Кіріспе

Жапондық өнер қозғалысы

Кано мектебі (狩野派) – жапондық сурет өнерінің ең танымал мектептерінің бірі. Кано сурет салу мектебі 15 ғасырдың аяғынан бастап 1868 жылы басталған Мейдзи дәуіріне дейін сурет салудың басым стилі болды, осы кезде мектеп көптеген түрлі салаларға бөлінді. Кано отбасы бірнеше ұрпақ бойы көрнекті суретшілерді тәрбиеледі, ал олармен бірге мектеп шеберханаларында оқыған көптеген туыс емес суретшілерді де санауға болады. Кейбір суретшілер отбасымен одақ құрып, атын өзгертті, ал басқалары асырап алынды. Жапон өнерінің тарихшысы Роберт Трит Пэйннің айтуынша, "тікелей туған ұрпақтарынан осыншама көп дарынды адамдарды өндірген басқа отбасыны табу қиын". Мектеп қытай сурет өнерінің қайта жаңғыруымен басталды, бірақ ерекше жапондық дәстүрлерді көрсететін, ақсүйектердің сарайларын безендіретін үлкен панельдер үшін жарқын түсті және анық контурлы стильді дамытты, сонымен бірге қытай стиліндегі монохромды қылмен салынған суреттерді де жасауды жалғастырды. Ол шогунаттың қолдауымен, тиімді түрде ресми өнер стилін білдірді, ол "18 ғасырда сурет салуды оқытуды дерлік монополиялады". Олар негізінен ақсүйектер, шогундар және императорлар үшін жұмыс істеді, кең ауқымда стильдерді, тақырыптарды және форматтарды қамтыды. Бастапқыда инновациялық және Азучи-Момояма дәуірінің (1573-1614) жаңа сурет салу түрлеріне үлкен үлес қосып, 17 ғасырдан бастап мектеп суретшілері өз ұстанымдарында консервативті және академиялық болып қана қоймай, сонымен қатар формалдылыққа ұмтылды.

Ерте кезең

Мектепті самурай және әуесқой суретші Кагенобудың ұлы Кано Масанобу (1434–1530) құрған. Масанобу, Қытай ықпалының қайта жаңғыруының көшбасшысы Сесшудың (1420–1506) замандасы болды, ол мансабының ортасында, шамамен 1467 жылы Қытайға сапар шеккен. Сесшу, шамамен 1414 жылдан (оқушы ретінде) және 1465 жылға дейін жазылған Шубунның шәкірті болған болуы мүмкін, ол да жапон суретіндегі қытайлық идеалистік дәстүрлерді жаңғыртудың маңызды тұлғасы еді. Масанобу мансабын Шубун стилінде бастады, ал оның туындылары 1463 және 1493 жылдар аралығында жасалған. Ол Муромачи үкіметінің сарай суретшісі болып тағайындалды, ал оның туындыларына қытай стиліндегі пейзаждар, сондай-ақ адамдар, құстар мен гүлдер бейнеленген суреттер кірді. Оның қолынан шыққан аз ғана туынды сақталған; олардың ішінде Дайтоку джидің қосалқы ғибадатханасы Синдзюаньдегі қарлы пейзаждағы кран суреті бар. Масанобудың қытай стиліндегі «Лотус гүлдерін бағалайтын Чжоу Маошу» туындысы Кюсю ұлттық мұражайында (сол жақта суретте көрсетілген) сақталып, Жапонияның ұлттық қазынасы болып табылады. Масанобу өз ұлдары Кано Мотонобуды (1476–1559) және кіші Юкинобуды (немесе Утаносукені) тәрбиеледі. Мотонобу, әдетте мектептің ерекше техникасы мен стилін, немесе керісінше, әртүрлі стильдерді қалыптастырғаны үшін марапатқа ие болды, бұл қытайлық конвенцияларды қолдана отырып, суреттерге нақты сызықтар мен күшті контурлар қосты. Қытай үлгілеріндегі атмосфералық тереңдіктің нәзік әсерлеріне онша мән берілмеді, ал композиция элементтері көбінесе сурет кеңістігінің алғы жағына орналастырылып, ерекше жапондық стильде сәндік эффектілерге қол жеткізілді. Мотонобу, Тоса мектебінің басшысы Тоса Мицунобудың қызына үйленді, ол классикалық жапондық ямато-э стилін, негізінен баяндау және діни тақырыптармен жалғастырды, ал Кано суреттері кейіннен осы мектепке тән дәстүрлі жапондық тақырыптарды да қамтыды.

