Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының азаматтығын алу ережелері мен тарихы – АҚШ ұлттығын алу заңдары

Америка Құрама Штаттарының ұлттық заңдары адамның АҚШ ұлттығын қалай иеленетінін көрсетеді. АҚШ-та ұлттық мәртебе әдетте АҚШ Конституциясының ережелері, түрлі заңдар мен халықаралық келісімдер арқылы анықталады. Конституция бойынша азаматтық – құқық ретінде бекітіледі, емес, артықшылық ретінде, АҚШ-тың құзырында туған және "табиғиландырылған" адамдар үшін. Ішкі құжаттарда "азаматтық" және "ұлттық" сөздері көбінесе мағынасы бірдей қолданылса да, "ұлттық" – ұлттық бірегейлік пен мемлекетке формальды мүшелікке қатысты кең ұғым, ал "азамат" – ұлттық мәртебесі мойындалған адамдарға ғана қолданылады. АҚШ-тың 50 штатының кез келгенінде, Колумбия округінде немесе басқа да елді мекендерде туған адамдар туғаннан бастап АҚШ азаматтары болып есептеледі. Бір ғана ерекшелік – Америка Самоасы, онда адамдар әдетте туған кезде азамат емес, АҚШ ұлттығын иеленеді. Кез келген штат немесе құзыретті аумақта тұратын шетел азаматтары тұрақты тұруға құқық алғаннан кейін және белгілі бір мерзімді (әдетте бес жыл) өтегеннен кейін азаматтыққа өтуге құқылы.

Конституциялық негіз

Ұлттық статус – бұл адам мен мемлекет немесе ұлт арасындағы құқықтық қатынасты анықтайды, сол арқылы белгілі бір ұлттың мүшесі немесе қарастырылатын адамы кім екенін көрсетеді. Осы қатынас азаматтық құқықтар мен міндеттерін, сондай-ақ ұлт азаматтарына берілетін қорғау шараларын анықтайды. Ұлттық статус пен азаматтық ерекшеленсе де, АҚШ құқықтарына ие немесе ие емес адамдар арасындағы айырмашылықты мойындайды, бірақ оның заңдары көбінесе "ұлттық" және "ұлттық статус" орнына "азамат" және "азаматтық" терминдерін қолданады. АҚШ Конституциясы ұлттық статусты немесе азаматтықты анықтамайды, бірақ 1-баптың 8-бөлімі, 4-тармағы Конгреске натурализация заңын қабылдау өкілеттігін берді. Америка Азамат соғысынан бұрын және он төртінші түзету қабылданғанға дейін Конституцияда ұлттық статусқа қатысты басқа ешқандай норма болған жоқ.

Азаматтық туралы заңдар 17901866

АҚШ-та ұлттық және азаматтық мәртебесін анықтаған алғашқы заң 1790 жылғы «Табиғилану туралы заң» болды. Ол азаматтыққа үміткерлерді еркін, ақ терілі адамдармен шектеді. Ағылшын ортақ құқығының қағидаларын ұстанған АҚШ-тың заң жүйесі әйелдің күйеуіне деген адалдығы мен міндеттері ұлтқа деген адалдығынан және міндеттерінен артық деп санайтын жасырындықты қабылдады. «Ұлттық заң» әйелге өз ұлттығын алуға тыйым салған жоқ, бірақ сот шешімдері мен тұрмыстық мәселелердегі әдет-ғұрыптар нәрестелердің, құлдардың және әйелдердің сынға қабілетсіздігіне және еркін ерікпен әрекет етуге немесе мүлікке ие болуға құқығының жоқтығына байланысты қоғамдық өмірге қатысуға мүмкіндігі жоқ екенін белгіледі. Үндістер шетелдік үкіметтердің қарауында болды және «Дред Скотт пен Сэндфорд» (60 АҚШ (19 How.) 393, 1857) ісінде олар ақ мәдениетті қабылдаса ғана азаматтыққа қол жеткізе алатындығы айтылды. 1802 жылдан бастап әкелер ғана өз ұлттығын балаларына беруге құқылы болды. 1804 жылғы «Табиғилану туралы заң» әйелдің ұлттығының некелік жағдайына тәуелді екенін растады, ал 1855 жылғы «Табиғилану туралы заң» әйелдің және оның балаларының ұлттығын күйеуінің ұлттығымен байланыстырды. Осы кезеңде шетелдік күйеуге үйленген әйел өзінің ұлттығын тоқтатқан деп есептелді. Ол некесін ажыратып, АҚШ-та тұруын жаңартқаннан кейін ұлттығын қайта алды. 1855 жылғы заң шетелдік әйелдердің АҚШ ұлттығын алатынын көрсеткенімен, заң шетелдіктерге үйленген американдық әйелдерден күйеуінің ұлттығын қабылдау талап етіле ме, жоқ па деген жағдайды түсініксіз қылды. Мысалы, президент Улисс Гранттың қызы Нелли Грант 1898 жылы британдық күйеуінен ажырасқаннан кейін Конгресс актісі арқылы АҚШ ұлттығын қайта алды.

