Диана де Пуатье: Францияның ақсүйек әйелі және сарайдағы кеңесшісі

Кіріспе

Француз дворяны және сарай қызметкері (1500–1566)

Диана де Пуатье (9 қаңтар 1500 – 25 сәуір 1566) – француз дворяны және белгілі сарай қызметкері. Ол Генрих II патшаның сүйіктісі және кеңесшісі ретінде оның өліміне дейін зор билікке және ықпалға ие болды. Оның жоғары лауазымы оның байлығын арттырып, отбасының мәртебесін көтерді. Ол француз Ренессанс архитектурасының маңызды демеушісі болды.

Ерте өмір

Диана де Пуатье 1500 жылдың 9 қаңтарында Францияның Дром аймағындағы Сен-Вальье сарайында дүниеге келді. Оның әкесі – Жан де Пуатье, Сен-Вальье мырзасы, анасы – Жанна де Батарнай. Ол белсенді спортпен айналысып, денсаулығын сақтау үшін жиі атпен жүріп, жүзіп жаттығулар жасаған. Диана әлі қыз кезінде король Карл VIII-нің үлкен қарындасы, Франция корольдігін оның кәмелетке толмаған шағында шеберлікпен басқарған Анна де Божо принцессасының қызметінде болды. Басқа тәрбиеленушілер сияқты, Диана да грек және латын тілдері, риторика, әдеп, қаржы, құқық және сәулеттану сияқты Ренессанс гуманизмінің қағидалары бойынша білім алды.

Нормандияның ұлы сенашалы

1515 жылы 29 наурызда 15 жасында Диана өзінен 39 жас үлкен Луи де Брезеге, Анет сеньоры, Маулеврье графы және Нормандияның ұлы сенашалына тұрмысқа шықты. Ол король Карл VII-нің сүйіктісі Аньес Сорелдің немересі болды және король Франциск I-нің сарайында қызмет етті. Олардың Франсуаза (1518–1574) және Луиза (1521–1577) атты екі қызы болды. Тұрмысқа шыққаннан кейін көп ұзамай Диана Франция королевасы Клодтың қалыңдық қызына айналды. Королева қайтыс болғаннан кейін ол сол қызметте корольдің анасы Савой Луизаға, содан кейін Австрия королевасы Элеонораға қызмет етті. 1523 жылы оның күйеуі констебль Шарль де Бурбонның король Франциск I-ге қарсы жасаған қастандығын ашты, бірақ сол кезде оның қайын атасы да іске қатысқанын білмеді. 1524 жылы Жан де Пуатье мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталып, өлім жазасына кесілді, бірақ жазасы жеңілдетілді. Оның орнына ол 1526 жылы Мадрид шартына қол қойылғанға дейін түрмеде отырды. Күйеуі 1531 жылы Анетте қайтыс болғаннан кейін Диана өмірінің соңына дейін қара және ақ түстерде киім киюді әдетке айналдырды. Бұл түстер жоқтау рәсімінде рұқсат етілген және айдың екі жағының символдық түстері болды, оның есімі римдік ай құдайынан шыққан еді. Ол мүсінші Жан Гужонға Луи үшін Руан соборында мазар салуды тапсырды. Диананың қаржылық мәселелерге деген қызығушылығы мен құқықтық білімі осы кезеңде алғаш рет байқалды. Ол қайтыс болған күйеуінің Нормандияның ұлы сенашалы ретінде алған табысын сақтап қалды және отбасының иеліктерін корольдік доменге қайтару туралы сотқа шағымданып, талас айтты. Франциск I таң қалды және жесір Дианаға мұрагерлік мүлкін еркек қамқоршының бақылауынсыз басқаруға және олардан түсетін мол кірісті өздеріне қалдыруға рұқсат берді.

