Кіріспе

Фиджиде 2006 жылғы 6 мен 13 мамыр аралығында жалпы сайлаулар өтті. Премьер-министр Лайсения Қарасе басқаратын Soqosoqo Duavata ni Lewenivanua үкіметі үшінші мерзімге қайта сайланды, оған Махендра Чодхри басқаратын Лейбористік партия және бірнеше шағын партиялар қарсы шықты. Алайда, Қарасе кейіннен мемлекеттік төңкеріс салдарынан қызметтен алынды.

Өмірбаян

Фиджидің 1997 жылғы Конституциясы Өкілдер палатасына жалпы сайлауды кемінде бес жылда бір рет өткізуді талап етті. Президент міндетін атқарушы Рату Джони Мадраививи 2006 жылдың 2 наурызында парламентті тарату туралы жарлық шығарды, ол 27 наурыздан бастап күшіне енді. Алдыңғы парламенттік мерзім 2006 жылдың 1 қазанында аяқталуға тиіс болған. Сайлау туралы бұйрық 28 наурызда жарияланды; үміткерлер 11 сәуірде тіркелді және 13 сәуірде дауыс беру тізімдерін жариялады, ал сайлаушылардың тіркелуі 4 сәуірде аяқталды.

Сайлау шекарасын өзгерту

Сайлау алдында шешілуі тиіс маңызды мәселе – сайлау округтерінің шекаралары еді. Конституция 25 ашық округ пен 46 коммуналдық округтің 29-ының халқы шамамен бірдей болуын талап еткендіктен, Барри Свитман төрағалық ететін Сайлау округтері шекаралары комиссиясы мүмкін болатын өзгерістерді қарастырды. 21 қарашада ол уақыттың тарлығы осы мәселені шұғыл ететінін айтты. Сайлау офисі сондай-ақ, сайлау шекараларына кез келген өзгеріс жасалса, әсер еткен барлық сайлаушыларды қайта тіркеу қажет болатынын, бұл процесті одан да күрделендіретінін мәлімдеді. 2005 жылдың қараша айының соңына дейін соңғы шешім қабылдануы күтілді, бірақ ол кейінге шегерілді. Свитман 2006 жылдың 6 ақпанында сайлау өте жақын болғандықтан, шекаралар мүлдем өзгермеуі мүмкін екенін хабарлады. Саяси партиялар тарапынан қысым болмаса, комиссия келесі аптада жиналып мәселені шешеді деді ол. Комиссия 24 ақпанда сайлау шекараларын өзгертуге болмайтынына шешім шығарды, себебі алдағы сайлауға дейін уақыт жеткіліксіз. Өзгерістерді тек халық санағынан кейін жасауға болады, ал соңғысы 1996 жылы өткізілген; қазіргі халық туралы деректердің бәрі ескірген, деді Свитман. Комиссия халық санағы заңдарын қарауды ұсынды, қазіргі он жылдың орнына бес жылдық аралықты қарастыруды ұсынды.

Этникалық саясатпен сипатталған сайлау

Фиджидегі сайлауға екі негізгі ерекшелік тән болды. Біріншіден, Фиджи саясатының негізгі айырмашылығы идеологиялық емес, этникалық болып табылады, көптеген саяси партиялар негізінен бір ғана этникалық топқа үндеді, бірақ көптеген партиялар мұның өз ниеті емес екенін айтады. Бұл сайлау да одан өзгеше болған жоқ: халықтың 80 пайызынан астам дауысы және Фиджинің жергілікті тұрғындары үшін арналған барлық 23 орын SDL партиясына, ал осыған ұқсас пайыз және Фиджидің индо-фиджиліктері үшін арналған барлық 19 орын FLP партиясына берілді. Екіншіден, сайлау жүйесі ауыстырылатын дауыс беру принципіне негізделген. Жергілікті жерде "Альтернативті дауыс беру" деп аталатын бұл жүйе, бірден дауыс беру және топтық дауыс беру билеттерінің элементтерін біріктіреді. Аз дауыс жинаған кандидаттарға берілген дауыстар, кандидаттар белгілеген "артықшылықтар" рейтингі бойынша көп дауыс жинаған кандидаттарға беріледі, бірақ қалаған сайлаушылар осы артықшылықтарды өзгерте алады. Осы себепті, көптеген жағдайларда саяси партиялар сайлау округтерін жеңу үшін одақ құруға мәжбүр болады. Идеологиялық, демографиялық және сайлау факторларына байланысты, партиялар этникалық топтармен шектесетін сайлау округтерінде (этностық топтарға арналған) сол этникалық топқа жағымды басқа партиялармен одақ құру арқылы өздерінің позициясын нығайтуға тырысады, немесе жалпы сайлау құқығымен сайланатын ашық сайлау округтерінде әртүрлі этникалық топтарға жағымды партиялармен одақ құру арқылы өздерінің мүмкіндіктерін жақсартады. Барлығы 46 сайлау округі бар, оның ішінде 23-і Фиджинің жергілікті тұрғындары үшін, 19-ы индо-фиджиліктер үшін, 1-і Ротума аралдары үшін, ал 3-і еуропалықтар, қытайлар және Банаба аралдары сияқты азшылықтар үшін арналған, сондай-ақ 25 ашық сайлау округі бар.

