Кіріспе
Монакан үнді тайпасы – 20-шы ғасырдың соңынан бастап АҚШ-та Вирджиния штаты тарапынан мойындалған он бір түпкілікті тайпаның бірі. 2018 жылдың қаңтар айында АҚШ Конгресі Вирджиниядағы Монакан және тағы бес тайпаны федералдық деңгейде мойындау туралы заң қабылдады. Бұрын олар жерді жоғалту, соғыстар, аралас некелер мен кемсітушілік салдарынан осылайша әлсіреп, қоғамның басым бөлігі оларды енді "үндістер" деп санамады. Дегенмен, Монакан тайпасы қайта құрылып, өз мәдениетін жаңғыртты. 21-ші ғасырда Монакан тайпасы негізінен Вирджиния штатының Пьемонт аймағында, әсіресе Линчбург қаласына жақын Амхерст округінде орналасқан. 2018 жылғы мәліметтер бойынша Монакан үнді тайпасының құрамында шамамен 2000 адам бар. Батыс Вирджиния, Мэриленд, Теннесси және Огайо штаттарында да олардың шағын топтары кездеседі. Монакан тайпасы алғаш рет колониялық Вирджиниядағы Джеймстаун қоныс салушыларымен тіркелген. Олардың ана тілі – сиу тілдері, қазірде қолданылмайды. Бұл тайпа аймақтың ішкі бөлігінде тұратын Тутело, Сапони және Окканечи сияқты басқа да сиу тілінде сөйлейтін тайпалармен туыс.
The Monacan Indian Nation is one of eleven Native American tribes recognized since the late 20th century by the U. S. Commonwealth of Virginia. In January 2018, the United States Congress passed an act to provide federal recognition as tribes to the Monacan and five other tribes in Virginia. They had earlier been so disrupted by land loss, warfare, intermarriage, and discrimination that the main society believed they no longer were "Indians". However, the Monacans reorganized and asserted their culture. In the 21st century, the Monacan nation is located primarily in their traditional territory of Virginia's Piedmont region, particularly in Amherst County near Lynchburg. As of 2018 the Monacan Indian Nation has approximately 2,000 members. There are satellite groups in West Virginia, Maryland, Tennessee, and Ohio. The Monacan nation was first recorded by Jamestown settlers in colonial Virginia. Their native language is a Siouan language which is extinct. The people are related to other Siouan speaking tribes of the inland in this region, such as the Tutelo, Saponi and Occaneechi.
17 ғасыр
1607 жылы мамыр айында Джеймстаунға алғашқы қоныс аударушылар келген кезде, олар Джеймс өзенінің Монакан тайпасы (Раппаханнок өзеніндегі солтүстік Манахоак тайпаларымен одақтас) Фолл Лайны (қазіргі Ричмонд орналасқан жер) мен Блю Ридж таулары арасындағы Пьемонт аймағын бақылап отырғанын білді. Монакан тайпасы Поухатан конфедерациясымен жауласып, олардың арасындағы бәсеке күшті болды. Поухатан конфедерациясы – тридцать алгонкин тілінде сөйлейтін тайпалардың бірлестігі, олар Тидуотер және жазық даланың көп бөлігін бақылап келді. Поухатан конфедерациясының бас басшысы Поухатанның ұлы Парахунт, капитан Кристофер Ньюпортты Джеймс өзенінің сарсуыннан әрі Монакан жеріне бармауға көндірді. Бірақ, Ньюпорт келесі жылы, 1608 жылдың қараша айында Монакан жеріне экспедиция ұйымдастырды. 64 шақырымдық сапарда қоныс аударушылар Монаканның екі қаласын тапты, олардың аттарын Массиначак және Моухеменчоу деп жазды. Поухатан тайпасы қоныс аударушыларды ыстық қарсы алып, көптеген сыйлар бергеніне қарамай, Монакан тайпасы оларды көп назарға алмады және өз ісімен айналысты. Қоныс аударушылар олардың басшысын тұтқындап, өз аумағы бойынша оларды жетектеуге мәжбүрледі. 1608 жылдың 26 қарашасында Ньюпорттың Монакан ауылдарына барған тобының мүшесі Питер Уинн Джон Эгертонға хат жазып, топтың кейбір мүшелері Монакан тілінің айтылуы Уинннің білетін «Уэлш» (Уэльс) тіліне ұқсайтынын айтты. Ньюпорт Уинннің аудармашы болып жұмыс істеуін сұрады, бірақ тіл валлий тілі емес еді және ол оны түсіне алмады. Моухеменчо, Монакан тайпасының шығысқа қарайғы ең шеткі бекінісі, қазіргі Паухатан округінің шығыс бөлігінде, Бернард және Джонс өзендері арасында орналасқан. Массиначак (Махок) қазіргі Гучлендтен оңтүстікке қарай шамамен бір шақырым жердегі Мохок сағасында орналасқан. Монакан тайпасының астанасы Рассавек болды, ол Жоғарғы Джеймс және Риванна өзендерінің екі саласының қосылған жерінде, Форк нүктесінде орналасқан. Оларға монахсануг тайпасы (кейіннен Нахисан, яғни Тутело деп аталды) бағынышты болды, олардың қаласы кейіннен Вингина болып дамыған жерге жақын орналасқан, ал Монасукапаноуг тайпасы (кейіннен Сапони деп аталды) қазіргі Шарлоттсвиллдің жанында өмір сүрді. Бұл тайпалардың барлығы солтүстікке қарайғы Сиуан Манахоак тайпасымен тығыз байланысты болды. 