Кіріспе

Биомедициналық журналдардағы еркін қолжетімді мақалалар қоры PubMed Central (PMC) – биомедициналық және өмір ғылымдары журналдарында жарияланған толық мәтінді ғылыми мақалаларды сақтайтын ақысыз цифрлық қойма. Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы (NCBI) әзірлеген маңызды зерттеу дерекқорының бірі ретінде PubMed Central тек құжаттар қоймасы ғана емес. PMC-ге жіберілген материалдар әр мақаланың XML-құрылымдық деректерін байытатын, кеңейтілген метадеректер, медициналық онтология және бірегей идентификаторлар бойынша индекстеледі және форматталады. PMC-дегі мазмұн NCBI-нің басқа дерекқорына байланыстырылып, Entrez іздеу және алу жүйелері арқылы қолжетімді болады, бұл биомедициналық білімді табу, оқу және дамыту мүмкіндігін арттырады. PubMed Central, PubMed-тен ерекшеленеді. PubMed Central – веб-браузер арқылы кез келген адамға кез келген жерден қолжетімді толық мақалалардың ақысыз цифрлық мұрағаты (қайта пайдалану шарттары әртүрлі). Ал PubMed – биомедициналық сілтемелер мен аннотацияларды іздеуге арналған дерекқор болғанымен, толық мәтінді мақала басқа жерде орналасқан (баспа түрінде немесе онлайн, ақысыз немесе жазылым төлемімен). 2018 жылғы мәліметтер бойынша, PMC мұрағатында 5,2 миллионнан астам мақала бар, олар NIH-тың ашық қолжетімділік саясатына сәйкес, баспагерлер немесе авторлар өз қолжазбаларын қоймаға жүктеген. Алдыңғы деректерге сәйкес, 2013 жылдың қаңтар айынан 2014 жылдың қаңтарына дейін авторлар жүзеге асырған жүктемелер 12 ай ішінде 103 000-нан асты. PMC өзінің жарияланған мазмұнын PMC қоймасына сақтауға қатысатын шамамен 4000 журналды анықтайды. Кейбір баспагерлер өз мақалаларын жариялағаннан кейін белгілі бір уақытқа PubMed Central-де жариялауды кейінге қалдырады, бұл «эмбарго кезеңі» деп аталады, ол журналға байланысты бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін. (Алты айдан он екі айға дейінгі эмбарголар ең көп таралған). PubMed Central – «үшінші тараптың жүйелі сыртқы таратуының» маңызды мысалы, бірақ көптеген баспагерлердің авторлық келісімдерімен бұл әлі де тыйым салынған.

