Кіріспе

Наварра королевасы 1527-1549 жылдар аралығында Наварра королевасы Маргарита де Наварра (, Маргарита д'Аленсон; 11 сәуір 1492 - 21 желтоқсан 1549), сонымен қатар Ангулем Маргаритасы және Наварра Маргаритасы деп те аталады, Франция ханшайымы, Аленсон және Берри герцогинясы және Наварра королі Генрих II-ге екінші некесі бойынша Наварра королевасы болды. Оның ағасы Франциск I ретінде Франция королі болды, ал екі бауырлас Францияда өз заманындағы атақты зияткерлік және мәдени соттың және салондардың жетекшісі болды. Маргарита - Францияның Бурбон патшаларының ата-бабасы, Жанна д'Альбреттің анасы, оның ұлы Генрих Наваррский Франция королі Генрих IV, алғашқы Бурбон королі болды. Ол автор, гуманистер мен реформаторлардың қамқоршысы ретінде француз қайта өрлеуінің көрнекті тұлғасы болды. Сэмюэл Путнам оны "Бірінші заманауи әйел" деп атады.

Ерте өмір

Маргарита Ангулемде 1492 жылы 11 сәуірде Луиза Савойская мен Ангулем графының үлкен баласы болып дүниеге келді. Оның әкесі Карл V ұрпағы болған, сондықтан егер Карл VIII және де мұрагер деп саналатын Людовик Орлеан герцогы еркек ұрпақ қалдырмай өлсе, ол француз тәжінің мұрагерлік желісінде еркек тұңғыштығы бойынша болар еді. Маргарита дүниеге келгеннен кейін екі жыл өткен соң, отбасы Ангулемнен Коньякке көшіп келді. Оның әкесімен заңды емес қарым-қатынаста болған бірнеше туған бауырлары бар, олар Маргарита мен оның інісі Фрэнсиспен бірге өсті. Екі қыз, Жанна Ангулемдік және Мадлен, оның әкесі өзінің шателайн, Антуанетта де Полинья, Дам де Комброндемен ұзақ уақыт қарым-қатынаста болғаннан кейін дүниеге келді. Тағы бір жарты әпкесі Суверена, оның анасы Жанна Ле Конте, ол да әкесімен бірге болған. Анасының арқасында Маргарита кішкентай кезінен бастап мұқият оқытылып, классикалық білім алды, оның ішінде латын тілі де бар. Жас ханшайым "Ағасының патшалығындағы білімділерге арналған Мейсен" деп аталатын.

Бірінші неке

Он жеті жасында Маргарита король Людовик XII-нің жарлығымен (оның он жасар қызы Клодтың Францискке үйленуін ұйымдастырған) жиырма жастағы Аленсонның Карл IV-іне тұрмысқа шықты. Осы жарлықпен Маргарита саяси мақсат үшін әдетте мейірімді, бірақ іс жүзінде сауатсыз адаммен үйленуге мәжбүр болды. "Күбі қызыл көк көзді жарқын жас ханшайым артта қалған және ақымақ қызға күйеуге шықты". Ол Луидің корольдік мақтанышын сақтау үшін Арманьяк графлығын отбасында қалдыру үшін айырбасталды. Бұл некеден бала тумады. Анасының үлгісіне еліктеп, Маргарита Францияның ең ықпалды әйелі болды. "Жаңа Парнасс" деп аталатын оның салоны халықаралық деңгейде танымал болды. Клод патшайым қайтыс болғаннан кейін ол өзінің екі немересі Мадлен мен Маргаританы қабылдады, оларды екінші некеде де қамқорлықпен күтіп-бағуды жалғастырды.

Наварраның патшайымы

1525 жылы алғашқы күйеуі қайтыс болғаннан кейін Маргарита 1527 жылы қаңтарда Сен-Жермен-ан-Лейде Наварраның Генрих II-іне үйленді. 1512 жылы Арагонның Фердинанд II Наварра корольдігіне басып кірді, ал Генрих тек төменгі Наварраны, Беарнның тәуелсіз княздігін және Гаскониядағы бірнеше тәуелділіктерді басқарды. Жан Клуэ сурет салған бас кескіннен (мәлімет қорабында) шамамен бір жыл өткен соң, 1528 жылы 16 қарашада Маргарита Генридің қызы, болашақ Жанна III Наварраны дүниеге әкелді, ол болашақ Генри IV Франция патшасының анасы болды. Сол кездегі Венеция елшісі Маргаританы дипломатиялық өнердің барлық құпияларын білетінін, сондықтан оны құрметпен және абайлап қарау керек деп мақтады. Маргаританың ең таңғажайып оқиғасы оның ағасы Франциск І патшаны босатумен байланысты, оны 1525 жылы Павия шайқасында тұтқындағаннан кейін Испанияда Киелі Рим императоры Карл V тұтқынға алған болатын. Келіссөздердің маңызды кезеңінде королева Маргарита түнде дипломатиялық хаттарын жазып, қауіпсіз жүріс-тұрыстың соңғы мерзімін орындау үшін қыста орман арқылы күніне он екі сағат бойы ат үстінде жүрді. Оның жалғыз ұлы Жан 1530 жылы 7 шілдеде Блуада дүниеге келді, Маргаритаға отыз сегіз жаста болған. Бала сол жылы Рождество күні қайтыс болды. Ғалымдардың пікірінше, Маргаританың қайғысы оны 1531 жылы өзінің ең көп дау туғызған "Жүректің көлеңкесін" (The Mirror of the Sinful Soul) атты еңбегін жазуға талпындырды. Сорбоннадағы теологтар бұл еңбекті ересь деп айыптады. Бір монах Маргаританы қапқа тігіп, Сеноға лақтырып тастау керектігін айтты. Наварра колледжінің студенттері оны "Адамдық тозақтың ашуы" деп сатирамен сынайды. Алайда, оның ағасы айыптаудың жойылуын талап етті және Сорбоннадан кешірім сұрады.