1656 жылы бірнеше жүз Нахисан, Махок және Рехахекриан тайпалары (мүмкін, қазіргі Пенсильваниядан ирокея тілінде сөйлейтін Эри тайпасы) Джеймс сарсуының жанында қоныстанған Поухатан тайпаларына және қоныс аударушыларға қауіп төндірді. Поухатан тайпасы мен қоныс аударушылардың біріккен күштері оларды ығыстыру үшін жіберілді. Памунки тайпасының басшысы Тотопотомой соғыс кезінде қаза тапты. Тарихи тұрғыдан алғанда, Монакан және Эри тайпалары, әсіресе мыс саудасында одақтас болды. Монакан тайпасының Моухеменчо және Махок қалалары 1670 жылға дейін сақталды, Джон Ледерер мен майор Харрис оларды аралап көргенін жазды; олар ер адамдардың мылтықтары бар екенін анықтады. Ледерер олардың дәстүрін жазды, олар 400 жыл бұрын оракулдың нұсқауымен солтүстік-батыстан жау тайпасынан қуылғаннан кейін осы аймаққа қоныстанған. Олар оған осы жерді Доиг тайпасы басып алғанын айтты, оларды ақырында олар ығыстырды, сонымен қатар оларға жүгері өсіру өнерін үйретті. Ол монахтардың тағы бір дәстүрін былай деп жазды: «Төрт әйелден, яғни Паш, Сепой, Аскарин және Мараскарин, олар адамзат нәсілін алады; сондықтан олар осы бірнеше атаумен ерекшеленетін төрт тайпаға бөлінеді». Ледерер келген кезде, тайпаның шамамен 30 садақшысы немесе жауынгері, жалпы саны шамамен 100 адамды құрады. Ледерер сонымен қатар Стаунтон өзеніндегі Сапон және Пинтахе қалаларын атап өтті. Баттс пен Фаллам соңғы қаланы 1671 жылы Ханахаски деп жазды. ХХ ғасыр этнологы Свантон бұл соңғыны Нахисан ауылы деп санайды. 1675 жылы Нахисан тайпасы Стэнтон және Дан өзендерінің қосылған жеріндегі аралда, Окканечи тайпасынан жоғары орналасқан жерде қоныстанды. 1677 жылы Монакан басшысы Суреноу Бэкон көтерілісінен кейін Орта плантация туралы келісімге қол қойған бірнеше тума тайпалардың бірі болды. Вирджиниялық қоныс аударушылар мен Памункилер оларды және Манахоак тайпасын 1684 жылы Жоғарғы Маттапони және Солтүстік Анна өзендерінде кездестірді. 1699 жылы Монакан тайпасы өздерінің отанын тастап, еуропалықтардың басып кіруіне байланысты алысқа кетіп қалды. Вирджинияның буржуазиялық палатасы Моухеменчоның бұрынғы жерінің көп бөлігін 1700 және 1701 жылдары Джеймс өзенінің екі жағына қоныстанған француз гугенот босқындарына берді. Алдымен олар Джеймстаун қаласында жер беруге уәде етілген, бірақ Вирджинияның отаршылдық үкіметі оларды құлама жоғары қоныстануға мәжбүр етті. Гучленд округіне олар Манакин және Сабот ауылдарын құрды, олар бүгінде Вирджиния штатындағы Манакин Сабот деп белгілі. 1702 жылға дейін аймақта қалған бірнеше Монакан тайпасы Нахисан және басқа да жақын Вирджиния Сиуан тайпаларымен бірігіп, сол кезде Тутело Сапони деп белгілі болды. Осы бірлескен атпен тайпаның көп бөлігін Солтүстік Каролинаға (1702) және қайта Вирджинияға (Форт Кристанна, 1714) іздерін табуға болады. Олар қорғану үшін Ұлы көлдер маңындағы Ирокея тайпасына қосылды және 1740 жылға дейін Пенсильванияда (Шамокин) және 1753 жылға дейін батыс Нью-Йорктегі Кореоргонелде тіркелді, онда олар Каюга тайпасына қосылды. Олар америкалық революциялық соғыста британдықтардың жақтастары ретінде Каюга тайпасымен бірге қатысты. Соғыстан кейін Монакан тайпасы Ирокея тайпасымен бірге Канадаға кетті. Олар қазіргі Онтариодағы (Six Nation Reserve of the Grand River First Nation) қоныстанды. Олардың Тутело Хайтс поселенісі 1779 жылы тіркелді. 20 ғасырдың басында, Онтариодағы олардың ұрпақтары, неке арқылы Каюга тайпасына сіңірілді. Кішкентай топтардың Солтүстік Каролинада және Вирджинияның әртүрлі жерлерінде бөлініп кеткеніне сенім бар.