Тарих

PubMed Central 1999 жылдың мамырында NIH директоры Гарольд Вармус ұсынған E biomed ретінде басталды. Бұл идея оған 1998 жылдың желтоқсан айында «күрт» келді, бұл идеяны Стэнфордтан Пат Браун мен NCBI директоры Дэвид Липманның презентациясынан кейін arXiv-ті алдын ала басып шығару үшін пайдаланудан бастады: text=Бірақ менің көзқарасым 1998 жылдың желтоқсан айында бір таңертең күрт кеңейді. [ ] Кофе ішкенімізге бірнеше апта бұрын Пэт физик Пол Гинспарг пен оның Лос-Аламостағы әріптестері физиктер мен математиктердің өз жұмыстарын бір-бірімен Интернет арқылы бөлісуіне мүмкіндік беретін әдістер туралы білген. Олар «алдын ала басып шығарылған» (әлі жариялауға ұсынылмаған немесе қабылданбаған мақалалар) LanX немесе arXiv деп аталатын, көпшілікке қолжетімді веб-сайтқа орналастырды, оны кез келген адам оқи алады және сынға алады. [ ] Осыны ойлаған сайын, биомедициналық зерттеулер туралы баяндамаларды жариялау, тарату, сақтау және пайдалану әдістерін түбегейлі қайта құру мүмкін және пайдалы болуы мүмкін екендігіне көз жеткіздім. Мен саяси ақталу мен құлшынысыммен ҰҒЗ қолдауымен «E biomed» деп аталатын онлайн жүйе құруды ұсынған ұзын манифест жаздым. E biomed-тің мақсаты – барлық биомедициналық зерттеулерге еркін қол жеткізу. E biomed-ке жіберілген мақалалар екі жолдың бірімен жүруге болады: бірден баспа түрінде жарияланады немесе дәстүрлі сарапшылар арқылы қаралады. Сарапшылармен тексеру процесі қазіргі заманғы баспа журналдарға ұқсауы керек еді, сыртқы редакциялық кеңес орталық E biomed серверінде еркін қол жетімді болатын мақалаларды қарау, курациялау және тізімдеу процесін бақылауды сақтайды. Вармус ғылыми нәтижелерді цифрлық түрде жеткізу арқылы ұсынылған жаңа мүмкіндіктерді жүзеге асыруды көздеді, жарияланған жұмыс туралы үздіксіз әңгімелесуді, нұсқалы құжаттарды және бірнеше деңгейлі егжей-тегжейлілікке мүмкіндік беретін «қабатты» форматтарды байытты. Негізгі коммерциялық баспалар 1993 жылы ғылыми мақалаларды индекстеу жүйесін тәжірибеден өткізе бастады және E biomed ұсынысынан кейін әрекетке кірісті. 1999 жылдың қазан айында өткен STM жыл сайынғы Франкфурт конференциясында Springer Verlag басқарған бірнеше баспагерлер бәсекелестік прототипін іске қосу үшін жедел конференц-зал консенсусына қол жеткізді: 11 қазанда дүйсенбі күні түстен кейін, жәрмеңке ашылғанша өткен STM қауымдастығының кеңес отырысында талқылау 1999 жылдың көктемінде Ұлттық денсаулық сақтау институтының Гарольд Вармус ұсынған E Biomed (кейін PubMed Central) деп аталатын АҚШ Ұлттық медицина кітапханасының (NLM) бастамасына назар аударды. Вармус журналдардың цифрлық мұрағатын қарастырды, ол тегін қол жетімді және сілтемелерді қосудың қосымша құндылығы бар. «Біз жариялаушылар осы сайттарды біріктіруді өздері істеуі керек деген тұжырымға келдік», – деді кездесуге төрағалық еткен Боб Кэмпбелл. «Біз «ағылшын тілінде» сөйлеу үшін, біз мақалаларымызды NLM-нің алдында оларды шығару процесінің бөлігі ретінде байланыстыра аламыз. Stefan von Holtzbrinck Nature басылымдарын кез келген басқа басылыммен байланыстыруды ұсынғаннан кейін шарды айналдырды. Біз кең ауқымды STM сілтемелерін біріктіру бастамасын жариялауды шештік. Бұл, әрине, стратегиялық қадам болды, өйткені бізде жоспар да, прототип те жоқ еді». Спрингер Verlag компаниясының Арноуд де Кемп бастаған шағын тобы басқарма отырысынан кейін бірден көршілес бөлмеде жиналып, хабарламаны жасады, ол келесі күні STM жылдық жиналысына қатысқандардың бәріне таратылды және STM мүшелерінің басылымында жарияланды. [ ] CrossRef қызметіне айналатын қызметтің әлеуетті пайдасы бірден көрінді. AIP және IOP (Физика институты) сияқты ұйымдар бір-бірінің басылымдарына сілтеме жасай бастады, ал мұндай бір-бірден жасалатын шараларды бүкіл салада қайталау мүмкін емес екені анық болды. Тим Ингольдсби кейінірек айтқандай, «Бұл байланыстыру келісімдері бізді өлтіретін еді». Коммерциялық баспалар мен ғылыми қоғамдардың табысынан айырылып қалудан қорқатын күшті лоббилерінің қысымымен NIH қызметкерлері 1999 жылдың тамызында PubMed Central-тің қайта қаралған ұсынысын жариялады. PMC-ге E biomed-тегідей авторлардан емес, баспалардан ұсыныстар келіп түседі. Басылымдарға бір жылға дейін уақыт ембаргосы қойылды. PMC тек сарапшылармен тексерілген жұмыстарға рұқсат береді. Сол кездегі аталмаған баспа жетекшісінің сілтеме жүйесі көп ұзамай CrossRef және DOI жүйесіне айналды. 2001 жылы Вармус, Браун және Майкл Айзен сияқты басқалар «егер біз шынымен ғылыми зерттеулерді жариялауды өзгерткіміз келсе, онда біз өзіміз жариялауымыз керек» деген қорытындыға келді және Public Library of Science (PLoS) құрды.

