Кіріспе
Финляндияның азаматтығының тарихы мен ережелері Финляндияның азаматтықты беру туралы заңдарында жеке тұлғаның Финляндия азаматы болуына байланысты шарттар нақты көрсетілген. Бұл талаптарды реттейтін негізгі заң - 2003 жылдың 1 маусымында күшіне енген азаматтық туралы заң. Финляндия Еуропалық Одаққа (ЕО) мүше мемлекет болып табылады және Финляндияның барлық азаматтары - Еуропалық Одақтың азаматтары. Олар ЕО және ЕЭА елдері арасында еркін жүріп-тұру құқығына ие және Еуропа Парламентіне сайлауда дауыс бере алады. Финляндияда некеде тұрған ата-анадан туған адам, қай жерде туылғанына қарамастан, әдетте Финляндия азаматы болып саналады. Некеге тұрмаған, тек қана әкелері фин болған жұптардың балалары фин азаматтығын алу үшін заңды түрде танылуы тиіс. Шетелдік азаматтар ең аз мерзімде (әдетте бес жыл) тұрып, фин, швед, фин және швед тілдерін білгенін дәлелдегеннен кейін азаматтығын ала алады.
Finish nationality law details the conditions by which an individual is a national of Finland. The primary law governing these requirements is the Nationality Act, which came into force on 1 June 2003. Finland is a member state of the European Union (EU) and all Finnish nationals are EU citizens. They are entitled to free movement rights in EU and European Free Trade Association (EFTA) countries and may vote in elections to the European Parliament. Any person born to a married Finnish parent is typically a Finnish national at birth, regardless of the place of birth. Children of unmarried couples in which only the father is Finnish must be legitimised for them to acquire Finnish nationality. Foreign nationals may naturalise after meeting a minimum residence requirement (usually five years) and demonstrating proficiency in Finnish, Swedish, Finnish Sign Language, or Finland Swedish Sign Language.
Терминология
Азаматтық пен ұлт терминдерінің мағынасы арасындағы айырмашылық ағылшын тілінде әрқашан анық емес және елге байланысты әртүрлі болады. Жалпы алғанда, азаматтық дегеніміз - адамның белгілі бір елге заңды түрде тиесілі болуы, ол халықаралық шарттарда белгілі бір мемлекеттің мүшелеріне қатысты қолданылатын жалпы термин; азаматтық дегеніміз - адамның сол елдегі құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы. Бұл айырмашылық фин тілінде жоқ және екі термин де азаматтық мәртебеге қатысты kansalaisuus деп аударылады. Дегенмен, Ішкі істер министрлігі қолданыстағы заңнаманың атауын "Ұлттық құқық туралы" деп ресми түрде аударады, сонымен қатар "азаматтық" деген сөзді мәртебенің өзін сипаттау үшін қолданады.
Туғаннан, ұрпақтан немесе асырап алынғаннан пайда болған құқықтар
Егер ата-аналарының бірінің некеде тұрғаны Финляндия азаматы болса, бала туған жеріне қарамастан, туғаннан бастап Финляндия азаматы болып саналады. Финляндияда некеде тұрмаған анадан туған балаға азаматтық қосымша талап қойылмай-ақ беріледі. Финляндияда некеде тұрмаған фин әкесінің балалары азаматтығын әкелік қатынасы анықталғаннан кейін алады. Шетелде туған бала ата-анасы некеге тұрғаннан кейін немесе ата-анасы ешқашан некеге тұрмаған жағдайда, декларация арқылы азаматтығын алады. 12 жасқа дейінгі асырап алынған балаға автоматты түрде фин азаматтығы беріледі, ал асырап алынған үлкен жастағы балаға декларация арқылы азаматтық беріледі. Егер бала бес жасқа толмаған кезде оның шетел азаматы екендігі анықталмаса, онда оның ата-анасының тегі белгісіз, Финляндияда тастап кеткен бала фин болып саналады. Финляндияда босқын ретінде танылған немесе ресми қорғаныс алған адамдардың балалары, егер олар туғаннан кейін шетелдік азаматтықты автоматты түрде алмаса, Финляндияда туғаннан бастап Финляндия азаматтығына ие болады. Егер азаматтығы жоқ адам туылғаннан бастап Финляндияда туса және ол шетел азаматтығына өтініш беруге құқығы болмаса, ол да туылғаннан бастап Финляндия азаматтығына ие болады.
