Кіріспе
Жапондық сурет салу (絵画) – жапон көркем өнерінің ең көне және ең жетілдірілген түрлерінің бірі, жанрлар мен стильдердің кең ауқымын қамтиды. Жалпы жапон өнерінің тарихындағыдай, жапон суретінің ұзақ тарихында жапондық эстетика мен импортталған идеялардың бейімделуі арасындағы үйлесім және бәсекелестік байқалады, негізінен қытай суретінен, ол бірнеше тұста ерекше ықпал етті; маңызды батыс ықпалы тек 19-шы ғасырдан бастап, жапон өнерінің батыс өнеріне әсер етуімен бір мезгілде басталды. Қытайдың ықпалы бірнеше рет айқын болған тақырыптарға буддалық діни сурет салу, қытай әдебиеті сурет салу дәстүріндегі пейзаждарды бейнелеу, синограммалардың каллиграфиясы, жануарлар мен өсімдіктерді, әсіресе құстар мен гүлдерді салу жатады. Дегенмен, осы салалардың барлығында ерекше жапондық дәстүрлер қалыптасқан. Жапон суретінің, кейіннен гравюра өнерінің ең ерекше белгісі ретінде кеңінен танылған тақырып – күнделікті өмірден алынған көріністерді бейнелеу және көптеген тұлғалар мен егжей-тегжейлі сипатталған оқиғалар. Бұл дәстүр, әрине, орта ғасырдың басында қытайдың ықпалымен пайда болған, бірақ қазір оны нақты анықтау тек жалпы терминдермен ғана мүмкін, алайда ең ерте сақталған туындылар кезеңінен бастап қазіргі заманға дейін жалғасқан арнайы жапондық дәстүрге айналды. Жапонияның Ұлттық қазыналар тізіміне (суреттер) 8-19 ғасырлардағы 162 жұмыс немесе жұмыстар жиынтығы кіреді, олар жетістіктердің шыңы немесе ерте кезеңдерден сақталған өте сирек туындыларды көрсетеді.
Japanese painting (絵画) is one of the oldest and most highly refined of the Japanese visual arts, encompassing a wide variety of genres and styles. As with the history of Japanese arts in general, the long history of Japanese painting exhibits synthesis and competition between native Japanese aesthetics and the adaptation of imported ideas, mainly from Chinese painting, which was especially influential at a number of points; significant Western influence only comes from the 19th century onwards, beginning at the same time as Japanese art was influencing that of the West. Areas of subject matter where Chinese influence has been repeatedly significant include Buddhist religious painting, ink wash painting of landscapes in the Chinese literati painting tradition, calligraphy of sinograms, and the painting of animals and plants, especially birds and flowers. However, distinctively Japanese traditions have developed in all these fields. The subject matter that is widely regarded as most characteristic of Japanese painting, and later printmaking, is the depiction of scenes from everyday life and narrative scenes that are often crowded with figures and detail. This tradition no doubt began in the early medieval period under Chinese influence that is now beyond tracing except in the most general terms, but from the period of the earliest surviving works had developed into a specifically Japanese tradition that lasted until the modern period. The official List of National Treasures of Japan (paintings) includes 162 works or sets of works from the 8th to the 19th century that represent peaks of achievement, or very rare survivals from early periods.
Ежелгі Жапония және Асука кезеңі (710 жылға дейін)
Жапонияда сурет салудың бастаулары Жапонияның тарихқа дейінгі кезеңіне дейін жетеді. Жәй ғана бейнелер, сондай-ақ ботаникалық, сәулеттік және геометриялық өрнектер Жомон кезеңінің қыш ыдыстары мен Яёй кезеңінің (б.з.д. 1000 – 300 жж.) дотаку қола қоңырауларында табылады. Геометриялық және бейнелі суреттері бар қабырғалық суреттер Кофун және Асука дәуірлеріне (300–700 жж.) қатысты көптеген мазарлардан табылған. Асука дәуірінде қытай жазу жүйесінің (канджи), қытай мемлекеттік басқару әдістерінің және буддизмнің енгізілуімен бірге көптеген өнер туындылары Қытайдан Жапонияға әкелінді, ал оларға ұқсас стильдегі жергілікті көшірмелер жасала бастады.
