Кіріспе

Людовик XV-нің басты сүйіктісі (1721–1764)

Жанна Антонетта Пуассон, Помпадур маркизасы ( /p//ɒ//m//p//ə//d//ʊər/, pɔ̃paduʁ; 29 желтоқсан 1721 – 15 сәуір 1764), көбінесе мадам де Помпадур деп танылған, француз сарайының мүшесі болды. Ол 1745 жылдан 1751 жылға дейін король Людовик XV-нің ресми басты сүйіктісі болды және өліміне дейін сарайдың сүйіктісі ретінде ықпалды болып қала берді. Помпадур корольдің кестесін басқарды және нашар денсаулығына және көптеген саяси жауларына қарамастан, бағалы көмекші және кеңесші болды. Ол өзіне және туыстарына ақсүйек атақтарын алды және клиенттер мен қолдаушылар желісін құрды. Ол әсіресе халыққа әйгілі патшайым Мари Лезчинсканы ренжітпеуге тырысты. 1756 жылдың 8 ақпанында Помпадур маркизасы патшайымның он үшінші ханымы болып тағайындалды, бұл лауазым сарайдағы ең беделдісі саналды және оған құрмет көрсетілді. Помпадур архитектура мен сәндік өнердің, әсіресе фарфордың маңызды меценаты болды. Ол ағартушылық философтардың, соның ішінде Вольтердің де меценаты болды. Сол кездегі жауласымды сыншылар оны зұлым саяси ықпал деп көрсетсе, тарихшылар оның өнерді қолдауы мен француз мақтанышын қорғауы арқасындағы жетістіктерін бағалап, оған жағымды пікір білдірді. Қазіргі заманғы тарихшылар Помпадурдың сыншыларының оған деген қарсылығының себебі, Помпадурдың, аристократияда тумаған әйел ретіндегі билігі мен ықпалы, қазіргі иерархияның құлдырауынан туған қорқыныш болды деп санайды.

Ерте өмір

Жанна Антуанетта Пуассон 1721 жылғы 29 желтоқсанда Парижде Франсуа Пуассон мен оның әйелі Мадлен де Ла Мотте отбасында дүниеге келді. Пуассон Париж ағайындарының басқарушысы болды, сол кезде француз экономикасын қаржыландыруға жауапты болған адамдар осы ағайындар еді. Оның нақты әкесі бай қаржыгер Жан Парис де Монмартель немесе салық жинаушы (фермер генерал) Шарль Франсуа Пол Ле Норман де Турнехем болған деген күман бар. Денсаулығының нашарлауына байланысты, Жанна Антуанетта 1730 жылдың қаңтар айында 9 жасында үйіне қайтыңыз. Мадлен қызының жоғары білімді және дамыған жас әйел болуына бұл кедергі келтірмеу үшін, Жанна Антуанеттаны Парижге оралғаннан кейін жеке сабақтарға жазды. Шарль Франсуа Пол Ле Норман де Турнехем баланың біліміне қамқорлық жасады, шығындарды аямады. Жанна Антуанеттаға "Француз комедиясының актері мен драматург Кребильон шешендікке үйретті. Опера әншісі Желётт оған ән салуды үйретті", сонымен қатар гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, музыка және қоғамдық әдеп-иңкәп саласында кең білім алды. Осы уақытта анасы оны бақсы мадам де Лебонға алып барды, ол қыздың бір күні патшаның жүрегін бағындыратынын болжады. Помпадур өсиетімен бақсыға 600 ливр қалдырды, мүмкін емес нәрсені дұрыс болжағаны үшін.

Неке

Жиырма жасында Жанна Антуанетта өзінің қамқоршысы Чарльз Ле Норман де Турнехемнің туысы, Чарльз Гийом Ле Норман д'Этиоллеске үйленді. Бұл одасы мен оған ілескен мол қаржылық жеңілдіктерді бастап берген де сол Чарльз Ле Норман де Турнехем болды.