Патшалық сүйіктісі

Карл V әскерлері Францискті Павия шайқасында тұтқынға алды (1525), ал 1526 жылы Франциск пен Генрих ханзадалар әкелерінің кепілі ретінде Испанияға жіберілді. Ақша төленбегендіктен, екі ұл (сол кезде сегіз және жеті жаста) шамамен төрт жыл бойы қараңғы қамалдың ішінде оқшауланған күйде тұрды. Бұл оқиға Диананың Генриге күшті әсер еткенін түсіндіруі мүмкін, өйткені ол идеалды әйелдің бейнесі болды: анасы қайтыс болғандықтан, әжесінің күтімшісі Генрихті Испанияға жібергенде оған қоштасу сүйісін берді. 1531 жылы Францисктің жаңа әйелі Элеонора Австрияның тағына отыруына арналған турнирде дофин Франциск жаңа патшайымның түсін киді, бірақ Генрих Диананың түсін таңдады. 1533 жылы Генрих Катерина де Медичиге үйленді, өйткені Медичилер француз аристократиясының көзінде жай ғана саудагерлер еді, сондықтан одаққа қарсылық болды. Дегенмен, Диана келінінің таңдауын мақұлдады, өйткені Катеринаның анасы мен Диананың әкесінің анасы бір-біріне туысқан болғандықтан, олар екінші туыстар еді. Олардың хаттарындағы сілтемелерге сүйенсек, Диана 1534 жылы, ол 35 жаста, ал Генрих 15 жаста болған кезде оның сүйіктісі болды деп есептеледі. Екеуі баласыз болғандықтан және ол патшайымның тастауы мүмкін деген қауаптарға алаңдағандықтан, Диана Генрихтің некелік жатын бөлмесіне жиі баруын қамтамасыз етті, нәтижесінде оның он заңды баласы болды. Патшалық отбасының қауіпсіздігін сақтау үшін Диана Екатерина ауырып қалғанда оның денсаулығын қалпына келтіруге көмектесті. Генрих Филиппа Дюси, Джанет Флеминг және Николь де Савиньи сияқты басқа әйелдермен де қарым-қатынас жасағанына қарамастан, Диана Генрихтің өмір бойы серігі болды. Келесі 25 жыл бойы ол Францияның ең ықпалды әйелдерінің бірі болды. Франциск I тірі кезінде Диана оның сүйіктісі Анне де Писселе д'Хейлимен сонда бәсекелесті. 1544 жылы Анна Франциск I-ді Генрихтің (қазіргі Дофин) және Диананың констебль Монтморенсиді орнына қайтаруға жұмыс істеп жатқанына сендірді. Әкесі Диананы қуғаннан кейін Генрих және оның жақтастары Анет сарайына шегінді; әкесі мен ұлы 1545 жылға дейін татуласпады. Франциск өлгеннен кейін Генрих Аннаны сарайдан қуды және оның Этамп герцогтігін тартып алды. Содан кейін Диананың сарайдағы орны соншалықты жоғары болды, Папа Павел III жаңа патшайымға "Алтын раушан" сыйлағанда, ол патшаның сүйіктісіне де маржан алқасын сыйлады. Ол 1548 жылы Валентинуа герцогинясы атағын алды және 1553 жылы герцогиня д'Этамп аталды. Ол өсірген желісі арқылы күйеу балалары маңызды лауазымдарға ие болды. Диана ашық түрде қатыспағанымен, оның өткір зиялылығы, сенімді мінезі және Генрих II-ге деген адалдығы оны сарайдағы ең сенімді одақтасына айналдырды. Ол өзінің көптеген ресми хаттарын жазуға оған сеніп тапсырды, олар "ГенриДиана" деген атпен бірлесіп қол қойылды. 1551 жылға дейін ол Генрихтің балаларының білімін қадағалап, олардың тәрбиешілері Жан мен Франсуаза д'Юмиерлерге нұсқау берді. Диана сондай-ақ Генрих пен Филиппа Дюччидің заңды емес қызы Диананы (1538-1619) тәрбиелеуге қатысты, оны өз қызындай қарады, тіпті кейбір замандас тарихшылар Диананың осы қыздың биологиялық анасы болғанын жазды. Оның қызы Франсуаза патшайымның үй шаруашылығын басқарды. Патшаның Дианаға деген құштарлығы патшайым Катеринаның қызғануына себеп болды, әсіресе Генрих Дианаға Францияның патшалық асыл тастарын сеніп тапсырғанда және Катерина өзі үшін қалаған Ченонсо сарайын бергенде. Алайда, патша тірі болғанша, патшайым мұны өзгерте алмады.

