Кіріспе

Людовик XV-тің сүйіктісі Жанна Бэку, графша дю Барри (19 тамыз 1743 – 8 желтоқсан 1793) – Франция королі Людовик XV-тің соңғы maîtresse en titre. Француз төңкерісі кезінде ол мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен, әсіресе төңкерістен қашуға эмигранттарға көмектескені күдікті деп танылып, гильотинамен өлім жазасына кесілді. Ол сондай-ақ «Мадемуазель Вобернье» деп те белгілі. 1768 жылы король Жаннаны ресми сүйіктісі еткісі келгенде, әдеп талабы бойынша оның жоғары сарай шендісінің әйелі болуы керек еді, сондықтан ол 1768 жылдың 1 қыркүйегінде Гиллом дю Барри графына асығыс үйленді. Той рәсімі графтың ағасы Жан Батист дю Барри жасаған жалған туу туралы куәлікпен бірге өтті. Куәлікте Жанна үш жылға жасырақ көрсетілді және оның қарапайым отбасылық жағдайы жасырылды. Осыдан кейін ол корольдің ресми сүйіктісі ретінде танылды. Оның француз корольдік сарайына келуіне кейбір адамдар наразылық білдірді, себебі ол бұрын жезөкше болған және төмен дәрежелі отбасынан шыққан еді. Оны көптеген адамдар, соның ішінде Мария Антуанетта жек көріп, сарайда алаңдату мен келіспеушілік тудырды. 1772 жылдың Жаңа жыл күні Мария Антуанетта Жаннамен сөйлесуге келісті; оның «Бүгін Версальде көп адам бар» деген сөзі дауды басуға жеткілікті болды, бірақ көптеген адамдар Жаннаға қанағаттанбады. Одан ондаған жылдар өткен соң, Француз төңкерісі кезінде Жанна өзінің пажасы Замордың мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыптауымен түрмеге қамалды. 1793 жылдың 8 желтоқсанында ол гильотинамен өлім жазасына кесілді. Оның денесі Мадлен зиратында жерленді. Ол Лондонға контрабандалық жолмен әкелген құнды әшекейлері 1795 жылы аукционда сатылды.

Алғашқы жылдар

Жанна Беку 30 жасар тігінші Анна Бекудың заңды емес қызы еді. Жаннаның әкесі әлі анықталған жоқ, алайда оның әкесі Жан Жак Гомар, «брат Анже» деп танылған монах болуы мүмкін. Анасының танысы, және шамамен қысқа уақытқа ғана сүйіктісі болған Мсье Бильяр Дюмонсо, 3 жасар Жанна мен анасын Вокулеурден Парижге келген кезде өзіне қарауға алды. Ол жерде Анна Дюмонсоның ағымдағы сүйіктісі Франческаға аспаз болып жұмыс істеді, ол Жаннаға қамқорлық жасады. Оның білімі Сент-Орья монастырында басталды. 15 жасқа келгенде Жанна монастырдан кетіп қалды. Осы шамада ол және анасы Анна мырза Дюмонсоның үйінен қуылды және Аннаның күйеуі Николас Рансонға оралды. Көрінуге ақша табу қажет болғандықтан, Жанна алдымен Париж көшелерінде әшекейлер сатты. Содан кейін ол Ламец есімді жас шаштараздың көмекшісі болып жұмысқа орналасты, онымен қысқа ғана қарым-қатынаста болды, сондай-ақ кейбір әңгімелерге сәйкес, қызы болды. Біраз уақыттан соң ол егде жасар жесір әйел, Мадам де ла Гардқа серік (dame de compagnie) болып жұмысқа тұрды, бірақ Мадам де ла Гардтың екі үйленген ұлының назарын тартып алғандықтан, оны жіберді. Кейін Жанна Мадам Лабилль мен оның күйеуінің киім-кешек дүкенінде фризетка және гризетка болып жұмыс істеді. Лабилльдің қызы Аделаида Лабилл Гуард Жаннаның жақын досы болды. Сол кездегі суреттерде Жанна сұлу сары шашты, қалың буырқанған және миндаль тәрізді көк көзді әйел ретінде бейнеленген. 1763 жылы ол Мадам Квиснойдың бұрынғы қонақ үйінде ойын-сауық көрсетіп жүргенде, оның сұлулығы Жан Батист дю Барридің назарын аударды. Оның інісі, граф Гийом дю Барри, сонымен қатар казино иесі, Жаннаны өзінің үйіне сүйіктісі ретінде орналастырып, оны Мадемуазель Ланге деп атады. Гийом Жаннаның Париж қоғамының жоғарғы топтарында, соның ішінде аристократияда куртизан ретінде мансабын қалыптастыруға көмектесті.