Қалдықтың сәндеуі

Бұл мектеп 1603 жылы Токугава сёгунатының құрылуымен аяқталған Адзучи-Момояма азамат соғысы кезеңіндегі күрес кезінде пайда болған даймё (феодалдар) жаңа отбасыларының қамалдарындағы жаңа стильдегі безендіру үшін сурет салудың жаңа түрлерін дамытуда шешуші рөл атқарды. Жаңа билікке әскери шеберлігімен келген мырзалар, көбінесе буддалық монастырьларда және императорлық сарайда ұзақ жылдар бойы қалыптасқан жапон мәдениетінің күрделі дәстүрлеріне толыққанды енбеген еді. Алтын түстегі (алтын жапырақ немесе бояу) жарқын түстермен салынған батыл және күшті стильдер осы тапсырыс берушілердің талғамына сай келді және үлкен бүгілетін экрандарға (бёбу) және жылжымалы есіктер жиынтығына (фусума) қолданылды. Ең сәнді бөлмелерде қабырғалардың көп бөлігі суреттелген, бірақ ағаш қабырғалармен бөлінген, кейбір суреттер осы қабырғаларға қарамастан жалғасты. Көптеген мысалдар қамалдардағы өрттен, соның ішінде соғыстағы өрттен жоғалып кетті, бірақ басқалары монастырьлар үшін салынды немесе қамалдардан оларға сыйға берілді, егер олар екінші дүниежүзілік соғыстың бомбалауынан аман қалған болса, сақталу мүмкіндігі жоғары болды. Көбінесе суреттелген тақырыптар пейзаждар, көбінесе жануарлар мен айдаһарлардың, құстардың, ағаштардың немесе гүлдердің фонында, немесе бірнеше ірі тұлғалар бейнеленген композициялар болды, бірақ жоғарыдан қарап тұрған панорамалық көріністер де салынды. Суреттелген жануарлар мен өсімдіктердің көбінесе бүгінгі күні түсініксіз болатын моральдық немесе саяси мағынасы бар еді; төмендегі галереяда бейнеленген Кано Эйтокудың Чао Фу және оның Бұқасының қытай стиліндегі туындысы қытай аңызын бейнелейді және "саяси лауазымның ішкі қауіптерін көрсететін Конфуцийлік моральды" қамтиды, бұл жаппай саяси амбициядан туындаған азамат соғысынан кейінгі кезеңде Жапония үшін өте маңызды хабарлама болды. Қамал безендіруінің ең танымал мысалдарының бірін Киотодағы Нидзё қамалында табуға болады. 1588 жылы әскери қолбасшы Тоётоми Хидэёси гүлдерге баратын жолға 100 суреттелген экраннан тұратын дәліз құрған деседі. Орамалардан айырмашылығы, жылжымалы есіктер әдетте қолтаңбаланбайтын, ал экрандар да сирек қолтаңбаланатындықтан, бірнеше стильде сурет салатын суретшілерге туындыларын дұрыс тағайындау қиын мәселе болып табылады. Сонымен қатар, мектеп қытай дәстүрінде ілуге арналған жібек пейзаждарға монохромды сыямен сурет салуды, сондай-ақ портреттер сияқты басқа да тақырыптарды салуды жалғастырды. Бұл туындылар тік, қалың тоқыма жібекпен тігілген, дәстүрлі қытай форматында (жапонша какемоно) және кітаптар үшін қолданылатын ұзын көлденең қолмен салынған туындылар (эмакимоно) форматында болды. Көптеген экрандар мен есіктер, әсіресе монастырьлар үшін монохромды түсте суреттелген, ал туындылар да толық түсте салынды. Кано суретшілері өте жазық суреттер жасады, бірақ олар жануарлар мен басқа да нысандардың егжей-тегжейлі реалистік бейнелерін абстрактілі, көбінесе толық бос, бұлттар мен басқа да фондық элементтермен үйлестірді. Алысты көрсету үшін теріс кеңістікті пайдалану, бұлтты, көк аспанды немесе теңізді білдіру дәстүрлі қытай тәсілдерінен алынған және Кано суретшілері оны шеберлікпен қолданды. Жұқа қылқаламмен салынған суреттер нәзік және жұмсақ ортада жасалған, ал қабырғалар мен экрандарға арналған осы суретшілер жасаған алтынмен боялған қағаз түріндегі туындылар өте әдемі болды.

