Кіріспе

Мемлекет аумағында туған кез келген адамның ұлтына немесе азаматтығына ие болу құқығы.

Jus soli (жасс соли, yooss соли), яғни "жер құқығы" – мемлекет аумағында туған адамның ұлтына немесе азаматтығына ие болу құқығы, кейбір ағылшын тілді елдерде "тумысынан берілген азаматтық" деп те аталады. Бұл адамның ұлтын елдің аумағында туғандығы негізінде анықтайтын қағида. Jus soli – ағылшын ортақ құқығының бір бөлігі, ол рим құқығынан шыққан, бұл құқық континенттік Еуропаның азаматтық құқық жүйелеріне әсер еткен. Jus soli Америкада басым қағида болып табылады; осы географиялық құбылыстың себептері мыналар: Ескі әлемнен иммигранттарды тарту және Жаңа әлемдегі жергілікті халықты ығыстыру мақсатымен бұрынғы еуропалық отаршылдық державалардың кеңпейілді заңдарын қабылдауы, сондай-ақ тәуелсіздік үшін күрес қозғалыстарының сәттілігі азаматтық ұғымын кеңейтіп, оны беруді жеңілдетті, бұл 19 ғасырдан бастап құлдықты жоюдың алғышарты болды. Америкадан тыс жерлерде jus soli сирек кездеседі. Ирландия Конституциясының жиырма жетінші түзетуі 2004 жылы қабылданғаннан бері еуропалық ешбір ел шартты немесе шартсыз jus soli негізінде азаматтық бермейді. Еуропа, Азия, Африка және Океанияның көптеген мемлекеттері туған кезде азаматтықты jus sanguinis ("қан құқығы") қағидасы бойынша береді, онда азаматтық туған жерінен гөрі ата-анасы арқылы мұраға өтеді, немесе jus soli-дің шектеулі түрінде, онда туған жері бойынша азаматтық тек белгілі бір иммигранттардың балаларына ғана автоматты түрде беріледі. Jus soli көп жағдайда азаматтығы жоқ адамдардың пайда болуына кедерес жасайды. 1961 жылғы азаматтығы жоқ адамдардың санын азайту туралы конвенцияға қосылған елдер өз аумағында туған, әйтпесе азаматтығы жоқ адамдарға азаматтық беруге міндетті. Конвенцияға қатысушы мемлекеттер өз елдерінің туымен жүзетін кемеде немесе өз елінде тіркелген ұшақта туған, әйтпесе азаматтығы жоқ адамдарға да азаматтық беруге міндетті.

