Жақылған құл: Анжеликаның трагедиясы

Кіріспе

18 ғасырдағы француздық Солтүстік Америкадағы құл; өрт қойғаны үшін атқыланды

Мари Жозеф дит Анжелик (21 маусым 1734 жылы қайтыс болды) – Жаңа Франциядағы соңғы құл иелері берген ат, ол Португалияда туған қара құл еді. Ол құл иесінің үйін өртеп, қазіргі Ескі Монреаль деп аталатын аймақтың көп бөлігін өртегені үшін сотталып, кінәлі деп танылды. Анжеликаның кінәлі екендігі бұрын қабылданған, бірақ соңғы кезде ол қылмыста кінәсіз екендігі және нақты дәлелдерге емес, қашқан, бүлікші құл ретіндегі беделіне сүйене отырып сотталғаны айтылуда. Тағы бір теория бойынша, ол қылмыстың кінәлісі болған, бірақ құлдыққа қарсы наразылық білдіру үшін осы әрекетке барған. Тарихшылар Анжеликаның нақты кінәлі ме, кінәсіз бе деген мәселеде бір пікірге келе алмады.

Ерте өмір

Анжелика шамамен 1705 жылы Мадейрада немесе оны Жаңа әлемге әкелген Николас Бликерде дүниеге келді. 1725 жылға дейін ол Жаңа Англияда өмір сүрді, содан кейін Монреальден келген маңызды француз бизнесмені Франсуа Пулин де Франшвиллге сатылды. 1733 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Анжелика оның әйелі Тереза де Куаньеге тиесілі болды. Жаңа Англия мен Жаңа Францияда құлдық көбінесе жеке тұрмыстық мәселе болып саналды, себебі болашақ АҚШ-тың оңтүстік бөлігінен айырмашылығы, экономика ірі плантациялық еңбекке негізделмеген. Сондықтан Анжелика Монреальдегі Франшвилль үйінде жұмыс істеді және кейде Монреаль аралындағы отбасылық шағын шаруашылыққа көмектесті, ол негізінен Франшвилльдің сауда экспедициялары үшін жабдықтар дайындауға пайдаланылды. Монреалда тұрған кезінде Анжелика үш бала туды: 1731 жылы туған ұл, ол бір ай ғана өмір сүрді, және 1732 жылы туған егіздер, екеуі де бес ай ішінде қайтыс болды. Шомылдыру тізімінде балалардың әкесі ретінде Франшвилльдің досы Игнас Гамелинге тиесілі Мадагаскардан келген қара нәсілді құл Жак Сесардың есімі көрсетілген. Анжелика мен Сесардың өздері таңдап сүйіскендігі немесе олардың иелері балалы болуға мәжбүрлегені белгісіз (құлдардың балалары өздері құлға айналып, анасының иелерінің меншігіне өтетін). Өрт пен сот алдындағы жыл ішінде Анжелика Франшевиллдерде жұмыс істейтін ақ түсті мерзімі біткен шаруа Клод Тибомен қарым-қатынасқа түсті. 1733 жылдың қарашасында Франшвилл қайтыс болғаннан кейін, мадам Франшвилл оның бизнесін басқару және мүлкін реттеумен айналысты. 1734 жылдың басында, Трои-Ривьерде мүліктік мәселелермен шұғылданып жүрген жесір, күйеу ағасы Алексис Моньерден оның құлы мен мерзімі біткен шаруасы Клод Тибоны өзі қайтып келгенше сақтап беруін өтінді. 22 ақпанда, жесір Франшвилл әлі де болмағанда, Анжелика мен Тибо Жаңа Англияға қашып кетуге тырысты, тоңған Сент-Лоуренс өзенінен өтіп, Тибо қашып кетуге дайындалып, Лонгьюильдегі қорада жасырып қойған нанын алу үшін тоқтады. Алайда қысқы сапардың қиындығы екеуін де ауа райы жақсарғанша Шатоугайда бас сауғалауға мәжбүр етті, ол Шамбли жолының жанында орналасқан. Олар бірнеше аптадан кейін тұтқындалып, үш милиция капитанымен Монреальға қайтарылды. Анжелика мадам де Франшвиллге қайтарылды, ол оның қашуға тырысқаны үшін ешқандай жаза бермеді, мүмкін ол оны сатуды жоспарлап отырғандықтан. Сотта айтылғандай, Тереза де Франшевиль Анжеликаны бақылауға ала алмады және марқұм күйеуінің серіктесі Франсуа Этьен Кунеттің оны 600 фунт оқ-дәріге сатып алу ұсынысын қабылдауға ниеттенді. Алайда, Анжеликаны Квебекке жіберу шығындарын жесірдің өзі төлеуі керек еді. Батыс Индияға сатылып кету қаупі Анжеликаның қашуға тырысуына себеп болуы мүмкін. Құл мен қожайынының арасында шиеленіс болды. Жесір Франшвиль Луиза Пуариер деген еркін шаруаны, құл мен шаруа арасындағы дау-жанжал мен келіспеушіліктерге байланысты жұмыстан шығарды. Анжелика оған барлық жұмысты Пуариерден жақсы жасай алатынын уәде етті, мүмкін жақсы өнер көрсетуі оның қожайыны оны ұстап қалуға мәжбүр етеді деп үміттенді. Жесір бұған көнді, бірақ Анжелика Квебекке жіберілгеннен кейін онымен байланысатынын Пуариерге уәде етті. Тибо босатылғаннан кейін, ол де Куанге барып, өзінің айлықақысын талап етті. Ол оларға ақы төледі, бірақ Тибоға енді ешқашан оның үйіне кірмеуін ескертті. Ашулы күйі ол Анжеликаның сатылып кеткенін және мұздың таусылуымен Квебекке жеткізілетінін растады. Тибо үйден қалмау туралы бұйрықты елемей, Анжеликаның үйіне бірнеше рет барды. Сәуірдің басында болғандықтан, екеуі де Сент-Лоуренс өзенінің кемелерге жақын арада өтуге мүмкіндігі болатынын және Анжелика Монреальде көп уақыт қалмайтынын білген болар. Анжелика қызметшінің біріне тағы қашып кетуді жоспарлап отырғанын айтты, мүмкін екеуі қашып кетуді жасыру үшін от жағу туралы сөйлескен шығар.