Эитокудың кипарис экран

Бұл сегіз панельді экран, шамамен 1590 жылы Эитокуға жатқызылады, жаңа Момояма қамалы стилінің күшін көрсетеді, оны дамытуға ол үлкен үлес қосты. Ол Токио ұлттық мұражайында сақталған Жапонияның ұлттық қазынасы және Пейн оны «композицияның жылдамдығымен, табиғат дизайнының тазалығымен және әр қылқалам соққысының күшімен ерекшеленетін классикалық туынды» деп сипаттаған. Тұманды бейнелейтін алтын түсті аймақтар фонға еріксіз орналастырылып, алып ағаштардың күшті суретімен үйлесетін декоративтік әсемдікті күшейтеді. Экранның өлшемі ерекше үлкен, ал композицияда (солдан санағанда) 2-ші және 3-ші, 4-ші және 5-ші, 6-шы және 7-ші панельдер арасында көзге көрінетін үзілістер бар. Бұл оның бастапқыда төрт жылжымалы есік ретінде жасалғанын көрсетеді, оны осы үзілістер мен есік тұтқаларының жабық ойықтарынан да аңғаруға болады. Экран зигзаг пішінде орнатылғанда бұл үзілістер көзден жасырынып, көрінуі азаяды. Экран көне Ямато-э жапон өнерінде жиі қолданылатын «қозғалатын бұлт» әдісін пайдаланады, онда суретші бейнелемеген аймақтар тұманды көрсететін біртекті түспен (осы жағдайда алтын) жасырылады. Мұндай үлгілер, әсіресе бір алып ағаш бейнеленгендер, мектепте кең таралған композицияға айналды. Оны Санрецудың бірнеше онжылдықтан кейін салған шабдалы ағашының суретімен (төменде көрсетілген) салыстыруға болады, ол алғашқы батыл Момояма стилінің сәл жұмсақ нұсқасын көрсетеді.

ықпал етудің биіктігі және құлдырау

Кано Эйтоку (1543–1590), Мотонобудың немересі және, мүмкін, оның шәкірті, осы буынның ең маңызды суретшісі болды және ол ірі суреттерде алтын жапырақты фонды алғаш қолданған деп саналады. Ол жаңа қамал стилін дамытудағы негізгі тұлға болған сияқты, бірақ оның маңыздылығы айқын болғанымен, оған, әсіресе, жеке қолымен жасалған нақты туындыларды табу қиын; оған жатқызылатын ірі жұмыстарда ол мектептің басқа суретшілерімен бірлесіп жұмыс істеген болуы мүмкін. Екі суретші ұлы болғанымен, Тойотоми Хидэёсидің ұсынысымен (немесе бұйрығымен) Эйтоку Кано Санракуды (1561–1635) асырап алды, ол оның қызына үйленіп, мектеп басшысы болды. Санракудың туындылары (осында екі суреті келтірілген) Момояма кезеңінің күштілігін, табиғатты тыныш бейнелеумен және Эдо дәуіріне тән түстердің күрделілігімен үйлестіреді. Санраку ұл таба алмағандықтан, Кано Сансэцуға (1589–1651) қызын беріп, оны асырап алды. Сансэцу мен оның мектебі Киотода қалды, ал көптеген Кано суретшілері шогуннан шақырылғаннан кейін Эдоға көшіп кетті, ол Момояма кезеңінің жарқын түсті стиліне адалдығын сақтады. Оның ұлы Эйно да осы стильде сурет салған, бірақ ол жапон суретінің тарихын жазған туындысымен танымал, ол Кано мектебіне жоғары мәртебе берді. 17 ғасырдың басында қалыптасқан формалар, стильдер мен тақырыптар келесі екі ғасыр бойы айтарлықтай жаңарусыз дамып, жетілдіріле берді. Кано мектебі Жапонияда ең сәтті болғанымен, оның және басқа мектептердің арасындағы ерекшеліктер азайды, себебі барлық мектептер әртүрлі стильдер мен форматтарда жұмыс істеді, бұл авторсыз туындыларды анықтауды қиын етіп, оларға дұрыс баға беруді күрделендірді. Кано мектебі Киотода және жаңа астана Эдода әртүрлі тармақтарға бөлінді, олардың көпшілігі осы кезеңде үшке топтасты: Каджибаси, Накабаси және Кобикичо, олар Эдодағы орналасқан жерлерімен аталды. Мектептің «үш атақты суретшісінің» соңғысы – Мотонобу мен Эйтокумен бірге Кано Таню (алғашқы аты Моринобу, 1602–1674) болды. Ол бала кезінен-ақ ерекше дарынымен көзге түсіп, 10 жасында шогунның қабылдауына қатысып, 1617 жылы жоғары лауазымға тағайындалды. Ол Эйтокудың екінші ұлы Кано Таканобудың (1572–1618) немересі болды, ол да белгілі суретші болды; Танюдың інісі Ясунобу отбасының негізгі тармағына асырап алынды. Таню Эдодағы мектептің Каджибаси бөлімшесін басқарды және көптеген сарайларда, Император сарайында суреттер салған, оның стилі аса батыл болмаса да, өте әдемі болды, бірақ оның шеберлігі жеткіліксіз имитаторлардың қолында қатаң және академиялық сипатқа ие болды. Ең жақсы Кано суретшілері көбінесе аристократия үшін жұмыс істеді, стиль мен тақырыптар бұрын қалыптасқан нұсқаларын қайталап, оларды өзгертпейтін болды, бірақ басқа Кано мектебінің суретшілері жаңа қалалық саудагерлер класы үшін жұмыс істеді және укиё-э баспасының жаңа түріне көшті. Хиросиге – Кано мектебінің ықпалына түскен укиё-э суретшілерінің бірі. Мейдзи кезеңінде ресми қолдау жойылғанына қарамастан, суретшілер 20 ғасырдың басына дейін Кано стилінде жұмыс істеуді жалғастырды. 1880 жылы қайтыс болған Кано Шосэнин отбасының негізгі тармағының ұрпағы болды. Мектептің соңғы ізбасары Кано Казунобу (1816–1853) болды, ол осы есімді құрметпен қабылдады және 500 Архаттың үлкен суреттерін жасады, олар Екінші дүниежүзілік соғыстан бері жасырылғаннан кейін жақында қайта назар аударуда.