Ерікті сатып алу
Шетелдіктер белгілі бір мерзімде Финляндияда тұрып, содан кейін Финляндияның азаматы болып саналады. Өтініш беруші қылмыстық тіркелімге жатпаған және тіл білімі бойынша ортақ еуропалық тілдерді зерттеу шеңберінің B1 деңгейіне сәйкес фин, швед, фин және швед тілдерінде тіл білімі бойынша емтихан тапсырған болуы тиіс. Резиденттік талапты бес жыл бойы үздіксіз өмір сүру арқылы немесе 15 жастан кейін кем дегенде жеті жыл үздіксіз тұрып, соңғы екі жылы үздіксіз кезеңмен қамтамасыз ету арқылы орындауға болады. Бұл талапты келесілер орындай алады: фин азаматтарының некесінің 3 жылдығына дейінгі жұбайлары немесе тіркелген азаматтық серіктестері, тіркелген босқындар немесе азаматтығы жоқ адамдар, 15 жастан асқан, азаматтығын алған ата-анасымен бірге немесе одан кейін өтініш берген балалар, сондай-ақ елге тығыз байланысты және тіл білімі туралы талапты ерте орындай алатын өтініш берушілер. 15 жасқа толмаған, азаматтығын алған ата-анасы бар бала, егер барлық басқа талаптарға сәйкес келсе, Финляндияда тұратын жері болғаннан кейін бірден азаматтығын алады. Басқа да скандинавтық елдердің азаматтары елде екі жыл тұрып, онда тұру талабына жауап береді. 18 мен 22 жас аралығындағы, кем дегенде 10 жыл бойы Финляндияда тұратын, оның ішінде соңғы екі жылда тұрақты тұратын адамдар декларация арқылы азаматтықты алуға құқылы. Норвегияда кем дегенде бес жыл тұрып, солтүстік елдерінің басқа да азаматтығын натурализация арқылы алмаған азаматтар декларация арқылы Финляндия азаматтығына ие бола алады. Егер өтініш беруші ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіреді деп күдіктелсе, ол Финляндияда тұруға ниеттенбесе немесе азаматтықты беру ерекше жағдайда ұлттық мүддеге қайшы келсе, үкімет азаматтықтан бас тартуға құқылы. Ал декларация арқылы азаматтықты алған адамдар, талаптарға сай келгеннен кейін, азаматтықты алуға құқылы.