Людовик XV-нің сүйіктісі: 17681774

Жанна Парижде тез арада танымал болып, үлкен аристократиялық клиенттер жинады. Оның көптеген жақындары болды, соның ішінде үкімет министрлері мен патша сарайындағылар, ең танымал - Маршаль де Ришелье. Герцог де Шоизол оны қарапайым деп тапса да, 1768 жылы оны Версальға алып барды, онда король Людовик XV оны көрді. Патша қызығушылық танытып, өзінің құлы және сатып алушысы Доминик Лебель арқылы оны шақыртты. Халықтың сүйікті патшайымы Мари Лезчинская қайтыс болды, ал Жанна патшаның бөлмесіне жиі алып кететін болды, бұл Лебельді өзінің лауазымы туралы алаңдатты. 1768 жылы маусымда патшайым қайтыс болғаннан кейін бірнеше апта бойы қайғырып, Луи XV өз істерін қайта бастауға дайын болды. Жаннаның ұрпағы төмен, сондай-ақ жезөкше болғандықтан, ол титуллы әйел бола алмады; бірақ патша оны жақсы ұрпақты ер адамға үйлендіруге және сарайға әкелуге бұйрық берді. 1768 жылы 1 қыркүйекте ол өзінің бұрынғы жақыны граф Гийом дю Барриге тұрмысқа шықты. Неке рәсімінде Жан Батист дю Барри жасаған жалған туу туралы куәлік болды, бұл Жаннаны үш жасқа жас және асыл текті ретінде көрсетті. Жанна Лебельдің бұрынғы бөлмелерінде патшаның бөлмелерінің үстінде орналасты. Ол жалғыз өмір сүрді, патшамен бірге көрінбеді, өйткені ресми таныстыру болған жоқ. Оның жағдайына қарамай, өзінен жоғары санаған қарапайым әйелді танып-білуге асыққан ақсүйектер өте аз еді. Күйеуі Жаннаны патшаны өзіне сарайға әкелуге көндіруге үнемі үгіттеді, бірақ Людовик XV оған тиісті демеуші табуды талап етті. Бұл үшін Ришелье ақырында үлкен құмар ойындар қарызының төленуіне пара алған мадам де Беарнды тапты. Презентациядағы алғашқы әрекетте, мадам де Беарн үрейленіп, аяғы қисылғандай жасады. Екінші рет патша аң аулау кезінде аттан құлап, қолын сындырып алды. Ақырында, Жанна 1769 жылы 22 сәуірде сарайда, сарай сыртындағы көпшілік арасында және айналар залында болған сарай қызметкерлері арасында айтыс-тартыстың арасында ұсынылды. Ол алтынмен қапталған күміс түсті ақ көйлек киіп, патшаның түнде жіберген әшекейлерімен және ешқашан көрінбеген үлкен жақтаулармен безендірілген. Оның тамаша шашы тіпті сотты күтіп тұрғанда да жұмыс істеді. Жанна ең алдымен күйеуінің әпкесі Клер Франсуазамен достық қарым-қатынас жасайды, оны Лангедоктан алып келді. Кейіннен ол Маршаль де Мирепоимен дос болды, ал басқа да асыл әйелдер оның жан-жағына пара алды. Жанна тез арада сән-салтанатпен өмір сүруге дағдыланды. Людовик XV оған Замор есімді жас бенгал құлын берді, оны сәнді киіммен киіндірді. Жанна Заморды жақсы көріп, оған тәлім бере бастады. 