Қазіргі тайпаның шығу тегі мен аңыздары
1608 жылғы Питер Уинн экспедициясынан кейін монакандар «Уэльс үндістері» деп болжанған топтардың бірі болды. Тарихшылар бұл туралы ешқандай дәлел таппағандықтан, оны миф деп санайды. Монака тілі сиу тілдері отбасының бір бөлігі болды. 1831–1833 жылдары Уильям Джонс, бүгінгі монакандардың кейбір ата-бабалары, оған жақын туыстардың қонысы үшін Bear Mountain-де жер сатып алды. 1850 жылы халық санағы бойынша 29 отбасы тіркелді. Уақыт өте келе Вирджиниядағы үндістер еуропалықтармен және африкалық американдықтармен араласты. Ақ адамдар олар енді өздерін үндістер деп санамайды деп ойлады, бірақ олар қателесті. 1924 жылы Вирджинияда тек қара немесе ақ деп екі топқа бөлетін нәсілдік тұтастық заңы қабылданды. Сондай-ақ, африкалық тегі бар адамды қара деп санауды талап ететін «бір тамшы ережесі» де енгізілді. Тіршілік деректері департаментінің директоры бұрын үндістер ретінде тіркелген белгілі бір отбасыларды қара деп қайта жіктеуді талап етті. Бұл бағдарлама адамдардың әлеуметтік және мәдени сәйкестігін ескермеді және ондаған жылдар бойы сақталған жазбаларды бұзды, нәтижесінде Вирджиниядағы үндістер тарихи байланысын жоғалтты. Бірақ олар өз мәдениетін және қауымдастығын сақтап, 20 ғасырда Американың түпкілікті халықтары ретінде мойындалу үшін қайта ұйымдасты. 1926 жылы Карнеги институты «Көңілді вирджиниялықтар: жеңімпаз тайпасы» атты зерттеуді жариялады. Авторы топты «дегенеративті» деп сипаттады. Автор топты WIN тайпасы деп атады (White Indian Negro – ақ үнді қоңыр), өйткені ол топтың атын, мүшелерінің тегін, зерттелген округті және олар туралы барлық фактіні жасырды. Кейбір заманауи ғалымдар кітапты және отбасылар мен жеке тұлғалар туралы пікірлерді қоғамдық әңгімелерге негіздеуін қатты сынап, мазақ етті. Қазіргі монака отбасыларының ата-бабалары АҚШ әскеріне екі дүниежүзілік соғысқа қатысу үшін келгенде, Вирджиния штаты оларға таңуға тырысқан «түсті» деп жіктелуін қабылдауға қарсылық көрсетті. Бұл халық 20 ғасырдың басынан бері үнді мәдени сәйкестігін жариялап келсе де, Хоук олардың кейбіреулерін монака тайпасымен байланыстырған алғашқы адам болды. Хоуктың кітабына дейін сол аймақтағы түпкілікті американдық тегін мәлімдеген көптеген адамдар чероки тайпасының өкілдері деп саналды, олар Оңтүстік-Шығыста жақсы танымал болды. Жергілікті отбасылардың көпшілігі монака емес, чероки тегін талап етуді жалғастыруда. 1988 жылы монака тайпасы өзінің мәртебесін орнату үшін коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді. 1989 жылы тайпа Вирджиния штатымен ресми түрде мойындалды. Штаттың мойындаған басқа тайпалары: Чикахомини, Шығыс Чикахомини, Маттапони, Нансемонд, Памунки, Раппаханнок, Жоғарғы Маттапони, Патомек, Ноттовей және Чероенхака (Ноттовей) тайпалары. 2018 жылдың 30 қаңтарында Конгресс 2017 жылғы Вирджинияның Томассина Е. Джорданның Үнді тайпаларын федералдық мойындау туралы заңын қабылдауы арқылы монака ұлты мен Вирджиниядағы тағы бес тайпаға федералдық мойындау мәртебесі берілді. Президент Трамп Конгрестің екі палатасы да мақұлдаған заңға қол қойды.
Мерекелік іс-шаралар
Бүгінде Монакан үнді тайпасы мамыр айында жыл сайынғы пау-вау мерекесін және қазан айында үйге оралу тойын өткізеді. Ежелгі Монакан ауылының үлгісі, жақын орналасқан Рокбридж округіндегі Натуральді Көпір (Виргиния) мемлекеттік паркінің бір бөлігі ретінде салынған.