Angélique was born around 1705 in Madeira, or Nicolas Bleeker who brought her to the New World. She lived in New England before being sold in 1725 to an important French businessman from Montreal named François Poulin de Francheville, and after his death in 1733, belonged to his wife Thérèse de Couagne. Slavery in New England and New France was primarily a domestic affair, since unlike the southern part of what would become the United States, the economy was not based on large scale plantation labour. Angélique therefore worked in the Francheville home in Montreal, and occasionally helped on the family's small farm on the island of Montreal, which was primarily used to produce supplies for Francheville's trading expeditions. Angélique had three children while in Montréal: a boy born in 1731 who lived only one month and twins in 1732, who both died within five months. The father listed in the baptismal records was Jacques César, a black slave from Madagascar who belonged to Ignace Gamelin, a friend of Francheville. It is not known whether Angélique and César were lovers by choice or whether they were forced by their owners to have children (the children of slaves became themselves slaves and the property of the mother's owners). During the year preceding the fire and the trial, Angélique became involved in a relationship with a white indentured servant, Claude Thibault, who was employed by the Franchevilles. Following the death of Francheville in November 1733, Mme Francheville became occupied with many transactions in the course of operating his businesses and settling his estate. Early in 1734, being occupied with estate affairs in Trois Rivières, the widow asked her brother in law Alexis Monière to keep both her slave and her indentured servant Claude Thibault for her until her return. On February 22, while the widow Francheville was still away, Angélique and Thibault attempted to escape to New England, fleeing across the frozen St. Lawrence river and stopping to retrieve bread that Thibault had hidden in a barn in Longueuil in preparation for their flight. However, the difficulty of winter travel forced the two to take refuge in Châteauguay, near the Chambly road, until the weather improved. They were captured a couple of weeks later and returned to Montreal by three militia captains,