Жоғалу және қайта бастау
Финляндия азаматтары шетелде тұрақты тұратын, басқа азаматтығына ие немесе шетелде азаматтығын алу процесінде болған жағдайда, өз азаматтығынан бас тарту туралы өтініш бере алады. Егер азаматтығын алмау туралы өтініш беруші азаматтығы жоқ болса, онда азаматтығынан бас тарту мүмкін емес, тек шетелдік азамат ретінде азаматтығын алу үшін Финляндия азаматтығынан бас тарту қажет болған жағдайда ғана. Егер Финляндиямен жеткілікті байланыс болмаса, Финляндияның бірнеше азаматтығына ие азаматтар 22 жасқа толғанда Финляндия азаматтығынан автоматты түрде айырылады. Бұл талапты Финляндияда немесе кем дегенде жеті жыл бойы басқа бір скандинавия елінде тұрақты тұрып жатқан азаматтар орындай алады. 18-22 жас аралығындағы азаматтар Финляндия азаматтығын сақтап қалу, Финляндия паспортын алу немесе оған ие болу, Финляндияда әскери немесе мемлекеттік қызмет атқару туралы жазбаша өтініш бере алады. Азаматтық Финляндия азаматтығына ие болғаннан кейін бес жыл ішінде оны алаяқтықпен алған адамға немесе Финляндияның атасынан туысқандықтан азаматтық алған, бірақ кейіннен әкелік құқығынан айырылған адамдарға еріксіз алып тасталуы мүмкін. Алдамшылық негізінде қайтарып алу тек бір рет болды. Алдамшылық немесе әкелік құқығының бұзылуы салдарынан азаматтығынан айырылғаннан басқа, бұрынғы азаматтар декларация арқылы фин азаматтығын қайта алу үшін өтініш бере алады. Финляндияның азаматтығынан айырылу сирек кездесетін жағдай, бірақ Финляндиямен тығыз байланысы жоқ шетелде тұратын адамдар үшін азаматтықтың пайдасы аз. Финляндияда тұрғылықты жері жоқ және тұрғылықты жері жоқ азаматтың Финляндияның әлеуметтік қамсыздандыруына, жеке жағдайдағы Финляндияның консулдық көмегіне немесе Финляндияның денсаулық сақтау қызметіне құқығы жоқ. Ең маңызды қалған құқықтар - Финляндияға оралу, ұлттық сайлауларда дауыс беру, фин паспортына ие болу, Еуропалық Одақ азаматтары жұмыс визасы талаптарысыз Еуропалық Одақта жұмыс істеу және Скандинавия университеттеріне Еуропалық Одақ азаматы ретінде оқуға түсу (оқу ақысын төлеуден бас тарту). Сонымен қатар, Финляндияның барлық азаматтары шетелде орналасқан Финляндия елшілігінің консулдық қорғауына ие болады. Егер Финляндия азаматы сонымен қатар қоныс аударған елдің азаматы болса, онда Финляндияның шетелдегі өкілдігі оның атынан әрекет етпейді.
Аланд провинциясының тұрғылықты жері
Финляндияның Аланд автономиялық провинциясынан шыққан азаматтар ұлттық (фин) азаматтығынан басқа, провинцияның (Аланд) тұрғылықты жеріне ие болады. Тұрғылықты жер құқығы hembygdsrätt (фин тілінде kotiseutuoikeus) деп аталады және ол Аланд тұрғындарына жылжымайтын мүлік сатып алуға және иеленуге, мемлекеттік қызметтен бас тартуға, Лагтингке сайлауға және сайлануға және Аландта бизнес құруға құқық береді. Аланд аралдарында тұрғылықты жері жоқ қарапайым финдердің бұл құқықтарының ешқайсысы жоқ. Финляндияның қарапайым азаматтары 5 жыл аралдарда тұрып, швед тілін жақсы білетінін дәлелдегеннен кейін Аланд аралдарында тұруға құқығы бар. Аланд тұрғындары бес жыл Аландтан тыс жерде тұрса немесе Финляндия азаматтығынан айырылса, онда олардың тұрғылықты жері туралы құқығынан айырылады. Финляндиядан тыс азаматтар Финляндия азаматтығын алған кезде, егер олар тұрғылықты жері туралы талаптарға сәйкес келсе, Аланд елінде тұруға құқығы бар.
Қалалық тұрғылықты жері және тіркеу
Финляндия заңдары бойынша әлеуметтік қызметтер, муниципалды құқық және муниципалды тұрғылықты жері бойынша білім алу сияқты бірнеше құқық беріледі. Алайда, азаматтықтану туралы заңнамада азаматтықтану үшін қажетті шарт ретінде бірнеше рет муниципалды мекен-жай туралы айтылған.