Кеңейтулер мен түсіндірмелер 1866-1900 жылдар

Азамат соғысынан кейін Конгресс 1866 жылы «Азаматтық құқықтар туралы» заңды қабылдады, содан кейін сол жылы Америка Құрама Штаттары Конституциясына он төртінші түзетуді қабылдады, бұл бұрынғы құлдарға азаматтық мәртебе беруге бағытталған шара болды. Түзетудің мәтіні нәсілге қатысты бейтарап болды және АҚШ-та туған, ешқандай шетелдік билікке бағынышсыз болған кез келген адамға ұлттық мәртебе берді, бірақ тайпалық үкіметке адал болған барлық американдықтарды нақты алып тастады. Ол американдықтардың түпкі тұрғындарына немесе кез келген нәсілдегі әйелдерге ұлттық мәртебе бермеді. «Minor v. Happersett» (21 Wall 162, 1875) ісінде Жоғарғы сот әйелдерге тең қорғау принципі қолданылмайтынын растады, ал «Elk v. Wilkins» (112 U. S. 94, 1884) ісінде американдықтардың түпкі тұрғындарының АҚШ аумағында туғаннан бастап ұлттық құқыққа ие емес екендігі расталды.

1900-1965 жылдар аралығындағы шектеулер мен түсіндірмелер

1901 жылғы «Аралдық істер» бойынша Жоғарғы Сот АҚШ-тың штаттық болу перспективасы жоқ, құрама штаттар мен аралдық иеліктеріне АҚШ Конституциясының қолданылуы шектеулі деп шешім шығарды. Ол кезде бұл елдерге 1898 жылы испан-американ соғысының нәтижесінде иеленген Гуам, Филиппин және Пуэрто-Рико кірді. Шешімге сәйкес, аралдық иеліктерде немесе инкорпорацияланбаған аумақтарда туған адамдар азаматтыққа үміткер бола алмады, бірақ олар ұлттықтар саналды және АҚШ паспортын алып, АҚШ-тан дипломатиялық қорғау ала алатын болды. 1907 жылғы «Экстрапатриация туралы» заңның қабылдануы 1855 жылы туындаған белгісіздікті жойып, неке әйелдердің ұлтын анықтайтын жалғыз фактор екенін нақтылады. Заң бойынша, егер әйел АҚШ азаматы емес адамға үйленсе, оның азаматтығы дереу жойылатын болды, ол АҚШ-та туған немесе натурализацияланған болса да. Бұл заң кері күшіне ие болды және әйелдің келісімін қажет етпеді, сондықтан көптеген әйелдер өздерінің азаматтығынан айырылғанын білмеді. 1921 және 1924 жылдарғы иммиграциялық заңдар Конгресс ақ нәсілділердің беделі төмендеп бара жатқан алаңдаушылықты шешу үшін қабылдады. 1921 жылғы «Төтенше квота туралы» заң түрлі елдерден иммиграцияны шектеді. Бұл шектеулер АҚШ-та туған әйелдердің шетелдік күйеулері мен балаларына қатысты, бірақ АҚШ-та туған әйелдердің шетелдік күйеулеріне және ұлдарына ешқандай шектеу қойылмады. 1922 жылы «Кейбл» заңы қабылданып, американдық әйелдің некеде болғандықтан азаматтығынан айырылмайтыны жарияланды. Ол бұрын некеге тұрғандықтан азаматтығынан айырылған әйелдерге азаматтығын қайтару рәсімін белгіледі. Әйелдің ұлты тұрғылықты жеріне және күйеуінің натурализацияға жарамдылығына байланысты болды; егер ол шетелде тұрса, АҚШ аумағына қайта кірген кездегі ұлты квоталық заңның шектеулеріне жататын болды. Алайда, «Кейбл» заңында «азамат әйелдер» азаматтығы жоқ шетелдіктерге үйленген жағдайда ұлтынан айырылатыны нақты айтылғандықтан, ол американдық Самоа әйелдеріне қолданылмады, өйткені олар азамат емес ұлттықтар еді. 1924 жылғы заңның шарттары бойынша, «Азиялықтарды шеттету туралы» заң деп те аталатын, азиялықтардың елге кіруіне тыйым салынды және олар натурализациядан шеттетілді. Онда некеге тұрғандықтан ұлтынан айырылған американдық әйел, некесі бұзылған жағдайда да, натурализацияға жарамсыз деп есептелді және «өз азаматы немесе бағыныштысы болған елде туған» деп саналды. 1923 жылы Жоғарғы Соттың «АҚШ-қа қарсы Бхагат Сингх Тинд» ісі бойынша шешімі азиялық еркектердің ұлтын кері күшімен алып тастады, олардың әйелдерінің ұлтын автоматты түрде жойды. Егер американдық әйел азиялық тегінен шыққан еркекке үйленсе, ол АҚШ-қа қайта кіре алмады. Күйеулер шетелдік әйелдеріне заңды түрде көшіп келуге рұқсат беру үшін ерекшелік туралы өтініш бере алатын болды, бірақ әйелдер күйеулері үшін өтініш бере алмады. 1924 жылғы заң қабылданғаннан кейін Еңбек департаменті хатшысы Джеймс Дэвис оның ережелерін Мексикадан және Американың басқа елдерінен келген иммигранттарға да қолдануды ұсынды. 1926 жылдан 1930 жылға дейін жыл сайын Конгресс Батыс жарты шардағы басқа елдерден иммиграцияға квоталар енгізуді қарастырды. 1924 жылдың маусым айында «Үнділердің азаматтығы туралы» заң американдық үндістерге біржақты түрде АҚШ-та азаматтық берді. 1933 жылы АҚШ-тың Панамерикандық одақтың Монтевидео конференциясына делегациясы Александр Уэдделл мен Джошуа Батлер Райт 1934 жылы күшіне енген «Әйелдердің ұлты туралы» Америкааралық конвенцияға қол қойды, бұл заңдық тұрғыдан шектеулерді ішкі заңнамалық қарауға қалдырды. 1934 жылғы «Тең азаматтық туралы» заң шетелде туған балалардың анасынан туындайтын ұлтын беруге рұқсат берген алғашқы заң болды. Олардың ұлты анасы бала туылмай тұрып АҚШ-та тұрғанына байланысты болды. Заң кері күшіне ие болмағандықтан, 1934 жылға дейін туған балаларға әдетте анасынан азаматтық алуына кедергі келтірілді. Сондай-ақ, заң бойынша, АҚШ азаматымен некеде тұрған кез келген шетелдік жұбайлар үшін артықшылықты натурализация қарастырылды. Онда натурализацияның барлық басқа талаптарын орындаған шетелдіктер, ниет білдіру туралы декларациядан бас тартып, АҚШ-та, Аляскада, Гавайиде немесе Пуэрто-Рикода үш жыл үздіксіз тұруды қажет ететін жеңілдетілген талаптар бойынша натурализациялана алады деп мәлімделді. «Кейбл» заңына және азаматтық заңнамасына енгізілген түзетулер 1940 жылға дейін жалғасты, содан кейін үйленген әйелдерге шектеусіз өз ұлтын алуға рұқсат берілді. Ол жылы Конгресс «Ұлты туралы» заңға түзетулер енгізіп, алғаш рет заңды және заңсыз балалар үшін туындайтын ұлтының ережелерін ажыратып көрсетті. Ережелерге сәйкес, заңды емес туған балалар анасынан балаға автоматты түрде ұлты көшті, бірақ бала ересек болғанға дейін әкесінің ұлтын алу үшін әкелігін заңдастыру қажет болды. 1940 жылғы заң сонымен қатар бұрын некеге тұрғандықтан азаматтығынан айырылған барлық әйелдерге, ешқандай некелік жағдайына қарамастан, адал серт беру арқылы азаматтығын қайтаруға рұқсат берді, бұрынғы натурализация арқылы азаматтығын қайтару саясатына қарамастан. АҚШ азаматының күйеулерінің туындайтын натурализациясы үшін нәсілдік шектеулер 1952 жылы «Маккарран-Уолтер» заңы қабылданғанға дейін сақталды. Ол елге натурализацияға қабылданғанда нәсілді критерий ретінде пайдалануды тоқтатса да, Азия елдерінен иммиграцияны шектеу үшін квоталарды пайдалану нәсілдік дискриминацияны тоқтатпады. Иммиграциялық заңдар 1965 жылғы «Иммиграция және ұлты туралы» заңмен реформаланғанға дейін шектеулі квоталық жүйе сақталды.

