Француз саяхатшысы және әскери министрі Марк Пьер де Войер д’Аржансон

Кіріспе

Француз саясаткері (1696–1764)
Жаңа Францияның губернаторы (1658–1661)

Марк Пьер де Войер де Полми, граф д’Аргенсон (16 тамыз 1696, Париж – 22 тамыз 1764, Париж) – француз саясаткері.

Өмірбаян

Д'Аргенсон, Марк Рене де Войер де Полми д'Аргенсонның (1652–1721) кіші ұлы 16 тамыз 1696 жылы дүниеге келді. Отбасылық дәстүрге сай, ол құқық тағылымдады және Париж Парламентінің кеңесшісі болды. Әкесінің орнына Париж полициясының генерал-лейтенанты болды, бірақ бұл лауазымды бес ай ғана (1720 жылғы 26 қаңтар – 30 маусым) атқарды. Содан кейін ол Тур қаласының интенданты болып тағайындалды және 1722 жылы полиция лейтенанты қызметін қайта бастады. 1724 жылғы 2 қаңтарда д'Аргенсон мемлекеттік кеңесші болып бекітілді. Ол Орлеан герцогы Филипптің сеніміне ие болды, оның мүлігін басқарды және 1737 жылға дейін ұлымен бірге өмір сүрді. Осы кезеңде ол салонын философтар Шалье, маркиз де ла Фар және Вольтерге ашты, сондай-ақ канцлер д'Агюссоның заңнамалық жұмысына қатысты. 1737 жылғы наурыз айында д'Аргенсон кітаптардың цензурасы жөніндегі директор болып тағайындалды, бұл лауазымда ол жазушылардың құрметіне ие болу үшін жеткілікті либералды көзқарастар танытты – бұл Людовик XV тұсында сирек кездесетін жағдай. Ол бұл қызметте бір жыл ғана болды. Кейіннен үлкен кеңестің президенті (1738 жылғы қараша), Париждің генеральдік интенданты (1740 жылғы тамыз) және корольдік кеңес мүшесі (1742 жылғы тамыз) болды. 1743 жылғы қаңтарда д'Аргенсон барон де Бретейден кейін соғыс министрі болып тағайындалды. Соғыс министрі ретінде ол ауыр міндеттерге беделді болды: Австрия мұрагерлік соғысына қатысқан француз әскерлері дұрыс ұйымдастырылмаған еді, ал Прагадан шегінуі ауыр салдарга әкелді. Маршал Сакспен кеңескеннен кейін ол жаңа әскерлерді реформалауға кірісті. Сапына жаңа сарбаздарды тарту үшін ол жергілікті жасақтар институтын қайта жаңғыртты, бірақ бұл оның күтілген нәтижесін бермеді. 1744 жылғы көктемде үш әскер Нидерланды, Германия және Италияда шабуылды қайта бастады, ал келесі жылы Франция д'Аргенсон қатысқан Фонтеной шайқасында жеңіске жетті. Әскери саланың тиімділігін арттыру және стандартизациялау мақсатында ол 1744 жылы Шарлевиль-Мезьерде жаңа әскери инженерлік мектеп – École royale du génie құрды, ол бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. 1748 жылғы Экс-ла-Шапель шартынан кейін маңызды реформалардың ішінде артиллерияны стандартизациялау, гренадерлерді жеке полктерге біріктіру және офицерлерді даярлайтын мектеп – École Militaire құру болды. 1751 жылғы 1 қарашадағы жарлық бойынша генерал-офицер шені бар барлық адамдарға дворяндық патент берілді. Соғыс министрінің міндеттерінен өзге, ол Париж қаласының баспа, почта және жалпы басқаруын қадағалады. Ол Елисей далаларын абаттандыру және қазіргі Конкорд алаңының жоспарын жасауға жауапты болды. Ол халыққа өте ұнады, тіпті сарайдың сүйіктілері оны жек көрсе де, корольдің қолдауына ие болды. Алайда, Роберт Франсуа Дамиен король Людовик XV-ті өлтіруге талпынғаннан кейін Людовик д'Аргенсонды сарайдың сүйіктілерінің құлқына тастап, оны және әріптесі граф д'Арновильді де (1757 жылғы ақпан) қызметтен босатып жіберді. Д'Аргенсон Самур маңындағы Лес-Ормес қаласына және поместьесіне жер аударылды, бірақ ол бұрын ағасы Рене Луи, маркиз д'Аргенсонды сыртқы істер министрі, ұлы Марк Ренеді патшаның жеке аттысы, ал немересі Марк Антуан Ренеді соғыс комиссары қызметіне тағайындаған болатын. Жер аударылғаннан кейін ол ғалымдар мен философтардың арасында өмір сүрді. 1749 жылы ол Жазулар академиясының мүшесі болып сайланды. Дидро мен Д'Аламбер оған «Энциклопедияны» арнады, ал Вольтер, Шарль Жан Франсуа Гено және Жан Франсуа Мармонтель оны елден қуғаннан кейін ашық түрде көрісуге барып тұрды. Мадам де Помпадур қайтыс болғаннан кейін ол Парижге оралуға рұқсат алды және 22 тамыз 1764 жылы қайтыс болды, отанына оралғаннан кейін бірнеше күн өткен соң.