1793 жылы сот куәлігінде Замор Читтагонгты өзінің туған жері ретінде көрсетті; ол, мүмкін, Сидди тегіне жататын. Стэнли Лумистің биографиясы бойынша Дю Барри Жаннаның күнделікті өмірі таңғы сағат 9-да басталған, онда Замор оған таңертең шоколад алып келетін. Ол киім мен зергерлік бұйымдарды таңдап, киінді, содан кейін оның шаштаразшысы Берлин (немесе арнайы жағдайлар үшін Нокель) оның порошогын және керлісін жасауға келеді. Кейіннен ол достарын, сондай-ақ киім тігушілер, зергерлер, суретшілер сияқты саудагерлерді қабылдап, оларға ең жақсы бұйымдарын ұсынды. Ол ысырапшыл, бірақ жақсы мінезді еді. Ескі граф пен графня де Лузен ауыр қарыздар үшін өздерінің шатасынан күшпен шығарылғанда, олар өлім жазасына кесілді, өйткені графня қарсылық көрсеткенде сот орындаушысы мен полиция қызметкерін атып өлтірді. Мадам де Беарн Жаннаға жағдайды айтып бергенде, ол патшадан оларды кешіруін өтінді, ол келіспейінше, тізеден тұруға қарсы болды. Луи XV: "Мадам, мен сізден бірінші сұрап отырған жақсылық мейірімділік болуы керек деп қуаныштымын!" - деп қосты. Жаннаны месье Мандевилл келіп, өлі туған сәбидің тууын жасырғаны үшін бала өлтіргені үшін жазаға кесілген қызға кешірім сұрады. Жаннаның Франция канцлеріне жазған хаты қызды құтқарды. Жанна патшаның сүйіктісі болғандықтан, ол сарайдағы барлық адамның назарында болды. Ол қымбат, сәнді киім киіп, құлағын және мойнын алмастармен қаптаған, бұл қазынаға одан да көп күш салды. Ол достар да, жаулар да тапты. Оның ең қатал қарсыласы Беатрикс, герцогиня де Грамонт болды, ол корольдің бұрынғы сүйіктісінің, марқұм маркиза де Помпадурдың орнын алуға тырысты. Бастапқыда Беатрикс ағасымен бірге Жаннаны биліктен шығаруды жоспарлап, тіпті оған және патшаға қарсы жалған кітапшалар жазды. Уақыт өте Жанна герцог д'Айгильонмен танысып, герцог де Шуазолға қарсы оның жағында болды. Жаннаның билігі күшейген сайын, Шуазол өзінің әлсіреп бара жатқанын сезінді. Патша жеті жылдық соғыстан кейін елдің шаршағанына сенсе де, Шуазол Франция қайтадан соғысқа қабілетті деп шешті және Фалькленд аралдары үшін Ұлыбританияға қарсы Испанияны қолдады. Дю Барри 1771 жылғы Рождество кешінде патшаға оның қастандығын ашты, содан кейін Шуазол министрліктен босатылып, сарайдан қуылды. Бұл қастандыққа қарамастан, Жанна, оның ізашары мадам де Помпадур сияқты, саясатқа қызығушылық танытпады, жаңа көйлектер мен әшекейлерге құмарлық танытты. Алайда, патша оны мемлекеттік кеңестерге қатысуға рұхсат етті. Бір оқиғада патша герцог де Нуайльге мадам дю Барри оған жаңа ләззаттарды таныстырды деді; "Мырза" - деп жауап берді герцог - "Сіздің Мажастеңіз бұрын ешқашан жезөкшеханада болмағандықтан". Жаннаның жақсы мінезі мен суретшілерді қолдауымен белгілі болғанымен, ол патшаның оған жұмсаған қаржылық ысырапшылдығына байланысты көбінесе ұнатпады. Ол өте үлкен айлық кірісіне қарамастан, қарызға батып жүрді - бірде үш жүз мың ливрге дейін. Ол герцог де Шуазол мен герцог д'Айгильонның оны қызметтен шеттету әрекеттеріне қарамастан, Людовик XV қайтыс болғанға дейін лауазымын сақтап қалды, олар патшаны мадам Патермен құпия некеге отырғызуға тырысты.