Салонға қатысу

Үйленген әйел ретінде Жанна Антуанетта Париждегі танымал салонға жиі баратын, мысалы, Месдам де Тенсин, Джефрин, ду Деффан және тағы да басқалар ұйымдастырған салонға. Осы салон ішінде ол ағарту дәуірінің маңызды тұлғаларымен, соның ішінде Вольтермен, Шарль Пино Дюклоспен, Монтескьемен, Гельвециймен және Бернар де Фонтенельмен жолықты. Сонымен қатар, Жанна Антуанетта Этиольде өзінің салонын ашты, оған көптеген мәдени элита жиналды, олардың ішінде Кребильон-филь, Монтескье, кардинал де Бернис және Вольтер де болды. Осы ортада ол әңгімелесу өнерін меңгеріп, кейін Версальде танымал болған өткір зейіні мен шешендігін дамытты.

Патшамен кездесу

Парижтік салон қатысқандығының және оның әдемілігі мен сүйкімділігінің арқасында, Людовик XV 1742 жылдан бері Жанна Антуанетта есімін сарайда естіген. 1744 жылы Жанна Антуанетта корольдің назарын өзіне аудару үшін Сенар ормансында аң аулаған кезде оның жолына түсуге тырысты. Ол осы жерге жақын жердегі мүлікке ие болғандықтан, корольдық процессияны алыстан ілесіп жүруге рұқсат алды. Бірақ корольдің назарын аударуды қалаған Жанна Антуанетта бірде қызғылт фаэтонмен көк көйлек киіп, бірде көк фаэтонмен қызғылт көйлек киіп, корольдің жолының тікелей алдынан өтті. Король оған елік етін сыйға жіберді. Корольдің сол кездегі сүйіктісі Мария Анна де Мейли, Мадам де Шатору, Жанна Антуанеттаны ескерткенімен, 1744 жылдың 8 желтоқсанында Шатору қайтыс болғаннан кейін орын босады. 1745 жылдың 24 ақпанында Жанна Антуанетта Франция дофині Людовик пен Испания инфантасы Мария Терезаның некесін тойлау үшін 25 ақпанда Версаль сарайында өткізілетін маскарадқа ресми шақыру алды. Осы маскарадта король жеті сарайлықпен бірге шаған ағашы кейпінде маскировкаланып, Жанна Антуанеттаға деген құмарлығын жария етті. Корольдік отбасы мен сарайдың баршасының алдында Людовик Жанна Антуанеттаның алдында бетін ашып, оны Сенар ормансындағы кездесулеріне сілтеме жасайтын Диана – аңшы кейпінде киген әйел ретінде таныстырды.

Сотқа кірісу

Наурыз айында ол корольдің сүйіктісі болды, Версальде оның пәтерінің үстінде орналасты. 7 мамырда оның күйеуімен ажырасуы ресми түрде жарияланды. Сарайда қабылдануы үшін оған лауазым керек болды. Король 24 маусымда Помпадур маркизатын сатып алып, Жанна Антуанеттаға иелікті, лауазымын және елтаңбасын бірге берді, осылайша оны маркиза етіп тағайындады.