D'Argenson, a younger son of Marc René de Voyer de Paulmy d'Argenson (1652–1721), was born on 16 August 1696. Following the family tradition he studied law and was councillor at the parlement of Paris. He succeeded his father as lieutenant general of police in Paris, but held the post only five months (26 January to 30 June 1720). He then received the office of intendant of Tours, and resumed the lieutenancy of police in 1722. On 2 January 1724 d'Argenson was appointed councillor of state. He gained the confidence of the regent Philippe, Duke of Orleans, administering his fortune and living with his son until 1737. During this period he opened his salon to the philosophers Chaulieu, the Marquis of la Fare and Voltaire, and collaborated in the legislative labours of the chancellor d'Aguesseau. In March 1737 d'Argenson was appointed director of the censorship of books, in which post he showed sufficiently liberal views to gain the approval of writers—a rare thing in the reign of Louis XV. He only retained this post for a year. He became president of the grand council (November 1738), intendant of the généralité of Paris (August 1740), was admitted to the king's council (August 1742). In January 1743 d'Argenson was appointed secretary of state for war in succession to Baron de Breteuil. As minister for war he had a heavy task; the French armies engaged in the War of the Austrian Succession were disorganized, and the retreat from Prague had produced a disastrous effect. After consulting with Marshal Saxe, he began the reform of the new armies. To assist recruiting, he revived the old institution of local militias, which, however, did not come up to his expectation. In the spring of 1744 three armies were able to resume the offensive in the Netherlands, Germany and Italy, and in the following year France won the Battle of Fontenoy, at which d'Argenson was present. As part of a project to rationalise and standardise the military, he set up a new military engineering school in 1744, the École royale du génie at Charleville Mézières, which still exists today. After the 1748 Treaty of Aix la Chapelle, other significant reforms included standardising the artillery, grouping Grenadiers into separate regiments, and setting up an officer training school, the École Militaire. An edict of 1 November 1751 granted patents of nobility to all who had the rank of general officer. In addition to his duties as minister of war he had the supervision of the printing, postal administration and general administration of Paris. He was responsible for the arrangement of the promenade of the Champs Élysées and for the plan of the present Place de la Concorde. He was exceedingly popular, and, although the court favourites hated him, he had the support of the king. Nevertheless, after the attempt of Robert François Damiens to assassinate King Louis XV, Louis abandoned d'Argenson to the machinations of the court favourites and dismissed both him and his colleague, the Comte d'Arnouville (February 1757). D'Argenson was exiled to his château and estate at Les Ormes near Saumur, but he had previously found posts for his brother, René Louis, Marquis d'Argenson, as minister of foreign affairs, for his son Marc René as master of the horse, and for his nephew Marc Antoine René as commissary of war. From the time of his exile he lived in the society of savants and philosophers. He had been elected member of the Académie des Inscriptions in 1749. Diderot and d’Alembert dedicated the Encyclopédie to him, and Voltaire, Charles Jean François Hénault, and Jean François Marmontel openly visited him in his exile. After the death of Madame de Pompadour he obtained permission to return to Paris, and died 22 August 1764, a few days after his return.