Коалициялық саясат

2006 жылдың наурыз айының басына қарай 25 партия сайлауға тіркелді. Жергілікті фиджиліктердің жетекшілігімен құрылған негізгі партиялардың көпшілігі, жергілікті дауыс берушілердің қолдауын біріктіру мақсатында, Grand Coalition Initiative Group деп аталатын коалиция құрды; бұл коалицияда премьер-министр Лайсения Карасе басқаратын қазіргі үкіметтік коалицияның ядросы болып табылатын Soqosoqo Duavata ni Lewenivanua (SDL) партиясының басымдығы күтілуде. (Кіші партия – Консервативтік Альянс (CAMV) үкіметтік коалицияның және Grand Coalition-ның құрамына кірген, бірақ наурыздың басында таратылып SDL партиясына қосылды). Екінші жағынан, бұрынғы премьер-министр Махендра Чоудри басқаратын Фиджидің Еңбек партиясы (FLP) мен Индофиджиліктердің маңызды қолдауына ие екі ірі партия – Ұлттық Федерация партиясы арасындағы қатыгез бәсекелестік олардың арасындағы кез келген одақты қиын жағдайға түсіреді. Екеуі де Рату Эпели Ганилаудың Ұлттық Альянс партиясымен (NAPF) және Мик Беддоустың Біріккен Халықтар партиясымен (UPP) көпұлтты одақ құруға мүдделілік танытты. 16 қазанда UPP сайлау шарты жасау бойынша келіссөздердің аяқталғанын және UPP атқару комитетінің бұл шешімді күні бұрын мақұлдағанын хабарлады. 2 желтоқсанда екі партия бірлескен манифест жасау және дауыс беру басымдықтарын алмасу туралы келісімге қол қоятын түсіністік туралы меморандумға қол қойды, бірақ екі партия да 71 мандаттың кез келгенін немесе барлығын жекелей таласуға немесе өзара келісім бойынша бірлескен үміткерлерді ұсынуға құқылы болды. Меморандумда басқа партиялардың коалицияға қосылу мүмкіндігі де қарастырылды. SDL атқару директоры Жале Баба FLP мен UPP арасындағы келісім күтілгенін және SDL оны қауіп деп санамайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ SDL-дің Grand Coalition-ға қатысы жоқ партиялармен серіктестік құруы мүмкін екенін айтты. Екі партия мен NAPF арасында консультациялар өтті, 17 қазанда Ганилау партия басшыларының отырысынан кейін FLP және UPP-мен сайлау шарты жасау туралы шешім жарияланатынын мәлімдеді. 29 қарашада ол NAPF өз мүмкіндіктерін ашық ұстағысы келетінін және соңғы шешімге келгенге дейін SDL-ді қоса алғанда, барлық саяси партиялармен келіссөздер жүргізетінін айтты. Ұлттық Бірлік Партиясы (PANU) бірнеше ай бұрын таратылғаннан кейін 2006 жылдың қаңтарында қайта тіркелді. 27 қаңтарда FLP-ге бірінші басымдық беретінін және NAPF және UPP-мен де ынтымақтасатынын мәлімдеді. Ба провинциясында орналасқан көпұлтты партия PANU бұрын 1999 жылғы сайлауда FLP-нің басымдығымен құрылған Халық коалициясымен біріккен.

