Кіріспе
Уақыт өте келе қалыптасқан құқықтық термин. "Британдық подданный" терминінің мағынасы уақыт кезеңіне қарай өзгереді. 1949 жылға дейін ол Британ империясының дерлік барлық подданныйларына қатысты (Ұлыбритания, доминиондар және колониялар кіретін, бірақ протектораттар мен қорғалған мемлекеттер кірмейтін). 1949-1983 жылдар аралығында бұл термин Достастық азаматымен тең мағыналы болды. Қазіргі уақытта ол 1949 жылға дейін туған Ирландиямен немесе Британ Үндістанымен байланысы бар және шектеулі жағдайларда берілген британдық ұлттықтың белгілі бір класын иеленген адамдарды білдіреді. Осы ұлттыққа ие адамдар британдық және Достастық азаматтары болып табылады, бірақ британдық азамат емес. Ағымдағы анықтама бойынша мәртебе иесіне Біріккен Корольдікте тұру құқығы автоматты түрде берілмейді, бірақ көптеген британдық подданныйлар осы құқыққа ие. Шамамен 32 400 британдық подданный осы мәртебемен британдық паспорттарын алып жүреді және шетелде сапар кезінде консулдық қорғау алады; 800-ден аз адамның Ұлыбританияда тұруға құқығы жоқ. Осы санаттағы тұру құқығы жоқ азаматтар Ұлыбританияға кіргенде иммиграциялық бақылауға жатады. Егер олар басқа азаматтығына ие болмаса, Ұлыбританияда тұру құқығы жоқ британдық подданныйлар, тиісінше, азаматтығы жоқ болып саналады, өйткені олар ұлттығы болып табылатын елге кіру құқығына кепілдік алмайды.
The term "British subject" has several different meanings depending on the time period. Before 1949, it referred to almost all subjects of the British Empire (including the United Kingdom, Dominions, and colonies, but excluding protectorates and protected states). Between 1949 and 1983, the term was synonymous with Commonwealth citizen. Currently, it refers to people possessing a class of British nationality largely granted under limited circumstances to those connected with Ireland or British India born before 1949. Individuals with this nationality are British nationals and Commonwealth citizens, but not British citizens. The status under the current definition does not automatically grant the holder right of abode in the United Kingdom but most British subjects do have this entitlement. About 32,400 British subjects hold active British passports with this status and enjoy consular protection when travelling abroad; fewer than 800 do not have right of abode in the UK. Nationals of this class without right of abode are subject to immigration controls when entering the UK. If they hold no other citizenship, British subjects without right of abode in the UK are effectively stateless, as they are not guaranteed the right to enter the country in which they are nationals.
Феодалдық бағыныштылықтан даму
Ұлттық ұлт ұғымы заңмен бекітілгенге дейін, Англия қауымдастықтарының тұрғындары монархтың вассалдары болған феодалдық иелеріне адалдық етуге міндетті болды. Бұл монархқа тікелей емес, бірақ туыстық адалдық жүйесі, патша тағына бағынудың жалпы қағидасына айналды. 1608 жылы «Кальвин ісі» бойынша, Корольдік иеліктерінде туғандардың барлығы табиғи түрде туған азаматтар екендігі туралы *jus soli* қағидасы орнатылды. 1707 жылғы Англия мен Шотландияның одақтастық актісінен кейін, олар Ұлыбритания азаматтары болды. Табиғи түрде туған азаматтар Корольге мәңгілік адалдық етуге міндетті деп есептелді және 1870 жылға дейін, ол алғаш рет рұқсат етілгенге дейін, британдық азаматтық статусынан өз еркімен бас тарта алмады. 