Жазушы

Маргарита көптеген өлеңдер мен пьесалар жазды. Оның ең танымал шығармалары - классикалық қысқа әңгімелер жинағы, "Гептамерон" және ерекше қарқынды діни поэмасы, "Miroir de l'âme pécheresse" (Күнәкар жанның айнасы). Бұл өлең - жанның, әкесінің, ағасының, сүйіктісінің, Мәсіхтің құлшылық етуіне шақыратын, құштар әйелдің мистикалық баяндауы. Оның еңбегі Англияның патша сарайында болды, бұл Маргаританың Англиядағы протестанттық реформацияға ықпал еткенін білдіреді.

Реформациядағы рөлі

1538 жылы Жон Кальвин мен Уильям Фарельдің Женевадан қуылғанынан кейін Маргарита де Наварра Женевадағы белгілі валлон протестант реформаторы Мари Дентьерге хат жазды. Екі әйелдің жеке тарихы бар сияқты: Маргарита Мари Дентьердің қызының құдайы болған және Дентьердің қызы Маргаританың қызына жіберу үшін еврей тіліне француздық нұсқаулық жазған. Маргарита өзінің хатында Кальвин мен Фарельді не себепті қауымнан шығарып салғандарын сұрады. 1539 жылы Дентиер "Епистрес утили" (Episistre tres utile) атты еңбегін шығарды, ол бүгінде Маргарита де Наварраға арналған хат деп аталады. Бұл хат Кальвин мен Фарелді қуып жіберген протестанттық дін қызметкерлерін сынға алып, Маргаритадан әйелдердің жазба әдебиетін оқып-жазуын және оған қол жеткізуін арттыруда қолдау мен көмек сұрады және оған католикалық дін қызметкерлерін Франциядан қуып шығару туралы кеңес берді. Францияда болған жылдары Анна Болейн Клод патшайымның құрметті әйелін болды. Клод пен Маргаританың соттары бір-бірімен тығыз байланысты деп болжанады және Анн Маргаритаға қызмет еткен болуы мүмкін, тек Клодқа ғана емес, Маргаританың ізбасарлары болуы мүмкін, христиандыққа қатысты оның көзқарастарын қабылдады. Анн Болейннің патшайым болғаннан кейін жазған хатында Маргаритаға деген сүйіспеншілігін қатты білдіреді. Маргарита Аннеге "Miroir de l'âme pécheresse" кітабының түпнұсқасын бір кездері берген деп болжанады. 1544 жылы, Анна Болейнді өлтіргеннен кейін тоғыз жыл өткенде, Аннаның қызы, кейін Елизавета I (15331603) атанған, он бір жасында поэманы ағылшын тіліне "The Miroir or Glasse of the Synneful Soul" деп аударған және оны өз қолымен жазған, сол кездегі өгей анасына, ағылшын патшайымы Кэтрин Паррға ұсынған. Маргарита, Энн Болейн, Кэтрин Парр және Елизавета арасындағы әдеби байланыс реформаторлық діни нанымдардың тікелей тәлімгерлік байланысын немесе мұрасын көрсетеді.