Angélique was simply returned to Madame de Francheville, who did not have her disciplined in any way for her attempted flight, possibly because she was already planning to sell her. As mentioned during the trial, Thérèse de Francheville found herself unable to control Angélique and intended to accept an offer by one of her deceased husband's business associates, François Étienne Cugnet, to purchase her for 600 pounds of gunpowder. The offer was conditional on the widow covering expenses for sending Angélique to Quebec City, where Cugnet lived. Fear of being sold and possibly ending up in the West Indies may have been a factor in the attempted escape. Tension was high between the slave and her mistress. The widow Francheville dismissed a free servant, Louise Poirier, because of squabbling and disagreements between slave and servant. Angélique promised her that she could do all the work better than Poirier, possibly hoping that a good performance on her part would make her mistress relent and keep her. The widow gave in, but promised Poirier that she would contact her after Angélique had been shipped to Quebec City. After Thibault's release, he visited de Couagne to demand his outstanding wages. She paid them but warned Thibault never to set foot in her house again. Angry, she also confirmed to him that Angélique had in fact been sold and would be shipped to Quebec City as soon as the ice cleared. Thibault ignored the order to stay away and visited Angélique several times while de Couagne was not at home. As this was early April, they both would have known that the St. Lawrence River would soon be passable to ships, and that Angélique would not be in Montreal much longer. Angélique told a servant that she intended to run away again, and it is possible that the two discussed setting a fire to cover their escape.

1734 жылдың 10 сәуіріндегі өрт

1734 жылғы 10 сәуірде, сенбі күні кешкі сағат жетіде Монреаль тұрғындары кешкі дұғадан шығып бара жатқанда, күзетші: "Өрт!" - деп дабыл қақты. Өрт Сент-Пол көшесінің оңтүстік жағында басталып, Сент-Жозеф көшесінің (Сент-Сулпис көшесі) шығысына қарай тарады. Өрт өте күшті болғандықтан, құқық қорғау органдары оған жақындай алмады. Көптеген адамдар "Диу" қонақ үйіне паналауға тырысты, бірақ батыстан соққан қатты желдің салдарынан өрт тарап, үш сағаттан аз уақыт ішінде аурухананы қиратты. 10 сәуірде [1734], бәрі тыныш болғанда және біздің ойымыз қандай да бір қайғылы оқиғадан алыс болғанда, кешкі сағат жетіде демалыс уақытымызда өрт туралы айқай естілді. Біз бірден оның қайда екенін көру үшін тұрдық. Ол көрші үйден көрінді. Біз өртті тоқтатуға асықтық, бірақ Құдай бізге мұндай мүмкіндік бермеді. Барлығымыз шіркеуге қашып, құтқарыламыз деп ойладық, бірақ жалын өртенген үйлердің қарсысында орналасқан шіркеуге қарай тым жылдам көтерілді, сондықтан біз өзімізді жалында орап алдық. Анжеликаны өрт сөндіруге айыптайтын әңгімелер тарады; кешке қарай монастырдың бағбаны Луи Беллефюль ди Ларуин оған осы әңгімелерді бетпе-бет айтты, бірақ ол оларды жоққа шығарды. Әңгімелердің бастауы Де Куаньнің көршілері, Бэрэ де Эссарлардың иелігіндегі жас панис құлы Мари Манонның сөздері болған сияқты, ол Анжеликаның сол түні үйінде ұйықтамайтынын айтқандығын естігенін мәлімдеді. Өрт сөнген кезде көпшілік пікірі Анжеликаның өрт сөндіргенін көрсетті. Ол "Диу" қонақ үйінің кедейлер бағынан табылғаннан кейін, оған қарсы ресми айып тағылғанға дейін патшаның түрмесіне жеткізілді. Кейінірек Тибоға да ордер берілді, бірақ ол өрттен кейінгі сейсенбі күні таңертең (екі күннен кейін) қайтадан көрінсе де, сот орындаушылары оны тұтқындауға барған кезде ол жоғалып, Жаңа Францияда ешқашан көрінбеді.