Түзетулер мен түсіндірмелер 1966 жылдан 2001 жылға дейін

1972 жылға дейін АҚШ-тың ұлттық заңдары АҚШ азаматтарының шетелде туған балаларының жиырма үш жасқа толуына дейін аумақта тұрақты мекенжай орнату арқылы бес жылдық тұру мерзімін аяқтауын талап етті. Тұрақты мекенжайын белгілемеген жағдайда АҚШ азаматтығы мен ұлттығы жойылар еді. 1982 жылы Конгресс 1950 мен 1982 жылдар аралығында туған балалар үшін процедураларды бекітті, бұл АҚШ азаматы әкелерінің балалары үшін иммиграцияны жеңілдетуге бағытталған. АҚШ әскери қызмет атқарған аймақтарда туған балаларға көмек көрсету мақсатымен, ол Кампучия, Корея, Лаос, Таиланд және Вьетнамда туған балаларға қатысты. Арнайы ережелер балаларға ұлттық мәртебе бермеді, бірақ шетелде туған балаларды заңдастыру және қаржылық қолдау талаптарын жеңілдетті, әкенің некелік жағдайына қатысты тексеруді жойды, тек Бас прокурордың болжамды әке азамат екенін және қамқоршының он сегіз жасқа толмаған баланы заңды түрде асырап алуға және күтіп бағуға келісетінін растауын талап етті. 1987 жылы «Америкаға оралу» актысы бойынша 1962 және 1972 жылдар аралығында туған иммигрант вьетнамдық аналар мен олардың балалары АҚШ әскери қызметшілеріне көшіп баруға мүмкіндік алды. 1989 жылы «Илиасқа қарсы АҚШ Мемлекеттік департаменті» ісінде (721 F. Supp. 243, N. C. Cal 1989) 1934 жылға дейін шетелде туған баланың АҚШ-та туған анасы арқылы туынды ұлттық мәртебе алуы мүмкін екені расталды. Бұл іс топтық іс болмағандықтан, ұқсас жағдайдағы басқаларға әсер етпеді; алайда, 1993 жылғы «Уочопқа қарсы АҚШ Мемлекеттік департаменті» ісінде (985 F.2d 1407, 9-шы апелляциялық округ, 1993) 9-шы апелляциялық сот 1934 жылға дейін туған балаларына анасының ұлттығын беру мүмкіндігін жоққа шығарған 1993 жылғы бөлімді конституциялық емес деп жариялады. «Миллерге қарсы Олбрайт» ісінде (523 U.S. 420, 1998) сот әйелдер мен еркектерге қатысты дискриминациялық ережелерді сақтап қалды. Сотта Джон Пол Стивенс ер адамдар баламен заңды байланысты тек қана өздерінің қалауымен орната алатынын, ал әйелдің заңды байланысы биологиялық байланыс арқылы белгіленетінін айтты. Қорытындысы, әйелдің баламен байланысы туған сәттен бастап заңды болып саналады және оның ата-аналық құқықтарын заңды түрде тоқтатусыз үзіліске келтірілмейді, бірақ ер адам кетуді немесе байланыс орнатуды таңдай алады. Бұл шешім аналардың шетелде туған заңсыз баланың тууы кезінде өздерінің ұлттығын беруге құқылы екенін білдірді, егер ана бала туылмай тұрып, АҚШ-та немесе АҚШ аумағында бір жыл үздіксіз тұрған болса. Некеде тұрмаған ер адам шетелде туған заңсыз балаға ұлттығын беру үшін баланың он сегіз жасқа толуына дейін сотта қандастық байланысын дәлелдеуі, баланы мойындауы және заңдастыруы, сондай-ақ әкесінің туған кездегі ұлттығын растауы керек. «Кларкқа қарсы Джетер» ісінде (486 U.S. 456, 1988) некеде тұрған еркектерге қатысты мұндай талаптар қойылмайды. Алайда, некеде тұрған және тұрмысқа шықпаған еркектер үшін де заң «бала туылғанға дейін АҚШ-та он жыл өмір сүргенін, оның кем дегенде бесеуі 14 жасқа толғаннан кейін» болғанын талап етеді. 2001 жылы Жоғарғы Сот «Нгуенге қарсы INS» (533 U.S. 53, 2001) ісінде теңсіздікті қайтадан бекітті, ұлттық мәртебе жағдайында теңсіздік бар екенін растады, бұл мемлекеттік мақсаттарға қызмет етеді, бала мен ата-ана арасындағы биологиялық және әдет-ғұрыптық байланысты орнатуға бағытталған.