Солтүстік Америка

Конституциямен кепілдендірілген. Барбадос: Конституциямен кепілдендірілген. Азаматтық туралы заңтың 3(2) тармақшасы бойынша, Канадада туған балаға – Канаданың әуе кеңістігі мен ішкі суларында туған балаға да – Канада азаматтығы беріледі, егер ата-анасының екеуі де Канада азаматы немесе тұрақты түрде тұратын болмаса, бірақ егер ата-анасының біреуі дипломат, дипломатқа қызмет ететін немесе дипломат деңгейіндегі халықаралық ұйымда жұмыс істейтін болса, басқаша. Алайда, егер ата-анасының екеуі де дипломат болмаса, олардың ұлты немесе иммиграциялық мәртебесі маңызды емес. Кейбір консервативті партия мүшелері туристер мен рұқсатсыз көшіп келгендердің балаларына Канадада туғаннан бастап азаматтық беруді тоқтатуды қалайды. Jus soli принципі бойынша Коста-Рикада 25 жасқа дейін тіркелу қажет. Куба: 2005 жылдың 7 шілдесіндегі Заң кітапханасының мәліметіне сәйкес, Кубадан тыс жерде туған, бір кубалық азаматы бар баланың азаматтыққа өтініш беруі үшін кем дегенде үш ай Кубада болуы керек. Мексика: Мексика Конституциясының 30-бабында айтылғандай, Мексика аумағында туған адамдар, ата-аналарының ұлтына қарамастан, Мексиканың табиғи азаматы болып табылады. "Аумақ" түсінігіне халықаралық суларда немесе әуе кеңістігінде жүретін мексикалық туы бар кемелер мен ұшақтар кіреді. АҚШ: 1868 жылы бекітілген АҚШ Конституциясының 14-ші түзетуінің азаматтық ережесінде былай делінген: "АҚШ-та туған немесе натурализацияланған және оның юрисдикциясына бағынған барлық адамдар АҚШ пен олар тұратын штаттың азаматтары болып табылады". Елде тиісті құжаттары жоқ шетелдік азаматтың баласына туғаннан бастап азаматтық беру туралы принцип ресми түрде сотта қарастырылмаған, бірақ АҚШ Жоғарғы Сотының 1898 жылғы United States v. Wong Kim Ark ісі бойынша шешімі үкіметке тек шетелдік дипломаттардың балаларына және елдің аумағын басып алуға қатысқан жау әскерлерінің балаларына ғана азаматтықтан бас тартуға рұқсат берді. Осылайша, бұл шешім көбінесе үкіметке АҚШ-та туғандарға олардың ата-анасының ұлтына қарамастан азаматтықтан бас тартуға тыйым салатын ретінде түсіндіріледі (АҚШ азаматтығы туралы заңды қараңыз). АҚШ Конституциясының "табиғи азамат" ережесі президенттік лауазымға үміткерлердің сайлану құқығын анықтайды. Кейбір түсіндірулер қатаң jus soli принципін қолдайды, яғни АҚШ-та тумаған адам президент бола алмайды, ал басқалары көбірек мүмкіндік береді. 2020 жылдың 24 қаңтарынан бастап Трамп әкімшілігі шетелдік азаматтардың АҚШ-қа иммигрант емес визамен келуін қиындататын жаңа саясатты қабылдады, осылайша олардың балалары АҚШ азаматтары болуын қамтамасыз ету үшін АҚШ-та тууға баруын болдырмауға тырысты, бұл практика "туған туризм" деп белгілі. АҚШ-тағы кейбір азаматтар жиі заңнамалық реформалар, соның ішінде 14-ші түзетутегі азаматтық ережеге түзету енгізуді талап етеді, ол АҚШ-тағы jus soli принципін тоқтатуға бағытталған, әсіресе елде заңсыз жүрген адамдардың балалары үшін. Алайда, мұны істеу қиын болуы мүмкін, өйткені американдық заңгерлер мен заң ғалымдарының көпшілігі, жеке идеологиясына қарамастан, 14-ші түзету АҚШ-та туған кез келген балаға jus soli азаматтығын береді деген консенсусқа келген. Америка Самоасында (АҚШ аумағы) туған адамдар туғаннан бастап АҚШ азаматы емес (олар АҚШ азаматы емес, егер олардың біреуі АҚШ азаматы болмаса). 2019 жылы федералды сот американдық самоалықтарды АҚШ азаматы деп таныды, бірақ шешім күшіне енбеді және сот процесі жалғасуда.

Солтүстік Америка

Конституцияға 2010 жылдың 26 қаңтарында өзгерістер енгізілді. Бұл түзету 2004 жылғы көші-қон заңының "өтпелі" мәртебеде болған адамдардың балаларын азаматтықтан шығармайтын ережесін, тұрақты тұрғын емес адамдарды (мерзімі өткен рұқсаттары бар және құжатсыз жұмыс істеушілерді қоса) қамту үшін кеңейтті.

Оңтүстік Америка

Конституцияның 96-бабында, егер ата-анасының кем дегенде біреуі Колумбия азаматы немесе заңды түрде тұратын болса, туылғаннан бастап Колумбия азаматтығы беріледі. 2019 жылдың тамызындағы президент жарлығымен Колумбияда туған венесуэлалық көшпендердің балаларына, олардың ата-аналарының тұру статусына қарамастан, азаматтық берілді.