At seven o'clock in the evening on Saturday, April 10, 1734, inhabitants of Montreal were leaving evening prayer when the sentry sounded the alarm, "Fire!" A fire had started on the south side of rue Saint Paul and was spreading east of rue Saint Joseph (rue Saint Sulpice). The fire was so intense that the law enforcement officers could not get close to it. Many people tried to take shelter at the Hôtel Dieu, but due to a strong wind blowing from the west, the fire spread and destroyed the hospital in less than three hours. text=The April 10 [1734] while all was most quiet and our thoughts were far from some fatal mishap, at 7 in the evening during our time of leisure, we heard a cry of fire. In the moment, we all rose to catch sight of its whereabouts. It was sighted at a neighbouring house. We rushed to contain the fire, but the Lord did not allow us to succeed. All took refuge in our church, thinking that we would be spared, but the flames rose so ardently towards the church, which was just across the street from the burning houses, that we soon found ourselves engulfed. Rumours began to circulate accusing Angélique of having set the fire; later in the evening, the convent's gardener, Louis Bellefeuille dit LaRuine, even told her face to face about these rumours, although she denied them. The origin of the rumours seems to have been comments made by Marie Manon, the young panis slave owned by De Couagne's neighbours, the Bérey des Essars, who claimed she had heard Angélique saying that her mistress would not sleep in her house that night. By the time the fire had gone out, popular opinion held that Angélique had set the fire. She was found in the garden of the paupers of the Hôtel Dieu and taken to the king's gaols to wait for a formal charge to be filed against her. A warrant was also issued later for Thibault, but although he was seen again on the Tuesday morning following the fire (two days later), by the time the bailiffs set out to arrest him he had disappeared and was never seen again in New France.