1708 жылға дейін шетелдіктер Парламент актісі арқылы ғана азаматтыққа қабылдануы мүмкін болды. Осы уақыттан кейін шетелдіктердің азаматтыққа қабылдануы үшін процедуралар жасалса да, жекелендірілген натурализациялау заңнамасы 1975 жылға дейін қабылдануын жалғастырды. Сонымен қатар, монарх кез келген адамды патшалық құқығымен азамат етіп тағайындауға құқылы болды. Осы әдіспен шетелдік адам – денизенге айналды, бірақ олар енді шетелдік саналмаса да, олар өз балаларына тегі бойынша азаматтық статусын бере алмады және Корольдік қызметтен және мемлекеттік лауазымдардан шеттетілді. 19-шы ғасырдың ортасына дейін Ұлыбританияда (1801 жылдан бастап Ұлыбритания Корольдігі) азаматтық ережелері Империяның басқа жерлерінде де қолданыла ма, жоқ па, белгісіз болды. Жекелеген колониялар әрқайсысы өздерінің жеке процедуралары мен талаптары бойынша натурализация жасады, бұл жергілікті үкіметтердің қалауы бойынша азаматтық статусын берді. 1847 жылы Парламент Ұлыбританияда азаматтығын алғандар мен басқа аумақтарда британдық азамат болғандар арасында нақты айырмашылықты ресмилендірді. Ұлыбританияда азаматтығын алған адамдар императорлық натурализация арқылы мәртебе алды деп есептелді, ол бүкіл Империяда жарамды болды. Колонияда натурализацияланғандар жергілікті натурализациядан өтті және оларға тек тиісті аумақта ғана жарамды азаматтық статусы берілді. Британдық азаматтық статусы алғаш рет 1914 жылғы Британдық азаматтық және шетелдіктердің мәртебесі туралы заңмен заңдастырылды, ол мәртебені Ұлыбритания, оның колониялары және өздігінен басқарушы доминиондар арасындағы ортақ азаматтық ретінде ресмиледі. Осы актіні өздерінің азаматтық заңдарының бөлігі ретінде қабылдаған доминиондар (Австралия, Канада, Ирландия, Ньюфаундленд, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка) императорлық натурализация арқылы шетелдіктерге азаматтық статусын беруге құқылы болды. Осы кезеңде британдық азаматтық статусы британдық азаматтықтың негізгі түрі болды.
Шетелдік азаматтыққа көшу
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Доминиондар ерекше ұлттық бірегейліктерді дамытты. Ұлыбритания мұны 1926 жылғы Императорлық конференцияда ресми түрде мойындады, барлық Доминион үкімет басшыларымен бірлесіп Бальфур декларациясын жариялады, онда Ұлыбритания мен Доминиондар Британ одақтастығы шеңберінде дербес және тең құқықты екендігі айтылды. Доминиондардың заңнамалық тәуелсіздігі Вестминстердің 1931 жылғы Статуты қабылданып, ратификацияланғаннан кейін заңды күшке енді. Доминиондардың ұлттық заңнамаларының әртүрлі дамуы, сондай-ақ Ұлыбритания мен Империядан бөлек жергілікті ұлттық бірегейліктің күшеюі 1946 жылы Канада азаматтығының құрылуына әкелді. 1947 жылы Үндістан мен Пәкістанның тәуелсіздігі жақындаған кезде, бұрынғы жүйемен үйлеспейтін идеяларды шешу үшін азаматтық заңнаманы реформалау қажет болды. 1948 жылғы Британдық азаматтық туралы заң британдық азаматтарды Ұлыбританияның, оның отарларының немесе басқа да Одақтас елдердің азаматтары деп қайта анықтады. Осы заңда алғаш рет «Одақтас азамат» термині осы мағынада қолданылды. Бұл баламалы термин монархты мемлекет басшысы ретінде сақтап қалудың орнына республика болуға ниеттенген көптеген жаңа тәуелсіз елдерді Одақта ұстап тұру үшін қажет болды. Атаудың өзгеруі британдық азаматтықтың осы аспектісіне негізделген теориялық негіздің өзгеруін де көрсетті; тәжге адалдық енді британдық мәртебеге ие болудың шарты емес, ал ортақ мәртебе Одақтың мүшелері