Алмаз алқа оқиғасы

1772 жылы ғашық болған XV Людовик париждік зергерлер Бомер мен Басенге Жаннаға бұрын-соңды көрілмеген зәулімдікпен, шамамен екі миллион ливрге бағаланатын алқа жасауды тапсырды. XV Людовик қайтыс болған кезде әлі аяқталмаған және төленбеген бұл алқа, кейін Жанна де ла Мотте Валуаға қатысты үлкен дау-жанжалға себеп болды. Осы даудың барысында королева Мария Антуанетта кардинал де Роханға оны сатып алу үшін пара берген деген айыптаулар таралды, бұл айыптаулар Француз революциясының бастауында маңызды рөл атқарды.

Шет елге жер аударылу: 1774 1792

Уақыт өте келе, король Людовик XV өлім мен өкініш туралы ойлана бастады және Жаннаның бөлмесіндегі кездесулерді қалып қоя бастады. Петит Трианонда болғанда, Луиде алғашқы шешек белгілері пайда болды. Ол түнде сарайға қайтарылып, төсекке жатқызылды, онда оның қыздары мен Жанна оның қасында болды. 1774 жылдың 4 мамырында король мадам дю Барриге инфекциядан қорғау үшін және ол мойындау рәсіміне және соңғы қадамдарға дайындалу үшін Версальден кетуді ұсынды. Ол Руэйге жақын герцог д’Айгюйонның поместьесіне кетіп қалды. Король қайтыс болғаннан және оның немересі Людовик XVI таққа отырғаннан кейін, жаңа патшайым Мария Антуанетта Жаннаны Мео-ан-Бри маңындағы Пон-о-Дам аббаттығына жер аударып жіберді. Басында монахтар оны салқын қарсы алды, бірақ көп ұзамай олар оның тартымды мінезіне бойымен беріп, оған жақындады, әсіресе аббатисса мадам де ла Рош Фонтенель. Бір жылдық монастырь өмірінен кейін Жаннаға күн батқанға дейін айналағы ауылды аралауға рұқсат берілді. Бір айдан кейін оған одан да алысқа шығуға рұқсат етілді, бірақ Версальден он шақырымдық шеңберде, оның ішінде сүйікті Лувесьен сарайына баруға тыйым салынды. Екі жылдан кейін оған Лувесьенге көшіп келуге рұқсат берілді. Келесі жылдары ол Луи Геркуле Тимолеон де Коссе Брисакпен байланыс құрды. Кейін ол Редлендтен келген Генри Сеймурға ғашық болды, ол отбасымен бірге сарай маңына көшіп келгенде танысты. Уақыт өте келе Сеймур осы құпия махаббаттан жалықты және Жаннаға суретін жіберді, оның астында ағылшын тілінде «маған тыныш бер» деген сөздер жазылған еді, осы суретті суретші Лемойн 1796 жылы көшірді. Брисак герцогы Сеймурға қарағанда Жаннаны жүрегінде сақтап, осы үштік одақта ең адал болды. Француз революциясы кезінде Брисак Парижге сапар барысында тұтқындалып, халық оны өлтірді. Кейінірек сол түні Жанна сарайға жақындап келе жатқан мас жұрттың даусын естіді, ал ол қараған ашық терезе арқылы Брисактің басы бар қанға малған мата көрінсе, ол есінен танып құлады.