АҚШ шеткі аумақтарының тарихы

Конституцияның Территориялық ережесі Конгресске АҚШ аумақтары мен иеліктері атынан реттеуге өкілеттік берді. Осы өкілеттікті пайдалана отырып, Конгресс болашақта штаттар құрамына кіретін аумақтар мен штат болу жолында емес аумақтар арасында ерекшеліктер жасады. Осы өкілеттік арқасында Конгресс тұрғындардың қашан азамат болатынын және олардың мәртебесін анықтайды. 1898 жылға дейін АҚШ иеліктерінде туған барлық адамдар АҚШ-та туғандай есептелді, ал иелікке өткеннен кейін ұжымдық натурализация шаралары қабылданды. Осы мерзімнен кейін иеліктер таңдамалы түрде шетелдік жерлер ретінде қарастырылып, Конституцияның XIV түзетуіне енгізілген азаматтық туралы ережеге бағынбады. Осы шешімге байланысты, АҚШ-тың шеткі иеліктеріндегі барлық адамдар Конгресс азаматтықтың толық құқықтарын беруді шешкенге дейін АҚШ ұлттығын иеленген, бірақ азамат емес деп саналды. Бұл Америка Самоасы, Гуам, Филиппин, Пуэрто-Рико және Виргин аралдарының тұрғындарына қатысты. Азамат емес ұлттықтар өз құқықтарының толық қорғалуын қамтамасыз етілмейді, бірақ олар АҚШ-та тұруға және визасыз кіруге құқылы. Сол сияқты, аумақтық азаматтар ұлттық саясатқа толыққанды қатысуға мүмкіндік алмайды. Бірқатар заңдарда АҚШ шеткі аумақтарына штат болуға үміткер емес адамдарға ұлттық мәртебе берілді. 1900 жылы заңмен Пуэрто-Рико тұрғындары Пуэрто-Рико азаматы және АҚШ ұлттығын иеленуші ретінде танылды. 1902 жылы Пуэрто-Рикоға қабылданған заңға ұқсас заң Филиппинде де күшіне енді. АҚШ 1903 жылы Панама каналы аймағында жұмыс істейтін адамдар үшін Панама мен АҚШ арасындағы канал конвенциясының шарттарына сәйкес арнайы ережелер енгізді. Осы ережелерге сәйкес, 1904 жылғы 26 ақпан немесе одан кейін Канал аймағында немесе Панамада туған, АҚШ ұлттығын немесе бұрынғы ұлттығын иеленген ата-анасы бар адамдарға АҚШ-та туған адамдарға берілетін азаматтық құқықтары берілді. 1906 жылы Конгресс арнайы шаралар бойынша, қосылмаған аумақтарда туған адамдарға натурализацияға рұқсат беру туралы заң қабылдады. 1917 жылғы Джонс-Шафрот заңы Пуэрто-Риконың барлық тұрғындарына, олардың туған мерзіміне қарамастан, азаматтық құқықтарымен бірге ұлттық мәртебе берді. 1927 жылы АҚШ Виргин аралдарының АҚШ ұлттығын иеленген азаматтарына азаматтық құқықтар берілді. 1929 жылы Америка Самоасы АҚШ аумағына айналды және оның тұрғындары азамат емес ұлттықтар мәртебесін алды. 1940 жылғы ұлттық заң қабылданғаннан бері азамат емес ұлттықтар шетелде туған балаларына өздерінің азамат емес АҚШ ұлттығын беруге құқылы. Филиппин тәуелсіздігі туралы заң 1946 жылы күшіне енді, содан кейін филиппиндіктер АҚШ ұлттығын иеленбеді. Тынық мұхиты аралдарының сенімдік аумағының тұрғындары 1947 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымымен жасалған келісім бойынша АҚШ юрисдикциясына өтті, бірақ ол сол кезде аумақ ретінде қосылмады. Гуамның АҚШ ұлттығын иеленген азаматтарына 1950 жылғы Органикалық заң бойынша азаматтық құқықтар берілді. 1976 жылы Сенімдік аумақтар Солтүстік Мариан аралдарының Ортақ қоғамдық құрамына айналды, аумақ ретінде қабылданды және тұрғындарына азаматтардың құқықтарымен бірге АҚШ ұлттығы берілді. Панама мен Канал аймағының бірлесіп басқаруы 1979 жылдың 1 қазанында басталды, содан кейін АҚШ ұлттығын алу мүмкін болмады.