Бала асырап алу

2000 жылдың ақпан айында іске қосылған бұл репозиторий тез өсті, себебі NIH-ның Ашық қолжетімділік саясаты Ұлттық денсаулық сақтау институттары (NIH) қаржыландырған барлық зерттеулерді кез келген адамға тегін қолжетімді етуге бағытталған. Сонымен қатар, көптеген баспагерлер NIH-пен ынтымақтаса жұмыс істейді, өздерінің еңбектеріне ашық қолжетімділікті қамтамасыз етеді. 2007 жылдың соңында 2008 жылғы Біріктірілген ассигнациялар заңына (H. R. 2764) қол қойылды, онда NIH-ға өз саясатын өзгерту және NIH қаржыландырған зерттеулердің нәтижелері мен рецензиядан өткен зерттеулерінің толық электрондық көшірмелерін PubMed Central-ға енгізуді талап ететін ереже енгізілді. Бұл мақалалар жарияланғаннан кейін 12 ай ішінде қосылуы керек. АҚШ үкіметінің агенттікке зерттеулерге ашық қолжетімділікті талап етуі – бұл алғашқы рет, және ол 2005 жылғы саясаттың дамуы болып табылады, онда NIH зерттеушілерден өз зерттеулерін PubMed Central-ға ерікті түрде қосуды сұрады. PubMed Central жүйесінің британдық нұсқасы UK PubMed Central (UKPMC) Wellcome Trust және Ұлыбритания кітапханасымен Ұлыбритания зерттеуін қаржылайтын тоғыз ұйымның бір бөлігі ретінде әзірленді. Бұл жүйе 2007 жылдың қаңтар айында іске қосылды. 2012 жылдың 1 қарашасында Europe PubMed Central болып өзгерді. PubMed Central International желісінің канадалық мүшесі PubMed Central Canada 2009 жылдың қазан айында іске қосылды. Ұлттық медицина кітапханасының (NLM) "NLM Journal Publishing Tag Set" журналы мақалаларын белгілеу тілі тегін қолжетімді. Оқу және кәсіби баспагерлер қауымдастығы «оның кітаптар мен журналдардағы ғылыми контентті дайындау стандартына айналуы мүмкін» деп мәлімдейді. Кітаптарға арналған тиісті DTD қолжетімді. Конгресс кітапханасы мен Ұлыбритания кітапханасы NLM DTD-ге қолдау білдірді. Журналдарға қызмет көрсетушілердің арасында да танымал. NIH-тен басқа көптеген агенттіктердің ашық қолжетімділік жоспарларын жариялаумен бірге PMC мақалалардың кең ауқымын қамтитын репозиторийге айналуда. Бұл NASA контентін қамтиды, интерфейсі "PubSpace" деп аталады.