Қайшылықты түсіндірулер

Анжеликаның оқиғасының тарихнамасы кең емес, себебі оның ісін жақында ғана бірнеше кәсіби тарихшылар зерттеді. Бұрынғы еңбектердің көпшілігі оны үстірт және жылдам қарастырды, Жаңа Франциядағы құлдық немесе қылмыс туралы ірі еңбектердің бір-екі абзацында ғана айтылды. Ескі еңбектердің барлығы судьялардың пікірімен келісті – Анжелика өзін иесінен кек алу үшін өрт қойды. Алайда, Дениз Богранд Шампань жазған және 2004 жылы Квебекте француз тілінде жарық көрген оның соты туралы алғашқы толық ғылыми еңбек, сонымен қатар барлық сот жазбаларын пайдаланған алғашқы маңызды зерттеу болды. Автор құжаттарды егжей-тегжейлі ұсынуды, сот процесін сұраққа алуды және барлық мүмкін кінәлілерді қарастыруды мақсат етті. Ол өрттің ықтимал себебінің кездейсоқ екеніне, нашар тазартылған мұржалар мен көрші үйден шыққан оттың салдарынан болғанына тоқталады. Сол отты жас панис құлы Мари Манон басқарған, ол Анжелика туралы қаңқу сөздер таратқаннан кейін, оның иесі төсегінде ұйықтамайтынын айтқан. Осы түсіндірме бойынша, егер өртке себепкер болса, иесінен қатаң жаза алатын Мари Манонның күдіктің назарын басқа жаққа аударуға жеткілікті себебі болды. Богранд Шампаньдің пікірінше, ашуланған халықтың қысымымен, өздерінің қиындықтары үшін кінәліні іздеген билік, нақты дәлелдерге емес, оның тәуелсіз және ашық мінезіне сүйене отырып, оңай шешім қабылдады және Анжеликаны айыптады. Екі жылдан кейін Афуа Купер Анжелика туралы ағылшын тілінде кітап жариялады, онда Анжеликаның 1734 жылғы өртті иесіне қарсы әділетті көтеріліс ретінде және қашу әрекетін жасыру үшін қойғанын дәлелдеді. Купердің кітабы ақ канадтықтарды Канада тарихындағы құлдықтың шындығын азайтуға немесе жоққа шығаруға тырысқаны үшін сынады. Ол Анжеликаның сот процесінің стенограммасын Жаңа әлемдегі алғашқы құлдың өмірбаяны ретінде қарастыруға болатынын мәлімдеді. Эвелин Колиштің салыстырмалы сын шолуы Богранд Шампаньнің жұмысын сенімдірек деп табады, ал Купердің әдістемесінде елеулі кемшіліктерді көрсетеді. Колиш Купердің кітабын «тарихи роман мен құлдыққа қарсы журналистік эссе арасындағы мәтін» деп сипаттайды. Қазіргі тарихшылар қауымдастығы Анжеликаның кінәлі ме, әлде кінәсіз бе деген мәселеде келісімге келген жоқ. Сотта айыптау тарапы дәлелдеу жүктемесін орындамағандықтан, қазіргі стандарттар бойынша оның кінәлі ме, жоқ па, оны анық білу мүмкін емес. Әйбарымызға орай, сот хаттамаларының егжей-тегжейлілігі мен маңызды контексттік құжаттамалардың көп бөлігі, соның ішінде екінші және бірінші дереккөздер, педагогикалық сайтта ағылшын тілінде барлығына қолжетімді. Француз тіліндегі түпнұсқа қолжазбалар Bibliothèque et Archives nationales du Québec веб-сайтында қолжетімді. Анжеликаның кінәлі ме, әлде кінәсіз бе, оның оқиғасы Канададағы құлдық жағдайы туралы маңызды мәліметтер берді. Аллан Грир оның сот процесінің жазбаларын он сегізінші ғасырдағы Монреальдегі құлдың өмірін толығырақ түсіну үшін пайдаланды. Бұл тәжірибені контекстке келтіре отырып, ол осы қоғамда «бостандықсыздықтың түрлі деңгейлері мен формалары болғанын» атап өтті, бұл қызметшілерге, келісімшарт бойынша жұмыс істеушілерге, шәкірттерге және сарбаздарға әсер етті. Әрине, құлдық құлдың адамдық қадір-қасиетін жоққа шығарғандықтан ерекше қатыгездікпен ерекшеленді. «Канададағы құлдықтың алғашқы кезеңіндегі қарым-қатынастар күрделі және тіпті жақын болған, алайда олар Анжеликаның оқиғасында ашылған қатыгездікке негізделген».