Өнердің қамқоршысы

Өнердің жомарт қамқоршысы ретінде Маргарита көптеген суретшілер мен жазушылармен достық қарым-қатынас құрып, оларды қорғады, олардың ішінде Франсуа Рабле (1483-1553), Клемент Маро (1496-1544), Клод де Бектоз (1490-1547), Пьер де Ронсар (1524-1585) және Джулиан Инигуэз де Медрано (1520-жылдар 1585-1588). Сондай-ақ, Маргарита католиктер мен протестанттар (оның ішінде Джон Кальвин) арасында де арадашы болды. Маргарита католик шіркеуіндегі реформаны қолдаса да, кальвинистік көзқарас танытпады. Алайда ол реформаторларды қорғау үшін қолдан келгеннің бәрін жасады және Франциск І-ді төзімсіздік шараларынан мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы көндірді. Оның өлімінен кейін Францияда сегіз рет діни соғыс болды, соның ішінде 1572 жылы Бартоломей күні болған аты шулы қаза болды. Леонардо да Винчи (14521519) Маргарита мен оның інісі Франциск І қонағында қайтыс болды. Олар аналары Луиза Савойскаяға тиесілі Амбуаз замогында өскен. Патша өзінің резиденциясын сол жерде, ал Маргарита жақын маңдағы резиденциясында ұстады. Францисктің билігінің алғашқы жылдары ол өмір сүрген замок өзінің даңқының шыңына жетті. Леонардо оларға көптеген жобалардың ішінде үлкен замоктың сәулетшісі болды, ал Италиядан шығып, оның сарайына қосылған кезде олар оған бөлме берді. Патшаның қонағы ретінде Леонардо да Винчи 1515 жылдың желтоқсан айында Амбоаз сарайына келді және жер асты үңгірімен сарайға қосылған жақын маңдағы Кло Лучеде тұрып, жұмыс істеді. Туристерге оның 1491-96 жылы салынған Шатоға іргелес орналасқан Сент-Губер шіркеуінде жерленгені айтылады.

Мұра

Пьер Брантом ол туралы былай деді: "Ол ұлы ханшайым еді. Бірақ ол бәріне қоса, өте мейірімді, жұмсақ, мейірімді, қайырымды, қайыр-садақаға мол және бәріне достық сезімді болды". Голландиялық гуманист Эразм оған былай деп жазды: "Мен ұзақ уақыт бойы Құдай саған сыйлаған көптеген керемет сыйларды бағалап келемін: философқа лайық парасаттылық; пәктілік; шама-шарқының барынша сақталуы; пәктілік; жеңімсіз жан күші және осы дүниенің барлық бос нәрселерін менсінбеу. Ұлы патшаның әпкесі, тіпті діни қызметкерлер мен монахтар арасында да сирек кездесетін осындай қасиеттерге кім таңданбай қалмақ?" 1550 жылы Маргарита қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, Англияда "Annae, Margaritae, Ianae, sororum virginum heroidum Anglarum, in mortem Diuae Margaritae Valesiae, Nauarrorum Reginae, Hecatodistichon" атты өлең жарық көрді. Оны Генрих VIII-нің үшінші әйелі Джейн Сеймурдың (15051537) немерелері жазған. Америкалық тарихшы Уилл Дюрант былай деп жазды: "Маргаритада Ренессанс пен Реформация бір сәтке бірігіп кетті. Оның ықпалы бүкіл Францияға тарады. Әр бостандық жан оны қорғаншы ретінде қарастырды, ал идеалдық Маргарита қайырымдылықтың бейнесі болды. Ол Наварра көшелерінде ешбір жанкүйерсіз жүріп, кез келген адамға өзіне жақындауға мүмкіндік берді және адамдардың қайғысын бірінші кезекте тыңдады. Ол өзін "кедейлердің премьер-министрі" деп атады. Оның күйеуі, Наварра королі Генри, оның істегеніне сенді, тіпті Франция үшін үлгі болып табылатын қоғамдық жұмыстар жүйесін құру деңгейіне дейін жетті. Маргарет екеуі мұқтаж оқушылардың білім алуына қаржылай көмек көрсетті". Жюль Мишеле (1798-1874 жж.) өз заманының ең әйгілі тарихшысы ол туралы былай деп жазды: "Наварраның бұл жұмсақ патшайымын әрқашан еске алайық, оның қолында біздің халқымыз түрмеден немесе өрттен қашып, қауіпсіздік, құрмет және достық тапты. Біздің ризашылығымыз, біздің [Француз] Ренессанс анамыз! Сенің отың - біздің қасиеттілеріміздің ошағы, сенің жүрегің - біздің азаттық ұясы". Пьер Бэйль (1647 1706), француз философы және сыншысы, оның Dictionnaire historique et critique (Тарихи және сын сөздігі, 1697) француз энциклопедияшыларына үлкен әсер етті және Вольтер мен Дидро сияқты он сегізінші ғасырдың рационалистік философтары оны жоғары бағалады, былай деп жазды: " патшайым өзінің қорғауын жалған деп санайтын пікірлері үшін қуғындалған адамдарға беру үшін; оларға баспана ашу; оларды дайындалған оттан сақтау; оларды тіршілікпен қамтамасыз ету; жер аударылуының қиындықтары мен ыңғайсыздықтарын жомарттықпен жеңілдету - бұл ерлік кеңпейілділігі, ол бұрын-соңды болмаған "