov collapsed, and returned to Helsingfors.

Қысқы сарайға шабуыл

Антонов Овсеенко 1917 жылы қазанда Петроградқа оралды және Петроград Кеңесінің Әскери-революциялық комитетінің хатшысы болып тағайындалды. Бұл оның Қазан революциясының әскери дайындықтарында шешуші рөл атқарғанын білдірді. Оны іс-қимыл барысында көрген Троцкий оны «саяси тұрғыдан сенімсіз, бірақ жеке басында батыл, импульсивті және тәртіпсіз, бірақ бастама көтере білуге қабілетті» деп сипаттады.

Ол 7 қарашада (сол кезде Ресейде әлі қолданылып жүрген Юлиан күнтізбесі бойынша 25 қазан) Қысқы сарайға шабуылды жеке басқарып, Қызыл гвардияшылар Ресей Уақытша үкіметінің министрлері (премьер-министр Александр Керенскийті қоспағанда) жасырынған ғимаратқа еніп, оларды тұтқындады. Олардың арасында Керенскийдің әділет министрі Павел Малянтович те болды, ол он жыл бұрын Антонов Овсеенкоға пана берген еді. Оқиғада ешкім қаза болған жоқ, бірақ ол Кеңес тарихында мифтік мәртебеге ие болды. Сергей Эйзенштейннің 1928 жылғы «Қазан» атты классикалық үнсіз фильмінің кульминациялық бөлігі осы шабуыл болды, онда Антонов Овсеенко өзінің рөлін ойнап, басты кейіпкер болды. Ол 1964 жылы Лен Дейтонның «Берлиндегі жерлеу» шпиондық романында да еске алынады, онда екі британдық шенеунік Кеңес Одағынан дезертир болуы мүмкін адамды талқылайды:

«Сток қызықты жағдай, білесіз бе; ол нағыз ескі гвардиялық большевик. Ол 1917 жылы Антонов Овсеенкомен бірге Қысқы сарайға шабуыл жасады, Ресейде бұл нені білесіздер?» «Бұл сені құрбан болатын батыр екеніңді білдіреді».

Саяси мансап

Большевиктер билікті басып алғаннан кейін Владимир Ленин құрған алғашқы үкіметте Антонов Овсеенко Совнаркомның әскери комитетіне тағайындалды. Ол Гатчинадағы азамат соғысының алғашқы, салыстырмалы түрде қансыз қақтығысында Керенский мен казак отрядына қарсы большевиктер жағын басқаруға жіберілді, бірақ жүйкелік шаршаудан құлап қалғандықтан ауыстырылуы керек болды. 1917 жылдың 21 желтоқсанында Антонов Овсеенко Украина мен Оңтүстік Ресейдегі революциялық күштерге басшылық етуді қолға алды. Армия кейіннен Харьковты басып алды, онда Украинадағы Кеңес билігі жарияланды. Ол Лениннің Брест-Литовск шарты бойынша Германиямен соғысты тоқтату туралы шешіміне қарсы болды және 1918 жылдың мамырында Германия әскеріне қарсы партизандық соғыс қоздырғаны үшін Қызыл Армиядан шығарылды. 1918 жылдың қыркүйегінде Украинадағы соғыс жөніндегі халық комиссары болып қайта тағайындалды және Украинадағы Украина Халық Республикасы мен Ақ Армия күштерінің жеңілісін қамтамасыз етіп, Украина КСР-ін құруға ықпал етті. Сол науқан кезінде Антонов Овсеенко патшалық генерал Пол фон Ренненкампфты өлімге кесуге бұйрық берді, өйткені ол большевиктердің Қызыл Армиядағы бөлімге басшылық ету ұсынысынан бас тартты, ал бас тарту өлім жазасын білдірді. Ресей азамат соғысы аяқталған кезде Антонов Овсеенко Тамбов облысын басқарды және 1920-1921 жылдардағы Тамбов көтерілісін Михаил Тухачевскиймен бірге, химиялық қару қолдана отырып, қатыгездікпен басып тастады. 1921 жылы Самара облысындағы ашаршылыққа қарсы жәрдем көрсетуге жауапты болды. 1922 жылы Антонов Овсеенко Лениннің Жаңа экономикалық саясатына қарсы болғанына қарамастан, Қызыл Армияның саяси басқармасының басшысы лауазымына тағайындалды, ол оны 1922 жылғы сәуірде өткен Ресей Коммунистік партиясының (большевиктер) съезінде шаруаларға сатқындық деп айыптады. Лениннің өмірінің соңғы күндерінде ол Троцкийді билік үшін күресте қолдады. Ол 1923 жылғы қазанда партиялық демократияны күшейтуге шақырған 46-шы декларацияға қол қойды. Желтоқсан айында оның бір бағыныштысы басшылықты сынағаны үшін жұмыстан босатылғаннан кейін, ол Орталық комитетке ашулы хат жазып, "біз партиялық иерархтардың тағына құл емеспіз!" деп айқайлады. 1924 жылғы қаңтарда ол Иосиф Сталин басқарған Ұйымдастыру бюросына шақырылып, жұмыстан босатылды. Кейіннен 1923 жылы Антонов Овсеенко Қытайға миссиямен жіберілді – дипломат ретінде 11 жылдық мансабының бастауы. 1925 жылы ол қайта шақырылып, Чехословакиядағы кеңес өкілі болып тағайындалды. Ол 1927 жылғы желтоқсанда КОКП-дан қуылған Троцкийдің көптеген жақтастарының бірі болды, бірақ 1928 жылы партияға қайта қабылдануды сұрағандардың алғашқыларының бірі болды. Кейіннен ол Польшаға елші болып жіберілді, бірақ 1934 жылғы мамырда Мәскеуге прокурор болып қайта шақырылды. Осы қызметінде ол Григорий Зиновьев пен Лев Каменевтің негізгі айыпталушылары болған үлкен Мәскеу сот процесінің біріншісіне қатысты және "Известия" газетінде оларды атуға шақыратын мақалаға қол қойды. Ол Испания азамат соғысы кезінде Барселонаға кеңес консулы ретінде жіберілді, онда ол Екінші испан Республикасына кеңес көмегін жеткізуді басқарды және POUM партиясына қарсы репрессияны ұйымдастырды. 1937 жылдың тамызында ол Мәскеуге шақырылып, онда Иосиф Сталинмен Испаниядағы оқиғалар туралы әңгімелесті. Бір ай жұмыссыз болғаннан кейін, ол 1937 жылдың қыркүйегінде Ресей КСР-інің әділет министрі болып тағайындалды, бірақ осы лауазымда бір айдан кейін, 1937 жылдың 11-12 қазаны түнінде тұтқындалып, тексерілді. 1938 жылдың 10 ақпанында атып тасталды. Антонов Овсеенко өлімінен кейін оңалтылған алғашқы бұрынғы троцкист болды және 1956 жылы Анастас Микоянның КОКП-ның 20-шы съезінде сөйлеген сөзінде есімдері аталды. Кейіннен оның ұлы, тарихшы Антон, әкесінің атының абыройына нұқсан келтіретіндей болады деп қорқып, әкесінің беделін қорғау үшін ұзақ күрес жүргізді.