Технология

Мақалалар XML немесе SGML түрінде, әртүрлі мақала DTD-ін пайдалана отырып, PubMed Central-ге баспагерлер жібереді. Ескі және ірі баспагерлердің өздерінің қалыптасқан DTD-і болуы мүмкін, бірақ көптеген баспагерлер NLM Journal Publishing DTD-ді қолданады (жоғарыда қараңыз). Қабылданған мақалалар XSLT арқылы өте ұқсас NLM Архивтеу және алмасу DTD форматына түрлендіріледі. Бұл процесс қателерді анықтап, оларды түзету үшін баспагерге хабарлай алады. Графика стандартты форматтар мен өлшемдерге түрлендіріледі. Түпнұсқа және түрлендірілген нысандар мұрағатталады. Түрлендірілген нысан графикалық, мультимедиалық немесе басқа да байланысты деректерге қатысты файлдармен бірге реляциялық деректер базасына көшіріледі. Көптеген баспагерлер өз мақалаларының PDF нұсқасын да ұсынады, ол өзгеріссіз қолжеткілі болады. Библиографиялық сілтемелер талданып, PubMed-тегі тиісті аннотациялармен, PubMed Central-дегі мақалалармен және баспагерлердің веб-сайттарындағы ресурстармен автоматты түрде байланыстырылады. PubMed сілтемелері де PubMed Central-ге жетелейді. Осы көздердің бірінде әлі қолжетімді емес журналдарға немесе нақты мақалаларға қатысты шешілмейтін сілтемелер деректер базасында тіркеледі және ресурстар қолжетімді болған кезде автоматты түрде "белсенді" болады. Ішкі индекстеу жүйесі іздеу мүмкіндігін қамтамасыз етеді және биологиялық және медициналық терминологияны, мысалы, жалпы және патенттелген препараттардың атауларын, сондай-ақ организмдердің, аурулардың және анатомиялық бөліктердің баламалы атауларын біледі. Пайдаланушы журналдың бір мәселесіне кірген кезде, мазмұн тізімі сол мәселенің барлық мақалаларын, хаттарын, редакциялық мақалаларын және т.б. алу арқылы автоматты түрде жасалады. Мақала сияқты нақты элементке қол жеткізген кезде PubMed Central NLM белгілеуін HTML форматына түрлендіріп, жеткізіп, қатысты дерек нысандарына сілтемелер ұсынады. Бұл мүмкін, өйткені кіріс деректерінің әртүрлілігі алдымен стандартты DTD және графикалық форматтарға түрлендіріледі. Жеке тапсыру арнасы арқылы NIH қаржыландырған авторлар NIH Қолжазбаларды жіберу (NIHMS) жүйесі арқылы мақалаларын PubMed Central-ге жіберуге құқылы. Осылай жіберілген мақалалар әдетте NLM DTD форматына түрлендірілу үшін XML белгілеуінен өтеді.

Қабылдау

PubMed Central-ге ғылыми баспагерлер қауымдастығы арасындағы реакциялар шынайы ынта-күштен бастап, кейбірлерінің сақтықпен алаңдауына дейін жетеді. PMC биомедициналық білімді табу және тарату мүмкіндігі арқылы ашық қолжетімді баспагерлерге көмектессе де, осы факті басқаларын жарияланған түпнұсқадан трафик ауыстырылуы, оқырмандардың азаюының экономикалық салдары және ғылыми қоғамдардағы ғалымдар қауымдастығын сақтау туралы алаңдатуда. 2013 жылғы талдау жарияланған мақалалардың ашық қоймалары «оқырмандардың көп бөлігін журналдардың веб-сайттарынан алшақтатады» және «PMC-нің әсері уақыт өте келе артып келеді» деген нақты дәлелдерді көрсетті. Antelman-ның ашық қолжетімділік туралы зерттеуі философия, саясаттану, электр және электрондық инженерия, математика салаларында ашық қолжетімділіктегі мақалалар зерттеу әсері жағынан жоғары екенін анықтады. Кездейсоқ сынақтар ашық қолжетімділіктегі мақалалардың жүктелу санының артуын көрсетті, бірақ жазылым арқылы қолжетімділікке қарағанда сілтемелер саны жағынан бір жылдан кейін ешқандай артықшылық байқалмады. NIH саясаты және ашық қолжетімділік қоймасының жұмысы 2013 жылғы президенттік директиваға себеп болды, бұл басқа федералдық агенттіктерде де шараларға түрткіс берді. 2020 жылдың наурыз айында PubMed Central коронавирусқа қатысты жарияланымдардың толық мәтінін енгізу процедурасын үдетті. NLM бұл шешімді Ақ үйдің ғылым және технология саясаты кеңсесінің және халықаралық ғалымдардың ғалымдар, денсаулық сақтау мамандары, деректерді өндірушілер, жасанды интеллект денсаулық сақтау зерттеушілері және жалпы халық үшін қолжетімділікті арттыру туралы өтініші бойынша жасады.