Азаматтық алу

Адам АҚШ азаматтығын алудың түрлі жолдары бар, оның ішінде туған кезде, натурализация арқылы, сондай-ақ сот шешімдері мен шарттар арқылы.

Құрама Штаттарда туған

Он төртінші түзетудің 1-тарауы «АҚШ-та туған немесе натуралдану жолымен азаматтық алған, сондай-ақ оның құзыретіне бағынған барлық адамдар АҚШ-тың және олар тұратын штаттың азаматтары болып табылады» деп жазылған. Бұл ереже 1952 жылғы Иммиграция және ұлттықтар туралы заңның 301(а) тармағында заңдастырылған. Ата-анасының мәртебесіне қарамастан, егер олар шетел үкіметінің қызметінде болмаса, елдің аумағында туған кез келген адам азаматтыққа ие болады. Жоғарғы сот АҚШ-та рұқсатсыз көшіп келгендердің балаларының туғаннан-ақ азамат екендігі туралы нақты шешім қабылдаған жоқ, бірақ олардың азамат екендігі қабылданған. АҚШ-тың құзыретті органдары берген туу туралы куәліктер әдетте азаматтықты растау үшін жеткілікті дәлел болып саналады.

Шетелде туғандықтан АҚШ азаматтарына

Шетелде туған балаларға азаматтық құқығын растау үшін Шетелде туған бала туралы консулдық есеп сұрауға болады. 1952 жылғы Азаматтық заңының 301(c) тармағы, егер ата-аналарының бірі АҚШ-та немесе оның иелігіндегі жерлерде қандай да бір мерзімге тұрған болса, екі АҚШ азаматынан туған шетелде туған балаларға туған сәттен бастап автоматты түрде азаматтық беруді көздейді. 301(g) тармағында азамат пен шетел азаматынан туған шетелде туған баланың автоматты түрде азаматтыққа ие болуы үшін АҚШ-та немесе оның иелігіндегі жерлерде тұру қажеттігі де белгіленген. Әскери қызметте өткізілген кезең АҚШ-та тұрумен теңестіріледі. Бір ата-анасы азамат болған балалар үшін талаптар олардың туған уақытына және ата-аналарының некеде болған-болмауына қарай өзгеріп отырады.

Бала асырап алу

2000 жылға дейін асырап алынған балалар азаматтыққа қабылдануы керек еді және кейіннен түрлі құқық бұзушылықтар үшін депортацияға ұшырауы мүмкін еді. 1983 жылдың 26 ақпанына дейін немесе сол күні туған асырап алынған балаларға оларды асырап алған кезде қолданылған заң қолданылады. 2000 жылғы Бала азаматтығы заңының қабылдануымен, 2001 жылдың 27 ақпанынан кейін туған немесе он сегіз жасқа толмаған балалар үшін, АҚШ азаматтарының шетелден асырап алған балалары, егер олар кәмелетке толмаған кезеңде заңды қамқорлықпен АҚШ-қа әкелген болса, елге заңды түрде кіргеннен кейін және асырап алу процесі аяқталғаннан кейін автоматты түрде азаматтық алады.

Шалғайдағы иеліктерде туғандар

АҚШ территорияларында немесе иелігінде туған адамдар үшін ұлттық мәртебе олардың АҚШ егемендігімен қамтылған аумаққа дейін, АҚШ егемендігі кезеңінде немесе АҚШ егемендігі аяқталғаннан кейін туылғандығына байланысты айқындалады. 1952 жылғы ұлттық заңның жекелеген бөлімдері уақыт өте келе АҚШ-тың иеленген аумақтарын, мысалы Аляска мен Гавайиді (екісі де біріктірілген), сондай-ақ біріктірілмеген Пуэрто-Рико, АҚШ Виргин аралдары мен Гуамды қарастырады. Бұл бөлімдердің әрқайсысы белгілі бір күндерден бастап осы аумақтарда тұратын адамдарға ұлттық мәртебе береді және әдетте сол күндерден кейін біріктірілген аумақтарда туған адамдарға туған жергілікті мәртебе тағайындайды. Аумақтар үшін белгіленген күшіне ену күндері: Гуам мен Пуэрто-Рико үшін – 1899 жылдың 11 сәуірі; АҚШ Виргин аралдары үшін – 1917 жылдың 17 қаңтары; Солтүстік Мариан аралдарының Достастығы үшін – 1986 жылдың 4 қарашасы. 1952 жылғы ұлттық заң қабылданғаннан бері осы аумақтарда туған адамдар туған сәттен бастап ұлттық мәртебе алады. Конгресс Америка Самоасы мен Суэйнс аралынан басқа барлық мекенделген аумақтарда туған адамдарға заң арқылы туғаннан бергі ұлттық мәртебе берді, оларға азамат емес ұлттықтар мәртебесі тағайындалды. 2019 жылдың 12 желтоқсанында АҚШ округтік судьясы Кларк Уаддупс америкалық самоалықтардың азамат емес ұлттықтар ретіндегі ерекше мәртебесін конституцияға қайшы деп танып, «Конституцияның азаматтық ережелері Америка Самоасында туған адамдарға қолданылмайды деп көздейтін Мемлекеттік департаменттің кез келген саясаты 14-ші түзетуді бұзады» деді. Үкімет адвокаттары «Осындай жаңа шешім әрбір апелляциялық соттың бұрынғы шешімдеріне қайшы келеді, АҚШ үкіметінің үш тармағының бір ғасырдан астам тарихи тәжірибесімен үйлеспейді және Америка Самоасының жергілікті үкіметінің қатаң қарсылығына нұқсан келтіреді» деп мәлімдеді. Уаддупс апелляциялық сараптама күтіліп тұрғандықтан, 13 желтоқсанда өз шешімін күштен шығармады, сондықтан ол дереу күшіне енген жоқ. 2021 жылдың 15 маусымында АҚШ-тың 10-шы апелляциялық округтік соты бұл шешімді кері қайтарды.