In the initial government formed by Vladimir Lenin after the Bolsheviks had seized power, Antonov Ovseenko was appointed to the Military Committee of Sovnarkom. He was sent to lead the Bolshevik side in the first, relatively bloodless engagement of the civil war at Gatchina, against Kerensky and a detachment of Cossacks, but had to be replaced after he virtually collapsed from nervous exhaustion. On 21 December 1917, Antonov Ovseenko was put in charge of the Revolutionary forces in Ukraine and southern Russia. The army subsequently captured Kharkiv, where Soviet power in Ukraine was proclaimed. He opposed Lenin's decision to end the war with Germany under the Treaty of Brest Litovsk and was dismissed from the Red Army in May 1918 for fomenting guerrilla warfare against the advancing German army. He was reinstated as People's Commissar for War in Ukraine in September 1918 and oversaw the defeat of Ukrainian People's Republic and White Army forces in Ukraine, ensuring the creation of the Ukrainian SSR. During that campaign, Antonov Ovseenko ordered the execution of the tsarist general Paul von Rennenkampf, after he refused an offer by the Bolsheviks to command a unit in the Red Army, with refusal implying death. By the end of the Russian Civil War, Antonov Ovseenko was in charge of the Tambov Governorate, brutally suppressing the 1920–21 Tambov Rebellion, alongside Mikhail Tukhachevsky, with the use of chemical weapons. In 1921, he was put in charge of famine relief in the Samara region. In 1922, Antonov Ovseenko was given the highly sensitive post of head of the Political Directorate of the Red Army, despite his public opposition to Lenin's New Economic Policy, which he denounced in a speech to the April 1922 Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks) (CPSU) as a sell out to the peasants. During Lenin's terminal illness he backed Trotsky in the struggle for succession. He was a signatory of The Declaration of 46 in October 1923, which called for greater party democracy. In December, after one of his subordinates had been sacked for criticising the leadership, he wrote an angry letter to the Central Committee exclaiming that "we are not courtiers to the throne of party hierarchs!" In January 1924, he was summoned before the Orgburo, which was controlled by Joseph Stalin, and sacked. Later in 1923, Antonov Ovseenko was sent on a mission to China – the start of an 11 year career as a diplomat. In 1925, he was recalled and appointed Soviet representative in Czechoslovakia. He was one of a large group of Trotsky's supporters expelled from the CPSU in December 1927, but was one of the first to recant and seek readmission to the party during 1928. Later he was envoy in Poland, but in May 1934 was recalled to Moscow to serve as a Public Prosecutor. In this capacity, he observed the first of the great Moscow show trials, in which Grigory Zinoviev and Lev Kamenev were the main defendants, and signed an article in Izvestia calling for them to be shot. He was then posted to Barcelona, as Soviet Consul General, during the Spanish Civil War, where he directed the supply of Soviet aid to the Second Spanish Republic and where he organized the repression against the POUM party. He was recalled to Moscow in August 1937, where he talked with Joseph Stalin about the events in Spain. After a month without a job he was appointed People's Commissar for Justice of the Russian SFSR in September 1937, but, after just one month in that post, he was arrested during the night of 11–12 October 1937 and interrogated. He was shot dead on 10 February 1938. Antonov Ovseenko was the first former Trotskyist to be posthumously rehabilitated, and in 1956 was named in a speech by Anastas Mikoyan to the 20th party congress of the CPSU. Later, his son Anton, a historian, feared that his father was to be 'un rehabilitated', and fought a long rearguard battle to protect his father's reputation.