Патшалық сүйіктісі

Сотта сүйікті болғандықтан, Помпадур едәуір билік пен ықпалға ие болды. Ол 1752 жылғы 12 қазанда герцогиня, ал 1756 жылы королеваның күтімшісі, сарайдағы әйел үшін мүмкін болатын ең жоғары дәрежеге көтерілді. Помпадур тиімді түрде премьер-министр рөлін атқарды, лауазымдарға тағайындау, жақсылық жасау және жұмыстан босату үшін жауапты болды, сондай-ақ ішкі және сыртқы саясатқа үлес қосты. 1755 жылы оған Австрияның көрнекті дипломаты Венцель Антон, Кауниц-Ритберг князі келіп, Версаль келісіміне әкелген келіссөздерге араласуын сұрады. Бұл Францияның бұрынғы жауы Австриямен одақтасқан Дипломатиялық революцияның басталуы болды. Осы жаңа одақтардың нәтижесінде Еуропа елдері Жеті жылдық соғысқа қатысты, онда Франция, Австрия және Ресей Ұлыбритания мен Пруссияға қарсы күресті. 1757 жылы Россбах шайқасында Франция пруссиялықтардан жеңіліс таныды және ақырында Америка колонияларын британдықтарға жоғалтты. Россбахтан кейін, мадам де Помпадур патшаны қазіргі танымал сөздермен жұбатқан деп айтылады: "au reste, après nous, le Déluge" ("Бізден кейін, топан су"). Франция соғыстан әлсіреп, дерлік банкротқа ұшырады. Мадам де Помпадур осы саясатты қолдауын жалғастырды, ал кардинал де Бернис оны сәтсіз деп тапқанда, ол Шоизельді қызметке тағайындады және оның барлық жоспарларын қолдады және басшылық жасады: Пакт де Фамиль, иезуиттерді тарату және Париж келісімі (1763). Ұлыбританияның соғыстағы жеңістері оған Францияны отарлық держава ретінде басып өтуге мүмкіндік берді – бұл көбінесе Помпадурдың кінәсі деп есептелді. Помпадур Адам Смит теорияларына жол ашқан Физиократ мектебін (оның жетекшісі – оның дәрігері Кесней) қорғады. Сондай-ақ, ол Дени Дидро мен Жан ле Ронд д’Аламбер редакциялаған Энциклопедияны оны тоқтатуға тырысқандардан, соның ішінде Париж архиепископы Кристоф де Бомоннан қорғады. Дидроның алғашқы романында "Керексіз зергерлік бұйымдар" ("Les bijoux indiscrets") Мангуль мен Мирзоза кейіпкерлері тиісінше Людовик XV және Помпадурдың аллегориясы болып табылады. Дидро Помпадурды жағымды жарықтандырып көрсетті, мүмкін Энциклопедияны қолдауын қамтамасыз ету үшін. Помпадурдың кітапханасында "Les bijoux indiscrets" кітабы болды, бұл патшаның Дидроны осындай ерсіздік үшін қудаламауына себеп болуы мүмкін. Маркизаның патша сарайында көптеген жауы болды, олар патшаның қарапайым адаммен осылай келісуі ұят деп санады. Ол кардинал Мазаринге қарсы мазаринадаға ұқсас, poissonnades деп аталатын аяусыз жала жабуларға өте сезімтал болды, бұл оның Poisson фамилиясымен байланысты әзіл болды, француз тілінде "балық" дегенді білдіреді. Людовик тек өте тартыншақтылықпен оның белгілі жауларына, мысалы Людовик Франсуа Арман дю Плесси, Ришелье герцогіне қарсы жазалау шараларын қолданды.

Патшаның досы

Мадам де Помпадур патшаның досы және сенімді адамы ретінде атқаратын құнды рөлінің арқасында сарайда осындай ықпалға ие болды. XV Людовиктің бұрынғы сүйіктілерінен өзгеше, Помпадур Людовикке сенген және оған шындықты айта алатын жалғыз адам болды, осылайша патша үшін құндылыққа айналды. Помпадур – Луиге қажетті сергеу, өйткені ол көңіл көтерілмей және реніштілікке бейім еді. Ол Луиді қызықтырып, әдемі жеке кештер мен опералармен, аң аурудан кейінгі демалыспен және олардың түрлі сарайлары мен жатақханалары арасында саяхаттап көңіл көтеріп, оның назарын аударды. Кейде оның көмегімен оның әйелі, королева Мари Лезчинскаяны да шақыратын. 1750 жылға қарай мадам де Помпадурдың патшаның досы рөлі оның жалғыз рөліне айналды, себебі ол патшамен сексуалдық қатынасын тоқтатты. Бұл қатынастың аяқталуына Помпадурдың нашар денсаулығы да себеп болды, ол жұқпалы жөтелдің, қайта-қайта салқындаудың, бронхиттің, қан түкірудің, бас ауруының, патшаға үш рет түсік тастауының, сондай-ақ лейкореяның расталмаған жағдайының салдарынан зардап шекті. Сонымен қатар, Помпадур "өте салқын мінезге ие екенін" мойындады және трюфель, сельдерей және ваниль диетасымен либидосын арттыруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Бұған қоса, 1750 жылы мерейтойлық жыл патшаны күнәларына өкініп, сүйіктісінен бас тартуға қысым жасады. Осы кедергілерге қарамастан, өзінің сүйікті ретіндегі маңыздылығын сақтап қалу үшін Помпадур «патшаның досы» рөлін қабылдады және оны өнерге демеушілік ету арқылы жариялады. Помпадурдың бұл хабарламасы ең әйгілі Жан Батист Пигальден алған тапсырмасы арқылы жарияланды – ол өзін «Достық» (Amitié) ретінде бейнелейтін мүсінді жасады, оны қазір жоғалған XV Людовиктің мүсініне ұсынды. Помпадурдың 1759 жылы Франсуа Буше салған портретінде де осыған ұқсас мүсін бейнеленген.