Азия

Бахрейнде туған, шетелдік әкесі тұрақты түрде тұруға рұқсаты бар және өзі Бахрейнде туған балаларға азаматтық беруге құқық бар. 1996 жылы Камбоджа заңын өзгертіп, шетелдік ата-аналардан туған балаларға тек Камбоджа Корольдігінде заңды түрде тұрған жағдайда ғана азаматтық берілді (1996 жылғы Азаматтық туралы заңның 4(2)(а) бабы). Гонконг: 1997 жылдың шілдесінде Гонконгқа егемендік берілгеннен бері, тұрақты тұрғындарға азаматтығына қарамастан көптеген саяси құқықтар мен жеңілдіктер беріледі. Керісінше, ҚХР азаматтары, егер олар тұрақты тұрғындары болмаса (мысалы, Қытай мен Макао тұрғындары), осы құқықтар мен жеңілдіктерден айырылады. Негізгі заңда Қытай Халық Республикасының (ҚХР) аумағында туған барлық азаматтарының Гонконгта тұрақты түрде тұруға құқығы бар екендігі көзделген. 2001 жылғы Иммиграция басқармасының Чонг Фун Юэнға қарсы ісінде ата-аналардың тұруға құқығы болуы міндетті емес екендігі нақтыланды, соның салдарынан Қытайдан көптеген әйелдер Гонконгқа бала тууға келе бастады. 2008 жылға қарай, Қытай материгінен келген аналардан туған балалардың саны бес жыл бұрынғы көрсеткіштен жиырма бес есеге артты. Сонымен қатар, Гонконгта туған, толық немесе ішінара қытай ұлтының азаматтары, тіпті олардың ата-аналары ҚХР азаматтары болмаса да, Гонконгта тұрақты түрде тұруға құқық алады (мысалы, шетелде туған қытайлар). ҚХР азаматтары емес Гонконгта тұрақты тұрғындары бар ата-аналардан туған балалар да туған кезде Гонконгтың тұрақты тұрғын статусын алады. Басқа адамдар тұрақты түрде тұруға ие болу үшін Гонконгта кемінде жеті жыл бойы тұруы керек (Азаматтық кодексінің 24(2) және 24(5) баптары). Индонезияда туған балаларға азаматтық беріледі. Сондай-ақ, ата-анасы азаматтығы жоқ немесе белгісіз болған жағдайда, Индонезияда белгілі бір мерзім бойы тұрған және натурализациядан өткен тұрақты тұрғындарға да азаматтық берілуі мүмкін. Иран Азаматтық кодексінің 976(4) бабында, егер ата-аналарының бірі немесе екеуі де Иранда туған болса, Иранда туған шетелдік ата-аналардың балаларына Иран азаматтығы беріледі. Иран азаматтығы туралы заңға қараңыз. Израильде туған және басқа азаматтығын алған емес балалар 18-21 жасқа толғанда, егер олар Израильде 5 жылдан астам тұрса, Израиль азаматтығына үміткер бола алады (Израиль азаматтығы туралы заңға қараңыз). Жапонияда азаматтығы жоқ немесе белгісіз ата-аналардан туған балалар туғаннан бастап Жапония азаматы болып табылады. Макао: Гонконг сияқты, Макаоның Негізгі заңына сәйкес, 1999 жылдың желтоқсанында Макаоға егемендік берілгеннен бері тұрақты тұрғындарға азаматтығына қарамастан көптеген саяси құқықтар мен жеңілдіктер беріледі. Макаоның тұрақты тұрғыны болу талаптары жеке тұлғаның ұлты бойынша сәл өзгеше. Туу арқылы азаматтық алу өзгертілген jus soli қағидасы бойынша жүзеге асырылады: Макаода қытай азаматтарынан немесе онда тұрақты түрде тұратын португалиялық азаматтардан туған балалар автоматты түрде тұрақты тұрғындар болып табылады, ал басқа шетелдік азаматтардан туған балалардың кем дегенде бір ата-анасы тұруға құқығы болуы керек (Макаода тұруға құқық туралы заңға қараңыз). Малайзияда 1963 жылғы 16 қыркүйекте немесе одан кейін туған және кем дегенде бір ата-анасы Малайзия азаматы немесе тұрақты тұрғыны болған бала автоматты түрде Малайзия азаматы болып табылады (Малайзия азаматтығы туралы заңға қараңыз). Моңғолияда шетелдік ата-аналардан туған және тұрақты түрде тұруға рұқсаты бар бала 16 жасқа толғанда Моңғолия азаматтығына үміткер бола алады. Ата-анасы белгісіз Моңғолия аумағында туған бала Моңғолия азаматтығын ала алады (Моңғолия азаматтығы туралы заңға қараңыз). Пәкістан әдетте jus soli қағидасын қолданады; азаматтық туралы ережелерді реттейтін негізгі заң – 1951 жылғы Пәкістан азаматтығы туралы заң. Елде туған адамдар туғаннан бастап автоматты түрде азаматтар болып табылады, бірақ босқындарға қатысты кейбір ерекшеліктер бар. Тайвань азаматтығын иеленген ата-аналардан туған кез келген бала, тіпті шетелде тұратын болса да, туғаннан бастап Тайвань азаматтығын ала алады. Тайваньде азаматтығы жоқ ата-аналардан немесе ата-анасы белгісіз болғаннан туған балалар туғаннан бастап Тайвань азаматы болып саналады (Тайвань азаматтығы туралы заңға қараңыз). Таиланд 1972 жылға дейін таза jus soli жүйесін қолданды. Бирмадан келген заңсыз көші-қонның салдарынан Азаматтық туралы заңға өзгерістер енгізілді, соның нәтижесінде баланың Таиланд азаматтығын алуы үшін екі ата-анасы да кемінде бес жыл бойы Таиландта заңды түрде тұруы және тұрақты мекенжайы болуы керек болды. Сонымен қатар, тек jus soli негізінде Таиланд азаматтығын алған адам, белгілі бір жағдайларда (мысалы, шетелде тұру) Таиланд азаматтығынан айырылуы мүмкін, бұл jus sanguinis негізінде Таиланд азаматтығын алған адамдарға қатысты емес.