Түрмеге қамау, сот және өлім жазасы: 179293

Жаннаның бенгал құлы Замор, ду Барридің үй қызметкерлерінің тағы бірімен бірге якобиндер клубына қосылды. Ол революционер Джордж Гривтің ізбасары болды, сосын Қоғамдық қауіпсіздік комитетінде лауазым атқарды. Жанна 1792 жылы мұны біліп, Замордан Гривпен байланысы туралы сұрады. Оның осы іске қаншалықты араласқанын түсінген соң, ол оған үш күннің мерзімімен қызметтен кетуді бұйырды. Замор дереу әйелін комитетке шағымдады. Көбінесе Замордың куәлігіне сүйене отырып, дю Барри ханым революциядан қашқан эмигранттарға қаржылай көмектескен деген күдік туды және 1793 жылы тұтқындалды. Париж революциялық трибуналы оны мемлекетке опасыздық жасады деп айыптап, өлім жазасына кескенде, ол жасырған бағалы тастардың орнын ашу арқылы өзін құтқаруға тырысты. 1793 жылдың 8 желтоқсанында Мадам дю Барри Революция алаңында гильотинамен басы кесілді. Гильотинаға алып бара жатқанда, ол дөңгелекті арбадан құлап, "Маған зиян келтіресіз! Неге?!" деп айқайлады. Қорқып, ол рақым сұрап, көрершілерден көмек тіледі. Оның жазалаушыға айтқан соңғы сөзі: «De grâce, monsieur le bourreau, encore un petit moment!» – «Маған бір сәт беріңіз, мырза жазалаушы, өтінемін!» Ол Мадлен зиратында Людовик XVI және Мария Антуанетта сияқты көптеген басқа құрбандармен бірге жерленді. Оның Франциядағы мүлігі Париж трибуналына берілсе де, ол Франциядан Англияға контрабандалық жолмен шығарған зергерлік бұйымдары 1795 жылы Лондондағы Кристи аукционында сатылды. Полковник Иоганн Кеглевич осы сатудан түскен ақшаға жалданып алынған гессендік әскерлермен бірге Майнц шайқасына қатысты.

Мари Антуанеттамен қарым-қатынасы

Жанна мен Мария Антуанеттаның қарым-қатынасы шиеленіскен болатын. Олар алғаш рет 1770 жылдың 15 мамырында Ла-Мютте сарайында, Мария Антуанеттаның дофин Луи-Августпен үйленуіне бір күн бұрын отбасылық кешкі ас кезінде кездесті. Жанна патшаның сүйіктісі болғанына бір жылдан аспағандықтан, көптеген адамдар оны осы шараға шақырмайды деп ойлады. Бірақ, нәрсе басқаша болды, бұл көптеген қатысушыларды ашуландырды. Мария Антуанетта Жаннаға назар аударды, ол өзінің әсем киімімен және жоғары дауысымен көзге түсті. Ноайль графесі Мария Антуанеттаға Жанна патшаға ұнайтынын хабарлады, ал 14 жасар эрцгерцогиня оған өзімен бәсекелесе алатынын айтты. Прованс графы жаңа ханшайымды осындай ашық әдепсіздікке наразы қылды. Олардың бәсекелестігі жалғасты, әсіресе дофин Австриямен одақ құру үшін Шоисеулді қолдады. Мария Антуанетта сот тәртібіне қарсы шығып, мадам дю Барримен сөйлесуден бас тартты. Ол Жаннаның тегіне наразы болды, сонымен қатар кардинал де Роханның Мария Антуанеттаның анасы, император Мария Тереза туралы айтқан ұятты әңгімеге Жаннаның күлгенін естігенде, өзін қорланған сезінді. Жанна патшаға ашуланып шағымданды, ол өз кезегінде Австрия елшісі Мерсиге шағымданды, ол Мария Антуанеттаны жұбатуға бар күшін салды. Ақырында, 1772 жылдың Жаңа жылдық балында Мария Антуанетта Жаннаға тікелей сөйлеп, бейжай түрде: "Бүгін Версальде көп адам бар" деді.

Теледидар

Дю Барриді BBC/CANAL+ 8 бөлімді телесериалдағы француз актрисасы Гайя Вайс сомдайды. Мари Антуанеттамен арақатынасы алғашқы төрт эпизодтың басты тақырыбы болып табылады. Эпизодтардың соңында Антуанетта (қазір патшайым) күйеуі Людовик XVI-ны оның әкесі Людовик XV қайтыс болғаннан кейін қуғынға салуға көндіреді, өйткені Людовик XV Дю Барриге үйленуді жоспарлаған, бірақ оған үлкермейді. Дю Барриді жапон актрисасы Риоко Киномия "Версаль розасы" анимесінде Мария Антуанеттаның зұлым, айлакер жауы ретінде бейнелеген. Оның жас ханшайыммен күресі оқиғаның басындағы маңызды мәселелердің бірі болып табылады.

Опера

Графиня Дюбарри – Карл Миллокердің Ф. Зелл мен Ричард Жене жазған неміс либреттосына негізделген үш актілі оперетта. La Du Barry – Джаннино Антона Траверси мен Эрнрико Голисцианидің либреттосымен, Эцио Камуссидің музыкасына жазылған 1912 жылғы үш актілі опера.