Қасиеттілік және Сен-Оуэн замогы

17 ғасырдың екінші жартысында салынған Сент-Оуэн шатосы (Париждің жанында, Сен-Дени департаментінде) 1821 жылы қиратылғанға дейін Гесврдің беделді герцогтарына тиесілі болды, оның орнына Кая графы үшін қазіргі шато салынды. Креси шатосын сатқаннан кейін, күтпеген жағдай, маркиза де Помпадур Сент-Оуэнды сатып алмады, бірақ 1759 жылдан 1764 жылы қайтыс болғанға дейін осы резиденцияны пайдалану құқығымен қамтылды. Алғашында Антуан Лепатр жобалаған шато жоспары классикалық U пішіндес және басты корпустың екі жаққа созылатын қанаттары бар ұзын қасбеттен тұрады, бағына қарай Сена өзеніне бұрылған. Сент-Оуэннің ерекшелігі оның ішкі құрылымында болды: негізгі корпус үш "итальяндық салоннан" тұрады, олардың әшекейлеуін 1750 жылдары Гесвр отбасы үшін Слоц отбасы толығымен өзгертіп жасады. Француз сәулетінде "салон à l'italienne" – ғимараттың толық биіктігін алып жататын бөлме; оның керемет мысалы – Вакс-ле-Виконттағы Grand salon. Бұл орналасудан өзге, мадам де Помпадур мүлікті сатып алғаннан кейін, барлық ғимараттарды (қосалқы үйлер мен тұрақтарды қоса) қайта ұйымдастырудың ауқымды жобасы жоспарланды, ол 500 000 ливрда асып кетті. Бастапқы жоспарлардың жоқтығына байланысты, бірінші қабатты қалпына келтіру ұсынылды. Осы қайта ұйымдастыруды бақылаған сәулетші Анже Жак Габриэль болды деп есептеледі, ол сол кезде мадам де Помпадурдың әртүрлі резиденцияларындағы барлық жөндеу және құрылыс жұмыстарын басқарды. Орталық "итальяндық салонды" тірек нүктесі ретінде пайдаланып, король үшін, енді герцогиня де Помпадурдың пәтеріне қарсы пәтер жасалды, осылайша беделді Сент-Оуэн шатосы оның мәртебесін көрсететін айнаға айналды – оның әлеуметтік және саяси жетістіктерінің символы.

Тарихи қате түсініктер

Қате түсініктерге қарамастан, оның замандастары мен тарихи әңгімелерде кең таралған пікірлердің қателігіне қарамастан, Помпадур патшаның орнына басқа сүйіктілерді іздеу арқылы өзінің сүйіктісі рөлін күшейткен жоқ. Помпадурдың Людовикпен сексуалдық қатынасы аяқталғаннан кейін, король Версальде осы мақсат үшін арнайы құрылған, «Еліктер саябағы» (Parc aux Cerfs) деп аталатын үйде жас әйелдермен кездесетін. Бұл, көбінесе айтылғандай, харем емес еді, онда бір уақытта тек бір ғана әйел тұратын. Помпадур бұл мәселеге тікелей қатыспады, тек оны «қажеттілік» деп қабылдады. Помпадурдың Еліктер саябағына жасаған жалғыз үлесі – оны сарайдағы бәсекелесіне қарағанда қолайлы балама ретінде қабылдауы болды. Ол былай деді: «Маған оның жүрегі керек! Білімсіз қыздар оны менің қолымнан тартып ала алмайды. Егер сарайда немесе астанадағы әдемі әйелдің оны бағындыруға тырысып жатқанын көрсем, мен осылай тыныш бола алмас едім».