Нара дәуірі (710794)
Буддизмнің 6 және 7 ғасырлардағы Жапонияда одан әрі қалыптасуымен діни сурет өркендеп, аристократия салған көптеген ғибадатханаларды безендіруге пайдаланылды. Дегенмен, Нара дәуірінің Жапониясы сурет өнеріне қарағанда мүсін өнеріне қосқан маңызды үлесімен көбірек танымал. Осы кезеңнен сақталған ең ерте суреттердің қатарында Нара префектурасының Икаруга қаласындағы Хориу-дзи ғибадатханасының Кондосының (金堂) ішкі қабырғаларындағы қабырға суреттері бар. Бұл қабырға суреттері, сондай-ақ маңызды Тамамуши ғибадатханасындағы суреттерде жатакалар, тарихи Будда Шакамұнидің өмірінен эпизодтар, Буддалардың, бодхисаттвалардың және түрлі кіші құдайлардың бейнелері бейнеленген. Бұл стиль Суй әулетінің немесе Он Алты Патшалықтың соңғы кезеңінен шыққан қытай суреттерін еске түсіреді. Алайда, Нара дәуірінің ортасына қарай, Тан әулеті стиліндегі суреттер өте танымал болды. Бұларға шамамен 700 жылға жатқан Такамацуцука қабіріндегі қабырғалық кескіндемелер де кіреді. Бұл стиль Хэйан дәуірінің басында танымал болған Каре жанрына айналды. Нара дәуіріндегі суреттердің көп бөлігі діни сипатта болғандықтан, олардың басым көпшілігі авторсыз суретшілердің туындылары. Нара дәуірінің өнерінің үлкен жинағы, жапондық және қытайлық Тан династиясының өнері бұрын Тодай-дзиге тиесілі болған және қазір Императорлық үй агенттігі басқаратын 8 ғасырлық қоймада сақталған.
Хэйан дәуірі (7941185)
Шингон және Тендай эзотерикалық буддалық секталарының дамуымен бірге 8 және 9 ғасырлардағы сурет өнері діни бейнелермен ерекшеленеді, ең бастысы – мандала (曼荼羅) суреттері. Мандаланың көптеген нұсқалары, ең танымалдары – Киотодағы Тодзидегі Алмаз әлемі және Жатыр әлемі мандалалары, ілініп тұратын түйіндемелер түрінде, сондай-ақ храмдардың қабырғаларындағы қабырғалық суреттер ретінде жасалды. Бұған Киотоның оңтүстігіндегі Дайго-дзи храмының бес қабатты пагодасы мысал бола алады. Косе мектебі – Хэйан дәуірінің басында, 9 ғасырдың екінші жартысында Канаока Косе құрған сарай суретшілерінің әулеті. Бұл мектеп басқа мектептер сияқты сурет салудың бір ғана стилін емес, Канаока Косе және оның ұрпақтары мен шәкірттері жасаған әртүрлі сурет салу стильдерін білдіреді. Бұл мектеп қытай стиліндегі қытайлық суреттерді жапон стиліне айналдырып, ямато-э сурет стилінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды. 10 ғасырда Жапон буддизміндегі Таза Жер секталарының маңыздылығы артуымен, осы секталардың құлшылық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жаңа бейнелер жасалды. Олардың қатарында Райго (来迎図) бар, ол Амида Будданың көмекші бодхисаттвалары Каннон және Сейсимен бірге адалдардың жанын Амиданың Батыс Жұмағына қарсы алуға келгенін бейнелейді. 