Жергілікті тұрғылықты жерінің әсері
Қалалық тұрғылықты жерімен байланысты негізгі саяси құқық - қалалық сайлау құқығы. Финляндия және Скандинавия елдерінің азаматтары сайлау күніне дейін 51 күн бұрын тұрғылықты жері бойынша сайлауда дауыс беруге құқылы. Егер шетелдік азамат соңғы екі жыл ішінде Финляндияда тұратын болса, онда ол жергілікті билік органдарында сайлау құқығына ие болады. Әкімшілік тұрғыдан алғанда, тұрғылықты жері әртүрлі мемлекеттік органдардың жеке тұлғаға қатысты құзыретін анықтаудағы ең маңызды факторлардың бірі болып табылады. Қалалық және шіркеу салығы - қалалық тұрғылықты жері бойынша ең маңызды салықтар. Күнтізбелік жыл ішінде салық төлеуші өткен жылдың 31 желтоқсанында тұрғылықты жері бойынша салық төлейді. Егер адам Финляндияның евангелистік-лютеран шіркеуінің немесе Финляндияның православие шіркеуінің мүшесі болса, онда ол өзінің тұрғылықты жері бойынша шіркеудің мүшесі болып табылады және өткен жылдың 31 желтоқсанында тұрғылықты жері бойынша шіркеудің салық төлейді. Қалалық тұрғылықты жерімен байланысты тағы бір міндет - егер қалалық кеңес адамды басқармаға сайласа, муниципалдық кеңесте лауазымға орналасу міндеті. Қалалық тұрғылықты жер саяси құқықтардан басқа да құқықтарды береді. Көптеген әлеуметтік және денсаулық сақтау қызметтерін өз тұрғындарына муниципалитеттер көрсетеді, ал муниципалитеттерде тұрмайтын адамдар әлдеқайда аз қорғауға ие. Әлеуметтік және денсаулық сақтау қызметтерінен басқа, муниципалды тұрғылықты жер табиғи ресурстарға қатысты басқа да, әлдеқайда маңызды емес құқықтарды бере алады. Мемлекеттік меншіктегі көл су аймағында (ірі көлдерде) және мемлекеттік меншіктегі көл аралдарында көл маңындағы муниципалитеттерде тұратын барлық адамдарға аң аулауға құқық беріледі. Сол сияқты, солтүстік Финляндиядағы мемлекеттік жерлерге де қатысты, онда тұратын адамдар өздерінің жергілікті жеріндегі мемлекеттік орманға аң аулай алады. Қалалық тұрғылықты жердің тағы бір солтүстік ерекшелігі - бұғы иелену, бұл бұғы бағу аймағындағы муниципалитеттерде тұратын ЕЭА азаматтарына ғана шектелген.
Финляндиядағы мекен-жайы
Әлеуметтік қорғаудың негізгі шарты - Финляндияда тұратын азаматтар жәрдемақылар мен жәрдемақылар алуға құқылы. Бұл жерде әлеуметтік қорғаудың негізгі түрлері: аналық және аталық демалысқа ақы төлеу, балаға жәрдемақы, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы және әлеуметтік сақтандырудың басқа түрлері. Осыған ұқсас сөз тіркесімді қолданғанмен, бұл анықтама муниципалды мекен-жайды анықтау үшін қолданылған анықтамамен мүлдем бірдей емес. Әсіресе, тұрғылықты жері туралы анықтама ғана шетелдіктің немесе азаматтың Финляндияда тұрғылықты жері бар дегенге жеткіліксіз. Финляндияда тұрғылықты жері болу үшін Финляндияда нақты тұрғылықты жері мен үйі болуы, сондай-ақ елде тұрақты және тұрақты түрде болуы қажет. Бұл шетелдіктер мен азаматтарға бірдей қолданылады. Егер Финляндияға көшіп келетін адам Финляндияда қалуды ниет етсе, онда ол дереу Финляндияда тұратын болып саналады. Бұл дегеніміз, тіпті Финляндияға көшіп келген фин азаматына да, егер ол қалада қалу ниеті бар екенін дәлелдемесе, Финляндияға кіргеннен кейін бірден мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар берілмейді. Екінші жағынан, "Финляндияда тұратын жер" ұғымы механикалық тұрғылықты жер анықтамасынан гөрі көбірек қарауға мүмкіндік береді. Студенттер, миссионерлер, ғалымдар, гуманитарлық көмек көрсетушілер, халықаралық ұйымдардың қызметкерлері, фин компанияларының қызметкерлері және олардың отбасы мүшелері өздерінің тұрғылықты жерін жоғалтқан жағдайда да Финляндияда өздерінің тұрақты мекен-жайымен шексіз уақытқа дейін тұра алады. Алайда, тұрғылықты жер мәртебесін анықтайтын КЕЛА жеке тұлғалардың жағдайын бағалауда кең ауқымды мүмкіндікке ие. Финляндияда тұрғылықты жері және тұрғылықты жері бар шетелдіктер Финляндия азаматтарына көрсетілетін барлық әлеуметтік және медициналық қызметтерден пайдалана алады.