арасындағы ерікті келісім арқылы сақталатын болады. Британдық азаматтар/Одақтас азаматтар мәртебесі Одақтас елдердің әрқайсысының азаматтығымен қатар сақталды. Австралияда туған адам Австралия және Ұлыбритания азаматы болады. Бұрынғы мағынадағы британдық азаматтар, егер олар 1949 жылдың 1 қаңтарында Ұлыбританиямен немесе қалған отарлармен байланысты болса, осы мәртебеге ие болды және Ұлыбритания мен Отарлардың (CUKC) азаматтары болды. CUKC мәртебесі осы кезеңде британдық азаматтықтың басты түрі болды. Азаматтығы жоқ британдықтар (BSWC) деп аталатын адамдар тобы да болды. Белгілі бір талаптарға сай келетін ирланд азаматтары осы анықтама бойынша британдық азаматтар ретінде қалу үшін Ішкі істер министріне ресми өтініш бере алатын болды. Сонымен қатар, CUKC мәртебесіне немесе басқа Одақтас елдердегі азаматтыққа ие болмаған, немесе әлі азаматтық заңнамасын анықтамаған елмен байланысы бар адамдар осы топта британдық азаматтар болып қала берді. Барлық британдық азаматтар бастапқыда Ұлыбританияда тұруға автоматты құқыққа ие болды, бірақ Ұлыбританияға ақ емес көшіп келу жүйелі түрде шектелді. Бұл құқық белгілі бір Доминиондар мен отарлармен (Австралия, Канада, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Оңтүстік Родезия) тығыз қарым-қатынасты сақтау және Одақта ұлтшылдық көзқарастарды баяулату мақсатын көздеген кең ауқымды бастаманың бір бөлігі болды. Тек шектеулі ғана ақ емес отар көшіп келушілердің Ұлыбританияда тұруға тырысады деп есептелді. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбританиядағы экономикалық жағдайдың жақсаруы отар көші-қонының бұрын-соңды болмаған толқынына әкелді. Көші-қонға қарсы сезімнің күшеюіне жауап ретінде Парламент Британ аралдарынан тыс жерлерден келген азаматтарға қатысты 1962 жылғы Одақтас көшіп келушілер туралы заңмен көші-қон бақылауын енгізді. 1971 жылғы Көші-қон заңы ата-анасы немесе ата-бабалары Ұлыбританияда туған адамдарға, яғни патриалдарға қатысты бақылауды жеңілдетті және ақ халықтың басымдығы бар Одақтас елдердің азаматтарына тиімді артықшылық берді. Ұлыбританиядан тыс жерлерде британдық азаматтардың тұруға автоматты құқығы болған жоқ. Австралия, Канада, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка 19 ғасырдың соңынан бастап ақ емес көшіп келушілерге бағытталған британдық азаматтарға иммиграциялық шектеулер қойды. 1949 жылдан кейін осы тәуелсіз Одақтас елдерде тұратын жаңа анықтама бойынша жергілікті емес британдық азаматтар белгілі бір артықшылықтарды сақтап қалды. Бұл сайлауда дауыс беруге, азаматтыққа жетудің жеңілдетілген жолдарына және әлеуметтік жәрдемақыларға құқық берді. Британдық азаматтар Жаңа Зеландияда 1975 жылға дейін, ал Австралияда 1984 жылға дейін (бірақ сол жылы сайлау тізімінде тіркелгендер әлі де құқыққа ие) дауыс беруге құқылы болды. Канадада федералдық деңгейде дауыс беруге құқық 1975 жылы алынды, бірақ провинцияларда толығымен жойылмады, 2006 жылға дейін сақталды. Қазір әр ел британдық азаматтығын жеке заңнамалармен анықтайды және бұл анықтамалар әрқашан жаңартылмайды немесе үйлесімді болмайды, сондықтан адам белгілі бір уақытта бір елде британдық азамат болып танылса, екіншісінде болмауы мүмкін. Мысалы, 1967 жылы Оңтүстік Африка азаматы Канадада британдық азамат деп есептелген, бірақ Ұлыбританияда немесе Оңтүстік Африкада емес. Оңтүстік Африка 1961 жылы Одақтан шығып, 1994 жылға дейін қайта қосылмағанмен, ол Канада заңнамасында Одақтас елдер тізіміне енгізілген.