Азаматтық алу

Америка Құрама Штаттарының азаматы болып тумаған адам натурализация процесі арқылы АҚШ азаматтығын алуға құқылы.

Азаматтық алу мүмкіндігі

АҚШ азаматтығын алу үшін өтініш беруші өтініш білдірген кезде он сегіз жасқа толуы керек, АҚШ-тың заңды тұрақты тұрғыны болуы керек және өтініш білдіргенге дейін бес жыл бойы АҚШ-та заңды тұрақты тұрғын статусына ие болуы керек. Аймақта кемінде екі жарым жыл болу талап етіледі, ал алты айдан аса уақыт кеткен жағдайда мерзім қайта басталса. АҚШ азаматымен некеде тұрып, онымен бірге тұратын адамдар үш жылдық тұру мерзіміне ие, оның жартысы физикалық қатысуды талап етеді. Өтініш білдіру алдындағы кезеңде адамдар өтініш берген юрисдикцияда үш ай тұруы керек және азаматтық берілгенге дейін тұрақты түрде тұруын жалғастыруы керек. АҚШ-қа қарасты территориялардың азаматтығы жоқ адамдар штатқа қоныстанғаннан кейін азаматтық алуға құқылы. Адамның тұру мерзімін анықтау үшін АҚШ территориясына елу штат, Колумбия округі, Пуэрто-Рико, АҚШ Виргин аралдары, Гуам және Солтүстік Мариан аралдары кіреді, бірақ Америка Самоасында тұратындар кірмейді, егер олар Америка Самоасының азаматтығын алуға тырыспаса. Азаматтық алуға үміткерлерге тұрақты тұру талабынан кейбір ерекшеліктер қарастырылған. Мысалы, 1940 жылдан бері, АҚШ армиясында белгілі бір кезеңде қадір-қасиетпен қызмет еткен иммигрант тұрақты тұрғын болып табылмай-ақ азаматтық ала алады. Бейбіт уақытта шетелдіктің армиядағы қадір-қасиетті қызметі тұру талабын бір жылға дейін қысқартады. Ұлттық қауіпсіздікке маңызды әскери қызметтерге қатысу бағдарламасын сәтті аяқтаған заңды, бірақ тұрақты емес иммигрант тұрақты тұрғын болып табылмай-ақ азаматтық ала алады. Сонымен қатар, ғалымдар немесе Олимпиада чемпиондары сияқты ерекше үлес қосқан иммигранттар тұру талабынан, сондай-ақ физикалық қатысу талабынан және тоталитаризмді немесе коммунизмді қолдауға байланысты тыйымдардан босатылуы мүмкін. 2000 жылғы «Бала азаматтығы» заңы АҚШ азаматы болған ата-анасының шетелде туған кәмелетке толмаған баласы, туған кезде азаматтық алу үшін талаптарды орындамаған жағдайда, ерекше азаматтық алуға құқылы екенін көздейді. Ата-анасының орнына бала да осы процедура бойынша құқылы болады, егер баланың әжесі немесе атасы АҚШ-та бес жыл тұрған болса, оның ішінде бала 14 жасқа толғаннан кейін өткен екі жыл да кірсе. Азаматтық алуға құқылы балалардан басқа талаптар қойылмайды.

Азаматтық алу процесі

Өтініш берушілер АҚШ Азаматтық және Иммиграциялық қызметтеріне натурализация үшін өтініш беруі және талап етілетін жарналарды төлеуі керек. Олардың жақсы мінез-құлқы болуы керек, бұл қылмыстық тарихының болмауымен дәлелденеді, сондай-ақ АҚШ тарихы және азаматтық білімнен емтихан тапсыруы керек. Сұрақтар интернетте қолжетімді және өтініш беруші жүз мүмкін сұрақтан онға жауап беруі қажет. Көптеген өтініш берушілер ағылшын тілін білуі керек, бұл оқу және жазудағы негізгі дағдыларын тексеру арқылы, еркін сөйлей білуден гөрі көрсетілуі керек. Ұзақ мерзімді тұрақты тұрғындар тілдік емтиханнан босатылады. Мысалы, елу жастан асқан және жиырма жылдан бері тұратын немесе елу беседен асқан және он бес жылдан бері тұратын адамдар азаматтық білімді өз ана тілінде тапсыруға құқылы. Алтымыш беседен асқан және жиырма жылдан бері тұратын адамдарға сұрақтардың қысқартылған тізімі берілуі мүмкін, ал физикалық немесе психикалық кемістігі бар адамдар тілдік немесе азаматтық емтихандардан босатылады. Ұлттық азаматтыққа қол жеткізу үшін адалдыққа ант беру міндетті, бірақ 2000 жылдан бері физикалық немесе психикалық мүмкіндіктері шектеулі адамдар үшін ерекшелік жасалған.