Өнерге қамқоршы және қатысушы

Мадам де Помпадур өнердің ықпалды меценаты болды және Парижді Еуропаның талғам мен мәдениетінің астанасы ретінде қабылдануына орталық рөл атқарды. Ол бұл ықпалды өз қамқоршысы Шарль Франсуа Поль Ле Норман де Турнехемді, ал кейіннен інісі Абель Франсуа Пуассонды өнерге қатысты мемлекеттік саясатты және шығындарды бақылайтын Directeur Général des Bâtiments лауазымына тағайындау арқылы жеткізді. 1759 жылы Севрде фарфор фабрикасын салған және кейіннен толығымен сатып алған ол француздық мақтаныш пен өркендеуге үлес қосты. Бұл фабрика Еуропадағы ең танымал фарфор өндірушілердің біріне айналып, аймақ үшін білікті жұмыс орындарын қамтамасыз етті. Сансыз мүсіншілер мен портрет суретшілері Помпадурдың қамқорлығында болды, олардың ішінде сарай суретшісі Жан Марк Наттье, ал 1750 жылдары Франсуа Буше, Жан Батист Ревейон және Франсуа Губер Друа болды. Помпадур жасанды және сәнді өнердегі рококо стилі деп белгілі инновацияға зор ықпал етті және оны ынталандырды, мысалы, Буше сияқты суретшілерді қолдау арқылы және Луимен бірге болған он бес резиденциясын үнемі қайта жабдықтау арқылы. Помпадур сияқты, бұл стиль де кейбіреулер тарапынан зиянды "әйелдік" ықпал деп сынға алынды, бірақ оны көптеген ерлер мен әйелдер де қабылдады. Оның саяси ой-өрісіне оның үлкен кітап жинағы да себеп болды. Ол 1760 жылы өз баспаханасында басылған Стюарттар тарихы сияқты ықпалды кітаптарды жинады, оның мұқабасындағы оның гербінің белгісі арқылы оны анықтауға болады. Лондон мен Уэдсдон сарайларындағы 19 ғасырдың құлшыныс коллекционері Барон Фердинанд де Ротшильд оның көптеген кітаптарын, соның ішінде бұрын аталған кітапты және 1764 жылғы кітаптар каталогының көшірмесін жинады, онда оның барлық жинағы тізімделген.

Өлім

Людовик XV 1764 жылы 42 жасында туберкулезден қайтыс болғанға дейін Помпадурға адал болды. Луи оның ауруы кезінде күтім жасады. Тіпті оның жаулары да соңғы, қиын апталардағы батылдығына таң қалды. Вольтер былай деп жазды: "Мадам де Помпадурдың қазасына қатты қайғырамын. Мен оған міндетті едім және оған деген алғысымнан көңілім толады. Ескі, қалам ұстаған, жақсы жүре алмайтын адам әлі тірі болса, ал жарқын мансабының шағындағы әдемі әйелдің 42 жасында қайтыс болуы абсурд сияқты." Бірақ оның көптеген жаулары оның қазасынан үлкен жеңілдік алды. Сүйіктісінің табыты Версальден шығып бара жатқанда жаңбырға қарап, қайғыдан қалған король: "Маркиза сапарына жақсы ауа райымен аттанбайды" деді. Ол Париждегі Капуциндер монастырында жерленді.

Тарихнама

Монкур, Джеймс А. ред. Еуропалық тарихи биография зерттеулеріне нұсқаулық: 1450 – қазіргі уақытқа дейін (4 томдық, 1992); 4:1646–53