Еуропа

Францияда (соның ішінде теңізден тыс аумақтарда) туған, ата-анасының кем дегенде біреуі (i) француз азаматы немесе (ii) Францияда туған балаларға туылғаннан кейін француз азаматы беріледі. Францияда шетелдік ата-анасынан туған балалар егер осы екі шарттың бірін де орындамаса, 13 жастан бастап азаматтықты алу үшін тұрғылықты жеріне қатысты талаптарды орындауға болады (Францияның азаматтық заңын қараңыз). Францияда шетелдік ата-анасынан туған бала 18 жасқа толғаннан кейін, егер ол 18 жасқа толғанда Францияда тұратын болса және 11 жасынан бастап Францияда кемінде 5 жыл (бірақ міндетті түрде үздіксіз емес) негізгі тұратын болса, автоматты түрде француз азаматы болады. Францияда екі азаматтығы жоқ ата-анасынан туған бала туылғаннан кейін француз азаматтығын алады. 2000 жылға дейін Германияның азаматтық заңы тек қана *jus sanguinis* негізінде құрылған, бірақ қазір 2000 жылдың 1 қаңтарында не одан кейін Германияда неміс емес ата-анасынан туған балалар туғаннан кейін неміс азаматтығына ие болады, егер ата-аналарының кем дегенде біреуі тұрақты тұруға рұқсат алған болса (әрі бұл мәртебе кем дегенде үш жыл болған болса) және бала туылғанға дейін кемінде сегіз жыл Германияда тұрған болса. Алайда, *jus soli* азаматтары 23 жасқа толғаннан кейін Германия азаматтығынан айырылады, егер олар: (i) өмірінің алғашқы 21 жылы ішінде Германияда кемінде 8 жыл тұрмаса; немесе (ii) Германияда кемінде 6 жыл мектепке барса; немесе (iii) Германияда орта мектепті / колледжді бітірген; немесе (iv) Германияда кәсіптік / кәсіптік білім алған болмаса. Грекия: Грекияның бұрынғы және тарихи азаматтық заңдарында азаматтықты *jus soli* негізінде беруді көздейтін ережелерден басқа, 2004 жылғы Грекияның азаматтық кодексі "Грекия аумағында туған адам, егер ол шетелдік азаматтықты алмаса немесе азаматтығы белгісіз болса, грек азаматтығын тууымен алады" деп хабарлайды. Сонымен қатар, 2004 жылғы Кодекске 2015 жылғы өзгерту (2015 жылғы 4332 заң, G. G. A/76/9 шілде 2015) сәйкес, Грецияда шетелдік ата-анасынан туған бала, алдын ала мектепке бару мен ата-ананың Грецияда заңды тұрғылықты жерімен (5 жыл, егер бала заңды тұрғылықты жері 5 жыл бұрын туылса 10 жыл) біріктірілген жағдайда грек азаматтығына ие болады. Заң күшіне енгеннен кейін бір жыл өткен соң (2016 жылдың шілдесінен бастап) 27 720 өтініштің ішінде 6 029 балаға грек азаматтығы берілді. 2005 жылдың 1 қаңтарында ата-аналарының кем дегенде біреуі Ирландия азаматы, британ азаматы, Ирландияда немесе Солтүстік Ирландияда тұрақты тұруға құқығы бар резидент немесе соңғы төрт жылдың үш жылында елде заңды түрде тұратын (студенттер мен баспана іздеушілерді қоспағанда) болуы тиіс (Ирландияның азаматтық заңын қараңыз). Бұл құқық 1992 жылғы 5 ақпандағы № 91 заңмен реттеледі. Осы заңның 4-бабының 2-тармағы бойынша, Италияда туылған, кәмелетке толғанға дейін үзіліссіз заңды түрде тұрған және жоғарыда аталған күннен бастап бір жыл ішінде итальян азаматтығын алуды қалайтынын мәлімдеген адамға осындай мүмкіндік беріледі. Олар бұл құқықты тұрғылықты жері бойынша азаматтық хал органдарына қарапайым ерік-жігер туралы мәлімдеме жасау арқылы пайдалана алады. Атап өту керек, 98/2013 Заңның 33-бабына сәйкес, шетелдік азаматтар 18 жасқа толғанға дейінгі 6 ай ішінде 