Екі жақты азаматтығы
2003 жылдың 1 маусымынан бастап шетелдік азаматтықты алған Финляндия азаматы Финляндия азаматтығынан айырылмайды. Бұрынғы фин азаматтығы осы күнге дейін (басқа елде азаматтығынан айырылғаннан кейін) жоғалған болса, олар декларация арқылы фин азаматтығын қайта ала алады. Бұрынғы фин азаматтарының балалары да фин азаматтығын декларация арқылы ала алады. Өтінімдерді тапсыру мерзімі 2008 жылдың 31 мамыры болды. 2005 жылдың шілдесіне дейін 5000-нан астам адам осы жаңа ережеге сәйкес фин азаматтығын алды немесе қайта алды. Заңға енгізілген өзгерістердің нәтижесінде Финляндияның азаматы ретінде азаматтығын алуға ниет білдірген шетелдіктер бұрынғы азаматтығынан бас тартуы қажет емес. Егер екінші елдің заңдары бұған рұқсат берсе, олар оны сақтай алады. 2019 жылғы 1 мамырдан бастап қос азаматтықты иеленген адамдар сегіз жылға бас бостандығынан айыруға әкеп соғатын ауыр қылмыстар үшін сотталған жағдайда азаматтығынан айырылуы мүмкін. Терроризм, сатқындық, тұтқындық, адам әкелу, соғыс және тыңшылық сияқты қылмыстар туралы айтылды. Фин азаматтығынан бас тарту туралы шешімді Фин иммиграциялық қызметі қабылдайды. Заңның күші кейінге шегерілмейді, сондықтан ол Ирак пен Леванттағы Ислам мемлекетіне қосылған фин азаматтығына ие адамдарға қолданылмайды. 2022 жылдың басында Финдер партиясы Финляндияда қос азаматтықты жоюды талап етті. бірнеше айдан кейін Ұлттық коалиция партиясының депутаты фин азаматтары мен екі жақты азаматтардың ұлттық қауіпсіздік үшін маңызды лауазымдарды, соның ішінде полиция қызметкерлерін атқаруға тыйым салатын заңды шақырды. Кейін ол заң жобасын қайтарып алды.
Еуропалық Одақтың азаматтығы
Финляндия Еуропалық Одақтың құрамына кіргендіктен, Финляндия азаматтары Еуропалық Одақ заңдарына сәйкес Еуропалық Одақтың азаматтары болып табылады, сондықтан олар еркін жүріп-тұру құқығына ие және Еуропалық Парламентке сайлауда дауыс беру құқығы бар. Финляндияның елшілігі жоқ ЕО-ға мүше емес елде тұратын фин азаматтары сол елдегі кез келген ЕО елшілігінен консулдық қорғаныс алуға құқылы. Финляндия азаматтары ЕО-ның кез келген елінде тұрып, жұмыс істей алады, себебі олар ЕО-ның 21-бабында берілген еркін жүріп-тұру және тұруға құқылы.