Азаматтықтан айрылу

АҚШ-та еріксіз азаматтықтан айырылудың (ұлттықты жоғалтудың) ұзақ тарихы бар. 1907 жылдан бастап өз еліне екі немесе одан көп жылға оралған натурализацияланған азаматтар, сондай-ақ шетелге көшіп, басқа елге адалдық серт берген туған азаматтар азаматтықтан айырылуы мүмкін. Некеде тұрған әйелдер шетелдік ерлерге немесе натурализациялануға құқығы жоқ ерлерге үйленген кезде автоматты түрде азаматтықтан айырылды. 1940 жылдан бастап азаматтықтың еріксіз тоқтатылуына себептер: шетелдік үкіметке немесе шетелдік қарулы күштерге қызмет ету, шетелдік сайлауда дауыс беру, әскери дезертирлік, мемлекетке қарсы сатқындық немесе екі азаматтыққа ие екенін көрсететін дәлелдер (паспортты иеленуден басқа). Жоғарғы соттың азаматтықтан айырылуды түсіндіруі 1915 жылы «Маккензиге қарсы Хар» ісінде нақтыланды: Этель Маккензидің азамат емес адамға үйленуді таңдауы – азаматтығынан өз еркімен бас тартуға келісім бергені. 1950 жылы «Саворгнанға қарсы АҚШ» ісінде сот, әрекеттің салдарынан хабарсыз болу да ерікті азаматтықтан айырылу болып табылады деп шешті. 1958 жылғы «Пэрезге қарсы Брауннелл» ісінде шетелдік дауыс беру үшін азаматтығынан айыруды қолдау шешімі 1967 жылғы «Афройимге қарсы Раск» (387 U.S. 253) ісінде қайта қаралып, азаматтықтың ерікті жоғалуына бастау үшін, әрекеттен бас тарту туралы болжам болуы керек деп табылған. 1978 жылы «Вансқа қарсы Терразас» ісінде азаматтығынан айырылу үшін азаматтығынан айырылу ниеті болуы қажеттігі анықталды. 1986 жылы осы сот шешімдеріне сәйкес түзетулер енгізіліп, азаматтығынан бас тарту үшін ерікті әрекет жасағанда, азаматтығынан бас тарту ниеті болуы керек екені расталды. Мемлекеттік департамент АҚШ-та салық төлеу немесе өсиетнама жасау сияқты азаматтық үзеділігін сақтау ниетін көрсететін әрекеттердің тізімін жариялады, ал АҚШ-қа шетелдік паспортпен кіргенде немесе шетелдік саяси партияға тіркелгенде азаматтығынан бас тарту ниетін көрсететін жағдайлар туралы ескертті, бірақ әрбір жағдайды жеке қарау қажеттігін айтты. Азаматтарға өз әрекеттері азаматтығынан бас тарту ниетімен жасалмағанын мәлімдейтін хабарлама жазып, оны елшілікке немесе консулдыққа тапсыру ұсынылды. 1990 жылы 1481-бап қайта қаралып, егер адам азаматтығынан айырылуға әкеп соқтыратын әрекет жасаса, Мемлекеттік департаменттің азаматтығынан бас тартуға ниеттенбегенін болжауға жаңа саясатын көрсетті. Консулдық хаттамасына сүйене отырып, бұл, мысалы, басқа елде азаматтықты алу, оған адалдық туралы стандартты декларация кірген жағдайда немесе басқа елде саяси емес лауазымға жұмысқа орналасқанда, адамның әрекеттері арқылы азаматтығынан бас тарту ниеті жоқ деп есептелуі керек екенін білдірді. Сол кезден бастап АҚШ азаматтарына жаңа азаматтық алуға рұқсат берілді, бірақ АҚШ азаматы болып қала берді, осылайша бірнеше азаматтыққа ие болды және шетелде жаңадан азаматтық алған адамдардың тізімін азаматтығынан айырылу мүмкіндігін бағалау үшін іздеуді тоқтатты. АҚШ азаматтығынан айырылудың ықтимал себептерінен осы элементтерді алып тастағаннан кейін, Азаматтық туралы заңда мемлекетке қарсы сатқындық, бүлік шығару немесе қастандық жасау; шетелдік үкіметтің саясатты қалыптастыру билігі бар лауазымды адамы ретінде жұмыс істеу; және ерікті бас тарту мүмкіндігі сақталды. Азаматтық алуға қатысты жасалған алаяқтық азаматтықты жойылды деп тануға мүмкіндік береді. Әдетте, егер Арнайы тергеулер кеңсесі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған соғыс қылмыстарына қатысқандарын жасыра отырып, АҚШ азаматтығын алған бұрынғы нацистік офицерлердің азаматтығы жойылды. Олар басқа жерде жасалған қылмыстар үшін соттала алмайды, сондықтан иммиграциялық бұзушылықтар үшін азаматтығынан айырылады және шетелдік болып қалғаннан кейін депортацияланады. Азаматтығынан айыру процесі – азаматтықтың жойылмауына әкелетін құқықтық рәсім. 1943 жылғы «Шнайдерманға қарсы АҚШ» Жоғарғы сотының шешіміне сәйкес, азаматтығынан айыру ісін қарау кезінде нақты және сенімді дәлелдерді бағалау қажет. Айыпталушы тұратын округтің прокурорлары сотқа жүгінеді. Қазылар әдетте қатыспайды және айыпталушы куәлік беруге міндетті болуы мүмкін. Куәлік бермеу кінәлі деп тануға себеп болуы мүмкін, бірақ айыпталушылар өзін-өзі кінәлаудан бас тарта алады. Дәлелдер стандарты – ақылға қонымды күмән емес, анық, сенімді және нақты дәлелдер. Шешімдерге қарсы апелляциялық сотқа және Жоғарғы сотқа шағымдануға болады. Құқықтық процесс аяқталғаннан кейін Мемлекеттік департамент азаматтығынан айырылу туралы куәлік шығарады. Азаматтығынан бас тарту, яғни заңды азаматтықтан айырылу, ұлттық жеке басын және оның барлық құқықтары мен артықшылықтарын ерікті түрде жоюды білдіреді. Бұл соғыс кезінде АҚШ-та белгіленген билік алдында жасалған ресми мәлімдеме арқылы немесе кез келген уақытта шетелде консулдық қызметкерге жасалады. Азаматтығынан айырылу ниетін нақты көрсететін дәлелдер мақұлдандырылуы керек, және күмән болған жағдайда, мысалы, мәлімдеме жасаушы азаматсыз қалса, Мемлекеттік департамент мәлімдемені қабылдауға тартыншақ болуы мүмкін. Сұраққа жауап бергеннен кейін және бас тартудың салдары туралы кеңес алғаннан кейін, өтініш беруші процедураны жалғастырғысы келсе, алым төленеді, мәлімдеме жасалады және өтініш берушінің түсіністік туралы мәлімдемеге қол қойып, бас тартуға ант беру рәсімі өткізіледі. АҚШ азаматтығынан бас тартқан адамдар азаматтығынан айырылу салығын төлеуге міндетті болуы мүмкін. Бастапқыда, 1966 жылғы «Шетелдік инвесторлар салық заңына» сәйкес, АҚШ салықтарынан қашу мақсатымен азаматтығынан бас тартқан адамдар АҚШ-та алынған табысы бойынша он жыл бойы салық төлеуге міндетті болды, шетелдік инвесторларға ұсынылатын арнайы салық жеңілдіктерінен пайдаланудан қорғау үшін. 2008 жылдан бері бұл ережелер күшін жойды; оның орнына, белгілі бір активтер немесе салық міндеттемелерінің шегінен асып түсетін бұрынғы азаматтар АҚШ-тағы және АҚШ-тан тыс активтерінің сатылуынан туындаған табыс салығын төлейді, зейнеткерлік шоттарын қоса алғанда, азаматтығынан бас тарту себептеріне қарамастан. 1996 жылғы «Рид түзетуі» салықтан қашу мақсатымен азаматтығынан бас тартқан жағдайда АҚШ-қа кіруге тыйым салады, бірақ ол ешқашан қолданылмады. 2012 және 2013 жылдары «Рид түзетуін» қайта жазу және оны күшіне енгізу үшін «Теңіздік жалдау үшін салықтық стимулдарды жою арқылы экспатриацияны болдырмау туралы заң» сияқты ұсыныстар комитетте сәтсіз аяқталды.