The historiography of Angélique's story is not extensive, as only a few professional historians have looked at her case until quite recently, and most of the older work dealt with her superficially and rapidly, in a paragraph or page or two, as part of larger works on slavery or crime in New France. The older works all agreed with the opinion of the judges—Angélique set the fire to revenge herself on her owner. However, the first full length non fictional account of her trial, written by Denyse Beaugrand Champagne and published in Quebec in French in 2004, was also the first serious study to use all the trial records. The author sets out to present the documents in detail, to question the court proceedings and to present all the possible culprits. She concludes that the fire was most likely accidental, the result of poorly cleaned chimneys and a cook fire in the neighbouring house—a cook fire manned by Marie Manon, the young panis slave who started the rumours about Angélique, having said that her owner would not sleep in her bed. In this interpretation, Marie Manon, who could have been severely punished by her owners had she been implicated in accidentally causing the fire, had plenty of motivation for diverting suspicion elsewhere. Beaugrand Champagne believes that the authorities, under pressure by an enraged population looking for a scapegoat for their troubles, took the easy way out and condemned Angélique more on the basis of her independent and outspoken character than on any genuine evidence. Two years later, Afua Cooper published a book on Angélique in English, which champions the thesis that Angélique did start the 1734 fire, as a justified rebellion against her owner and as a cover for an escape attempt. Cooper's book criticizes white Canadians for what she sees as trying to downplay or deny the reality of slavery in Canada's past. She claims that the transcript of Angélique's trial can be seen as the first slave narrative in the New World. A comparative critical review by Evelyn Kolish finds Beaugrand Champagne's work to be more trustworthy, while pointing out some serious flaws in Cooper's methodology. Kolish characterizes Cooper's book as "un texte qui se situe à mi chemin entre le roman historique et l'essai journalistique anti esclavagiste" (English: "a text that is situated halfway between an historical novel and a journalistic anti slavery essay"). No consensus has been reached by the modern historical community on Angélique's guilt or innocence. Since the prosecution at her trial did not meet their burden of proof, by today's standards, it is impossible to know for sure whether she was guilty. Fortunately, the exceptional wealth of detail afforded by the trial transcripts, and a great deal of important contextual documentation, including both secondary and primary sources, is now readily available to everyone in English translation, on the pedagogical site. The original French manuscripts are available on the website of Bibliothèque et Archives nationales du Québec. Regardless of whether Angélique was innocent or guilty, her story provided more insight on the conditions of slavery in Canada. Allan Greer used the records of her trial to gain a fuller sense of the life of a slave in eighteenth century Montreal. Placing that experience in context, he notes that "there were degrees and varieties of unfreedom" in this society that affected servants, engagés, apprentices and soldiers; of course, slavery was uniquely horrible in the way it denied the humanity of the enslaved. "Complex and even intimate, the relationships of early Canadian slavery were nevertheless founded upon an underlying brutality that comes to the surface in the story of Angélique."

Мұра

Анжеликаның трагикалық оқиғасы бірнеше роман, пьеса, өлең немесе ән жазуға шабыт берді. Біріншіден, Лорена Гейлдің «Анжелика» пьесасы, Дениз Богран Шампанның жарияланбаған сот хаттамаларының аудармасына сүйенген, 1995 жылы Канададағы «Дю Мориер» ұлттық драматургиялық конкурсында жеңіске жетті. Анжелика дерлік аңыз кейіпкері ретінде көрінеді, ал оның оқиғасының бөліктері Гаити сияқты елдерде өздігінен дамиды, онда құжатты дәлелдерге қарамастан, оның қолы кесіліп, тірідей өртелуі туралы әңгіме әлі де айтылады, тіпті алғашқы жаза жеңілдетілгеніне қарамастан. Купердің кітабы, оның алғы сөзін жазған ақын Джордж Эллиотт Кларк сияқты, заманауи қара авторлардың пікірлерін біріктіреді. Осындай авторлар оны «бостандықтың өлмейтін бейнесі» деп санайды және оны әділетсіздіктің құрбаны емес, белсенді қарсыласы ретінде қарастыруды ұсынады. Басқалары, мысалы, Богран Шампан, оны ерекше, ашық, тәуелсіз ойлы әйел ретінде ерекшелендіреді, ол өзінің бостандығы мен өмірі үшін батылдықпен және тапқырлықпен күресті, қиын жағдайларға қарамастан, әсіресе қара және құл болған әйелдерден бағынуды күткен қоғамға қарсы тұрды. 2012 жылы Монреаль қаласындағы қала әкімшілігіне қарап тұрған алаңға Place Marie Josèphe Angélique деп ат қойылды. 2016 жылы Говард Джей Дэвис түсірген «C’est Moi» атты қысқаметражды фильмде Анжеликаның тарихы Монреальдің 400 жылдығымен байланысты суреттелді.