Ұлттық қазына

Жапонияда әлі күнге дейін сақталған мектептердің бірқатар суреттері Жапонияның ұлттық қазыналарының ресми тізіміне (суреттер) енгізілген. 15 ғасырдағы Азучи-Момояма кезеңінен Кано Масанобудың (жоғарыда суреттелген) "Жоу Маошу лотостарды бағалайды" атты қытай стиліндегі ілініс және Кано Хидейоридің "Көлбезек көрермендер" атты алты бөлімді экраны, Ямато-э тақырыбының Кано мектебіндегі алғашқы үлгісі. Момояма кезеңінен Киотодағы Дайтоку-дзи монастырындағы Жуко-ин (абаттың жатақханасы) қабырғаларындағы, есіктеріндегі және экрандарындағы Кано Эйтоку мен оның әкесі Шоэйдің бөлме безендірулері бар; бұл мұнда суреттелген төрт маусымның құстары мен гүлдері бейнеленген есіктерді қамтиды. Сондай-ақ, Эйтокудың Токио ұлттық мұражайындағы Кипарис ағашы бейнеленген экраны, жоғарыда талқыланған және суреттелген, сондай-ақ Ямагатаның Йонезава қаласындағы мұражайда елорданың ішіндегі және айналасындағы кең көріністерді көрсететін алты панельді экран да бар. Кано Наганобудың 1923 жылғы жер сілкінісінде екі бөлігі жоғалған, салыстырмалы түрде ірі тұлғалар бейнеленген экран жұбы бар. Тізімге енген басқа суретшілер, мысалы Хасегава Тохаку (16 ғасыр) және Маруяма Окё (19 ғасыр), осы мектепте білім алған немесе оның ықпалында болған. Осы мектептің көптеген басқа туындылары Жапонияның маңызды мәдени мүліктері деген төменгі мәртебеге ие болды.

Кано отбасы

Кано суретшілері отбасын Кано Масанобу (1434–1530) негіздеген. Әкесі Кано Кагенобу арқылы Масанобу Камакура дәуіріндегі Кано кланының самурайы – Кано Мунесигеден тараған деп есептеледі. Осы тектің арқасында Кано отбасы Кудо кланы арқылы Фудзивара кланынан шыққан. Төмендегі тізім Кано отбасының және оның тармақтарының биологиялық мүшелерін көрсетеді.