Charles V's troops captured Francis during the battle of Pavia (1525), and in 1526 the princes Francis and Henry were sent to Spain as hostages for their father. Because the ransom was not paid, the two boys (eight and seven at the time) spent nearly four years isolated in a bleak castle. The experience may account for the strong impression that Diane made on Henry, as the very embodiment of the ideal gentlewoman: as his mother was already dead, his grandmother's lady in waiting gave him the farewell kiss when he was sent to Spain. At the tournament held in 1531 for the coronation of Francis's new wife, Eleanor of Austria, the Dauphin Francis wore the colors of the new Queen as expected, but Henry wore Diane's colors. In 1533, Henry married Catherine de' Medici despite opposition to the alliance, since the Medicis were no more than merchant upstarts in the eyes of many in the French court. However, Diane approved of the choice of bride, to whom she was related (Catherine's maternal grandfather and Diane's paternal grandmother being siblings, making them second cousins). Based on allusions in their correspondence, it is generally believed that Diane became his mistress in 1534, when she was 35 years old and Henry was 15. As the couple remained childless and she became concerned by rumours of a possible repudiation of a royal wife that she had in control, Diane made sure that Henry's visits to the marital bedroom would be frequent, to the point that he had ten legitimate children. In another act of self preservation toward the royal family, Diane helped nurse Catherine back to health when she fell ill. Despite his occasional affairs with other women, such as Philippa Duci, Janet Fleming, and Nicole de Savigny, Diane remained Henry's lifelong companion. For the next 25 years, she was one of the most powerful women in France. When Francis I was still alive, Diane had to compete at the court with his mistress, Anne de Pisseleu d'Heilly. In 1544, Anne convinced Francis I that Henry (now the Dauphin) and Diane were working to reinstate Constable Montmorency at court. After his father banished Diane, Henry and his supporters retreated to the chateau of Anet; father and son wouldn't reconcile until 1545. After Francis's death, Henry had Anne banned from court and confiscated her duchy of Étampes. By then, Diane's position in the Court was such that when Pope Paul III sent the new Queen the "Golden Rose", he also presented the royal mistress with a pearl necklace. She received the prestigious title of Duchess of Valentinois in 1548 and was made Duchesse d'Étampes in 1553. Through the extensive patron client network she cultivated, her sons in law received important positions. Although she was not openly involved, Diane's sharp intellect, confident maturity and loyalty to Henry II made her his most dependable ally in the court. He trusted her to write many of his official letters, which were signed jointly with the one name: "HenriDiane". Until 1551, she was in charge of the education of Henry's children, and gave orders to their governors, Jean and Françoise d'Humières. Diane also took care of raising Diane of France (1538 1619), natural daughter of Henry and Filippa Ducci, whom she treated as if she were her own, to the point that some contemporary chroniclers wrote that Diane was actually the biological mother of the girl. Her daughter Françoise managed the Queen's household as première dame d'honneur (chief lady in waiting). The King's adoration for Diane caused a great deal of jealousy on the part of Queen Catherine, particularly when Henry entrusted Diane with the Crown Jewels of France and gave her the Château de Chenonceau, a piece of royal property that Catherine had wanted for herself. However, as long as the King lived, the Queen was powerless to change that.