1053 жылға дейін салынған алғашқы мысал – Киотодағы Удзидегі Бёдо-ин Феникс залының ішкі жағындағы суреттер. Бұл сондай-ақ Ямато-э (大和絵) деп аталатын сурет салудың алғашқы үлгісі болып саналады, себебі ол Батыс Жапонияның ландшафтының нақты көрінісін бейнелейтін жұмсақ төбелер сияқты ландшафт элементтерін қамтиды. Хэйан дәуірінің ортасы Ямато-э-нің алтын ғасыры ретінде қарастырылады, олар бастапқыда негізінен жылжымалы есіктер (фусума) және бүктемелі экрандар (бёбу) үшін қолданылды. Алайда, сурет салудың жаңа форматтары да пайда болды, әсіресе Хэйан дәуірінің соңында, оның ішінде эмакимоно, яғни ұзақ суреттелген қол шолулары. Эмакимононың әртүрлі түрлері Гэндзи Моногатари сияқты суреттелген романдарды, Бан Дайнагон Экотоба сияқты тарихи еңбектерді және діни еңбектерді қамтиды. Кейде эмаки суретшілері ежелгі заманнан бері будда өнерінде қолданылып келген суреттік баяндау конвенцияларын қолданды, ал кейде негізгі баяндаудың эмоционалдық мазмұнын визуалды түрде жеткізеді деп саналатын жаңа баяндау тәсілдерін ойлап тапты. Гэндзи Моногатари жеке эпизодтарға бөлінген, ал жанды Бан Дайнагон Экотоба баяндаудың алға жылжуын күшейту үшін үздіксіз баяндау режимін қолданады. Бұл екі эмаки стильдік тұрғыдан да ерекшеленеді, Бан Дайнагонның жылдам щетка соққылары мен ашық түстері Гендзи шолуларының абстрактілі формалары мен жарқын минералды пигменттеріне қарама-қарсы келеді. Сандзё сарайының қоршауы – осы типтегі сурет салудың тағы бір танымал мысалы. Эмаки сонымен қатар онна-э ("әйелдер суреттері") және отоко-э ("ерлер суреттері") сурет салу стильдерінің ең ерте және маңызды мысалдары болып табылады. Екі стильдің арасында көптеген айырмашылықтар бар. Бұл терминдер әр жыныстың эстетикалық талғамын көрсететіндей болғанымен, жапон өнерінің тарихшылары бұл терминдердің нақты мағынасын ұзақ уақыттан бері талқылап келеді және олар әлі де түсініксіз. Ең оңай байқалатын нәрсе – тақырыптың айырмашылығы. Онна-э, Гэндзи ертегісінің қол шолуында бейнеленгендей, көбінесе сарай өмірі мен сарайлық романспен айналысады, ал отоко-э көбінесе тарихи немесе жартылай аңыз оқиғалармен, әсіресе шайқастармен айналысады.
Камакура кезеңі (11851333)
Бұл жанрлар Камакура кезеңінде де жалғасты. Осы өнер стилі «Сандзё сарайына түнгі шабуыл» атты суретте жарқын түстерімен, егжей-тегжейлілігімен және «Хэйдзи Моногатари» романынан алынған керемет бейнелеуімен ерекше көзге түсті. Әр түрлі эмакилер жасауын жалғастырды; алайда Камакура кезеңі сурет салудан гөрі мүсін өнерімен көбірек ерекшеленді. «Камакура дәуірі он екінші ғасырдың соңынан он төртінші ғасырға дейін созылды. Бұл кезеңде суреттер сияқты өнер туындылары жасалды, бірақ негізінен сол заманғы өмір мен оның қырларын реалистік бейнелейтін мүсіндер басым болды. Осы мүсіндердің әрқайсысына өмірге ұқсас көптеген белгілер енгізілді. Көптеген мүсіндерде мұрын, көз, жеке саусақтар және мүсін өнерінде жаңа болған басқа да егжей-тегжейлі бөлшектер болды». Хэйан және Камакура кезеңдеріндегі көптеген суреттер діни мазмұнды болғандықтан, олардың көпшілігі авторсыз жасалған. Осы жаңа Камакура кезеңінің өнер стиліндегі шеберлігімен танымал болған суретші – Ункей, ол ақырында мүсін өнерін меңгеріп, «Кэй мектебі» деп аталатын жеке мектебін ашты. Осы дәуірде «бұрынғы классикалық стильдер қайта жаңғырды, континенттен жаңа стильдер әкелінді және кезеңнің екінші жартысында Камакура дәуірін орталыққа қойған Шығыс Жапонияның ерекше стильдері қалыптасты».