19 жасқа дейін итальяндық азаматтыққа өтініш беру мүмкіндігі туралы хабарлауға міндетті. Егер мұндай хабарлама болмаса, өтінішті 19 жастан кейін де беруге болады. Егер адам Италияда туылғанына қарамастан, туғаннан бері үзіліссіз тұрмаса, бірақ 18 жасқа толғаннан кейін Италияда кемінде үш жыл тұрса, қажетті барлық құжаттармен бірге өтінішті префектураға ұсынуға болады. Сонымен қатар, баптың 1-і және азаматтығы жоқ болуды болдырмауға бағытталған, Италияда *jus soli* басқа жағдайларда да қолданылады: ата-анасы белгісіз немесе азаматтығы жоқ ата-ананың Италияда тууы; ата-анасы шетелдік азаматтар болғандықтан, олардың азаматтығын туған елінің заңдарына сәйкес балаға бере алмайтын шетелдік ата-ананың итальян аумағында тууы; Республика аумағында табылған белгісіз адамдардың баласы, егер оның басқа азаматтығына ие екендігі дәлелденбесе, тумысымен азамат болып саналады. Люксембургте туған адам, егер оның ата-анасының біреуі Люксембургте туылса, Люксембург азаматы болып саналады. Сонымен қатар, Люксембургте шетелден келген, Люксембургте тумаған ата-анасынан туған адам 12 жасынан бастап Люксембург азаматы бола алады, егер ол өтінішті тапсырудан бұрын Люксембургте кемінде 5 жыл үзіліссіз тұрса және егер оның ата-анасының біреуі оның тууына дейін кемінде 12 ай үзіліссіз Люксембургте тұрған болса. Сонымен қатар, Люксембургте шетелден келген, Люксембургте тумаған ата-анасынан туған адам 18 жасқа толғаннан кейін автоматты түрде Люксембург азаматтығын алады, егер ол оның тууына дейін кемінде 5 жыл үзіліссіз Люксембургте тұрса және оның ата-анасының біреуі оның тууына дейін кемінде 12 ай үзіліссіз Люксембургте тұрған болса. Испанияда шетелдік ата-анасынан туған бала белгілі бір шарттарда, мысалы, ата-анасының біреуі де Испанияда туған болса немесе егер екі ата-анасы да баласына азаматтығын бере алмаса (мысалы, азаматтығы жоқ ата-аналар болса), *jus soli* негізінде испан азаматтығын алуға құқылы. Украина аумағында туған бала, егер ол ата-анасынан *jus sanguinis* бойынша шетелдік азаматтықты алмаса, немесе егер оның ата-анасы Украинада босқын немесе пана іздеуші мәртебесін алған болса, немесе бала азаматтығы жоқ немесе азаматтығы белгісіз болса (Украинаның азаматтық заңын, 6 және 7-баптарды қараңыз), *jus soli* негізінде украин азаматтығын алуға құқылы. 1983 жылдың 1 қаңтарынан бастап, кем дегенде біреуі британ азаматы болуы керек немесе елде заңды түрде "қоныстанған" болуы керек немесе баланың 10 жасқа толған күніне қарамастан оның ата-анасының азаматтығына қарамастан (британ азаматтық заңын қараңыз). 1984 жылдың 31 желтоқсанынан кейін келесі шарттар қолданылады: "Баланың анасы туған кезде голланд азаматы, немесе баланың ата-анасы екеуі де туған кезде голланд азаматы, немесе баланың әкесі туған кезде голланд азаматы және анасы голланд емес болса, олар некеде/тіркелген серіктес болған немесе баланы мойындаған, немесе бала мен баланың анасы Нидерланд Корольдігінде туған кезде негізгі тұратын жері болған. Анасының ата-анасының біреуі де ана туған күні Нидерланд Корольдігінде негізгі тұратын жері болған, немесе бала мен баланың әкесі туған кезде Нидерланд Корольдігінде негізгі тұратын жері болған. Әкесінің ата-анасының біреуі де әке туған күні Корольдікте негізгі тұратын жері болған."