Ұлттықтың қалдық класы ретінде қайта анықтау
1980 жылдары Британ империясының көптеген отарлары тәуелсіздік алды. Парламент Ұлыбританияның кішірек географиялық шекарасын көрсететіндей азаматтық заңды жаңартты. 1981 жылғы Британдық азаматтық туралы заң CUKC-лерді тегі мен туған жеріне сүйене отырып, әртүрлі ұлттық топтарға қайта жіктеді. Ұлыбританияда тұруға құқығы бар немесе Ұлыбританиямен, Канал аралдарымен немесе Мэн аралымен тығыз байланысы бар CUKC-лер британдық азаматтарға айналды, ал әлі де отармен байланысы барлар британдық тәуелді аумақтардың азаматтары болды (кейіннен Британдық теңіздік аумақтардың азаматтары деп аталды). Ешқайсысы осы мәртебелерге қайта жіктеле алмаған және британдық аумақпен байланысы үзілгендер британдық теңіздік азаматтар болды. Осы санаттарға жататын барлық азаматтар Достастық азаматтары болып қала берді, ал «британдық подданный» анықтамасы қазіргі мағынасымен шектелді. Қазіргі уақытта ол тек бұрын «азаматтығы жоқ британдық подданныйлар» деп аталған адамдар мен оларға үйленген және осы мәртебеге тіркелген әйелдерді қамтиды. Бұл термин енді Достастық азаматымен бірдей мағынаға ие емес. 1981 жылғы заңда белгіленгендей, британдық азаматтар британдық подданныйлар емес. Канада 1977 жылға дейін, Жаңа Зеландия 1977 жылға дейін және Австралия 1987 жылға дейін.
Сатып алу және жоғалту
Британдық азамат ретінде азаматтандыру мүмкін емес. Британдық азаматтардың өздері тұратын елде азаматтық алуы күтілуде және белсенді мәртебесі бар адамдардың саны ақырында азайып, соңында мүлдем жоғалады деп болжануда. Қазіргі уақытта британдық азамат мәртебесін тек британдық азамат ата-анасынан туған және басқа елдің азаматтығы жоқ адам ғана иелене алады. Бұл мәртебе 1949 жылы CUKC немесе басқа Ұлттар Достастығы елдерінің немесе Ирландия Республикасының азаматтығын алған жоқ британдық азаматтарға берілді. 1949 жылға дейін туған ирланд азаматтары британдық азамат мәртебесін сақтау үшін кез келген уақытта ресми талап қоюға құқылы, бұл талаптар: Ұлыбританиядағы патшалық қызметі, иесін британдық азамат ретінде көрсететін паспорттар немесе құқық туралы сертификаттар, немесе Ұлыбританиямен немесе бұрынғы британдық аумақтармен байланысты екенін растайтын дәлелдер негізінде қарастырылады. Британдық азаматтармен үйленген әйелдер де 1983 жылға дейін осы мәртебеге тіркеле алды. Бұл мәртебеге ие болған адамдардың басым көпшілігі өздерінің немесе әкелерінің бұрынғы Британдық Үндістанда тууы арқасында оны иеленеді. Британдық азаматтар басқа азаматтық алған жағдайда, оның ішінде басқа британдық азаматтық түрлері де, егер олар Ирландиямен байланыс арқылы мәртебе алған болмаса, автоматты түрде мәртебесінен айырылады. Сондай-ақ, егер адам басқа азаматтықты иеленсе немесе иеленуге ниеттенсе, ол туралы Ішкі істер министріне жазбаша хабарлама беріп, өз еркімен мәртебесінен бас тарта алады. Егер британдық азамат мәртебені алаялық жолмен алған болса, одан айырылуы мүмкін. Мәртебе жоғалғаннан кейін оны қайтарудың жолы жоқ.