Екі жақты азаматтығы

Жоғарғы Сот Kawakita v. United States, 343 U. S. 717 (1952) ісінде қос азаматтықтың заңда ұзақтан бері мойындалған мәртебе екенін және "адам екі елде де азаматтық құқықтарына ие болып, оларды жүзеге асыра алады және екі елдің де міндеттемелеріне бағына алады. Ол бір елдің азаматтық құқықтарын пайдаланса, автоматты түрде екіншісінен бас тартқан болып есептелмейді" деп шешім шығарды. Schneider v. Rusk, 377 U. S. 163 (1964) ісінде АҚШ-та натурализациядан өткен адамдардың өз туған елдеріне оралып, бұрынғы азаматтығын қайта қабылдауға құқығы бар екені анықталды, бұл ретте АҚШ азаматы болып қалуға құқылы. Бұл тіпті олар АҚШ-қа қайта оралмаса да қолданылады. 1990 жылдан бері Мемлекеттік департамент көптеген азаматтықтарға жол береді. Ресми саясат – мұндай мәртебенің бар екенін мойындау, бірақ АҚШ үкіметі көптеген азаматтықтарға ие болу саясатын қолдамайды, бірақ мұндай мүмкіндікке рұқсат береді. Қос азаматтық, мемлекеттік органдардың қауіпсіздікке қатысты тексерулер немесе құпия ақпаратқа қол жеткізу мәселелеріндегі үміттеріне қайшы келуі мүмкін. 2016 жылы Мемлекеттік департамент агенттіктерге көп азаматтықтың тәуекелдерін бағалау үшін дұрыс процедуралар туралы нұсқау беретін меморандум жариялады.