Құрылыс жобалары

Диананың қолындағы көптеген дереккөздер оның қаржыға ерекше назар аударғанын көрсететін есептер. Ол Анна де Писселеудің иеліктерін тәркілеуден пайда тапты және жерлерді тиімді басқарды, нәтижесінде 300 000 экуға ие болды. Байлықты жинаудағы ең сәтті патшалық сүйіктілердің бірі Диана өзінің табысын сәулетші Филиберт де л'Ормге тапсырыс беріп, қамалдар салуға жұмсады. Ренессанс өнері мен риторикасын тиімді пайдаланып, ол өзін ізгіліктің үлгісі ретінде көрсетіп, Генрих II-нің бейнесін ерлік пен мінез-құлықтың үлгісі ретінде ұсынды. Диана қайтыс болған күйеуінің тас қамалы Шато-д'Анеттің қайта жаңғыртуын қадағалады. Онда пирамида тәрізді шпильдермен бағытталған, кең аралықтағы жұпталған иондық бағаналары бар мұнаралар орналасқан. Шато сыртқы пішінімен, әсіресе Диана фонтанымен танымал, онда ол екі иті мен арыққан бұғысымен бірге жатқан қасиетті құдайды бейнелеген. Диананың тілегі бойынша салынған және оның қызы Луиза, Аумле герцогинясы архитектор Клод де Фуккеден тапсырыс берген, оның қабірін орналастыруға арналған марқұмдық шіркеу де бар. Оның меншігі 1555 жылға дейін патшаның қолында болғанымен, Диана Луара Ренессанс сарайларының маржаны – Ченонсо сарайының сөзсіз иесі болды. 1555 жылы ол де л'Ормге қаланы қарсы жағалауға жалғастыратын аркалы көпір салуды тапсырды және жеміс ағаштарының алуан түрлерімен толы кең бақтарды отырғызуды қадағалады. Өзен жағасында орналасқан оның тамаша бақтары атақты болды және үлгі ретінде алынды.

Кейінгі жылдар

Патша сарайында осындай күштің иесі болғанына қарамастан, Диананың мәртебесі патшаның денсаулығына және билікте қалуына байланысты болды. 1559 жылы Генрих ат спорты жарысында ауыр жарақат алды, оның сүйегі әйеліне емес, Диананың лентасына тиді. Ұзақ өтпей, Екатерина патшаның жақын тұрғындарына кіруді шектеу арқылы билікті өз қолына алды. Генрихтің Диананы бірнеше рет шақырғаны айтылғанмен, оны өлім төсегіне жібермеді және оның қоштасу рәсіміне шақырмады (соңғысы дәстүр бойынша болды). Ол бірден патша анасына Шато-де-Шенонсоны Шато-де-Шомонға, одан да нашаррақ шатоға беруге міндетті болды, бұл басқа патшалық сүйіктілерге қарағанда жеңіл жаза болды. Диана өмірінің соңына дейін Анет, Эур және Луардағы шатосында өткізді, онда ол жасырын өмір сүрді, дерлік жер аударылғандай. 64 жасында ол атпен жүріп құлап, бір жылдан кейін қайтыс болды. Диананың өсиетімен және оған тынығу орны болсын деп, оның қызы шатоның жанында салынған қабір шіркеуін аяқтады. Франция революциясы кезінде оның қабірі ашылып, денесі ұлықталып, сүйектері жаппай қабірге лақтырылды. 1866 жылы Жорж Гиффри оның хаттарын жариялады. 2009 жылы француз сарапшылары оның сүйегін қазып шығарғанда, шашынан көп мөлшерде алтын тапты. Оның жастығын сақтауға арналған "ішуге жарамды алтынды" үнемі ішкені, соңында оның өліміне себеп болған болуы мүмкін деген болжам бар. 2010 жылдың мамыр айында ол Анет шатосындағы бастапқы қабіріне қайта жерленді.