Құқықтар мен артықшылықтар
Біріккен Корольдікте тұруға құқығы жоқ британдық азаматтар алты айдан кем уақытқа Ұлыбританияға келген кезде виза немесе кіру куәлігін алудан босатылады. Басқа елдерге саяхаттағанда олар британдық консулдық қорғанысын алуға құқылы. Ұлыбританияда тұрып жатқан британдық азаматтар шетелдік азаматтар деп есептелмейді және олар Достастық азаматтары ретінде белгілі бір құқықтарға ие болады, соның ішінде Ұлыбританиядағы сайлауда дауыс беруге, Ұлыбритания Қарулы Күштеріне қатысуға құқықтары бар. Британдық азаматтар барлық мемлекеттік қызмет орындарында жұмыс істеуге, британдық наградалар алуға, жұрлық атағын алуға және Лордтар палатасында отыруға, сондай-ақ жергілікті басқару органдарында жұмыс істеуге құқылы. Британдық азаматтар Ұлыбританияда тұруға құқыққа ие болуы үшін Ұлыбританияда туған кемінде бір британдық азамат ата-анасының баласы болуы керек немесе әйел болған жағдайда, 1983 жылға дейін Ұлыбританияда тұруға құқығы бар адамға үйленген болуы керек. Қазіргі таңда британдық азамат мәртебесін сақтап қалған адамдардың көпшілігі Ұлыбританияда тұруға құқыққа ие. Шамамен 32 400 адам британдық паспортты пайдаланады, ал 800-ден азы Ұлыбританияда тұруға құқыққа ие емес. Барлық британдық азаматтар Ұлыбританияда бес жылдан астам тұрғаннан кейін және кемінде бір жыл бойы тұруға құқығы немесе бекітілген тұру құқығына (ILR) ие болғаннан кейін, азаматтық алудың орнына тіркеу арқылы британдық азаматтыққа ие болуға құқылы. Мұндай тіркеу азаматтықты туыстық байланыс арқылы емес, басқа тәсілмен береді, яғни Ұлыбританиядан тыс жерде туған балалар сәтті тіркелген ата-аналарының ұрпағы ретінде британдық азаматтар болады. Британдық азаматтық алған адамдар Ирландиямен байланысы болмаса, британдық азамат мәртебесін автоматты түрде жоғалтады. Әйтпесе, британдық азаматтар бір уақытта британдық азаматтар да болуы мүмкін. Австралияда 1984 жылғы 26 қаңтарға дейін дауыс беруге тіркелген британдық азаматтар сол құқықты сайлауда және референдумда сақтайды, тіпті Австралия азаматтығының талаптары енгізілгеніне қарамастан. Бұрын тіркелуі тоқтатылған болса да, дауыс беру міндетті болып қалады. 2002 жылғы Азаматтық, Иммиграция және Баспана Заңы осы адамдарға британдық азаматтар ретінде тіркелуге мүмкіндік берді, содан кейін азаматтығы жоқ адамдардың мәселесі көбінесе шешілді және олар көптеген әлеуметтік бағдарламаларға қатысуға құқылы емес.
Еуропалық Одақ
Біріккен Корольдік 2020 жылдың 31 қаңтарында Еуропалық Одақтан шыққанға дейін, толыққанды британдық азаматтар және Ұлыбританияда тұруға құқығы бар британдық поддандылары Еуропалық Одақтың азаматтары болып есептелді. Ұлыбританияда тұруға құқығы жоқ британдық поддандылары Еуропалық Одақтың азаматтары емес еді және басқа Еуропалық Одақ елдерінде еркін қозғалу құқығына ие болмады. Олар, және қазір де, Шенген аймағына сапар жасағанда виза алудан босатылған.