Жарылыс сызығынан өту

Екі ірі саяси партия, SDL және FLP, өз этникалық шеңберінен шығуға тырысуда. Қазіргі уақытта парламенттік фракциясында бір ғана индофиджилік мүшесі бар және 2001 жылы индофиджиліктердің бір пайыздан да аз дауысын алған SDL партиясы, индофиджиліктерге арналған барлық 19 округте сайысқа түсетінін жариялады. Бас хатшы Жале Баба партияның көпшілігін жеңіп алуға "сенімді" екенін мәлімдеді. ФЛП партиясы болса, Фиджидің жергілікті халқына арналған 23 орынның кейбірін алғаш рет жеңіп алуды үміттенеді. 1980-жылдардың ортасында жергілікті фиджилік Тимоси Бавадра құрған бұл партия, 1990-жылдары жергілікті халықтың көп бөлігінің қолдауын жоғалтты және 2001 жылы жергілікті дауыс берушілердің барлық екі пайызын ғана алды, нәтижесінде ФЛП тізімімен екі жергілікті кандидат сайланды, бірақ екеуі де фиджилік округтен емес. Екі партия да өздерінің қадамдарына оңтайлы баға берді, премьер-министр Карасе 5 қазанда Radio Sargam (Fiji Village радиосының филиалы) арнасында сөйлеген сөзінде SDL партиясының 71 мүшелі парламентте абсолютті көпшілікке ие болады деп күтіп отырғанын және 50 орынды нақты мүмкіндік деп қарастырғанын айтты.

Реториканы ұстануға шақырады

Полиция комиссары Эндрю Хьюз 30 қыркүйекте сайлау алдындағы жеккөрушілік сөздерді пайдаланудан аулақ болуға саясаткерлерге шақырды. Ол полиция жеккөрушілік немесе қорқынышқа негізделген дауыс беруге шақырған кез келген адамды қудалайтынын мәлімдеді. Біріккен халықтар партиясының төрағасы Мик Беддос партия басшыларын қоғамдық мәлімдемелер жасайтын мүшелерді тиянақты бақылауға шақырды, ал Соқсоқо Дуавата ни Левенивуаның бас хатшысы Жале Баба партияның кез келген мүшесінің жеккөрушілік сөздер айтуына ешқашан жол берілмейтінін айтты. 2005 жылғы 26 қарашада Сайлау комиссиясының төрағасы Грейм Ленг саяси партиялардың қоршаған ортаны қоздыратын тілді пайдалануына және нәсілдік, діни, аймақтық немесе жыныстық айырмашылықтарға жүгінуіне тыйым салатын Мінез-құлық кодексін ұсынды. Қате және артық айыптауларға, зорлық-зомбылыққа немесе жеккөрушілікке шақыруларға тыйым салынар еді. Сонымен қатар, жиналыстар мен саяси митингтерге кедергі келтіруге де тыйым салынар еді. Ленг барлық саяси партияларды осы кодекске бас ие болуға шақырды және оның заңға енгізілуі тиімді болар еді. Көптеген саясаткерлер ұсынылған кодекске қолдау көрсетті, FLP-нің орынбасары Посечи Бунэ оны көптен күткені айтты. Мик Беддос та оны қолдады, бірақ егер оны бұзғандар жазаланса ғана тиімді болатынын ескертті. Министрлер кабинетінің министрі Симион Кайтани жалпы ұсынысты қолдады, бірақ саясаттың нәсілге негізделгенін ескере отырып, нәсілдік жікке сүйенуге тыйым салу "шындыққа келмейді" деді. Ұлттық одақ партиясының президенті Рату Эпели Ганилау да мінез-құлық кодексін құптады және оны іске асыру үшін заң шығаруды талап етті, бірақ оны іске асыру қиын болады деп мәлімдеді. Тілді ұстауға қатысты шақырулар әрқашан орындалмайды. Сайлауға жақындағанда, басты саяси көшбасшылар "терроризм" айыптауларын алмастырды. Премьер-министр Қарасе 2006 жылғы 15 ақпанда оппозиция жетекшісі Махендра Чаудхриді шетелдегі саяхаттарын үкіметтің беделін түсіру және инвестицияларды тоқтату үшін пайдаланғаны үшін "террорист" деп атады. Fiji Sun басылымының хабарлауынша, ол 11-і күні Ба қаласында FLP-нің сайлауалды науқанында Чаудхри үкіметтің өзі террористерге толы деген мәлімдемесіне жауап берді, бірақ Чаудхриге сотқа шағымдануға ниеті жоқ екенін, себебі оған "уақытты ысырап етуге" құмар емес еді. Чаудхри премьер-министр Қарасе үкіметінің террористерге толы екенін айтып, жауап берді. "Оның үкіметіндегі адамдар, министрлер 2000 жылғы мамырдағы төңкеріске қатысты қылмыстар үшін сотталған", - деді ол. Ол Қарасенің 2001 жылғы сайлауда дауыс сатып алып, көптеген кандидаттарының 2000 жылғы төңкерісте атқарған рөлін сайлаушылардан жасырып жеңіске жеткенін мәлімдеді. Сондай-ақ, 15-і күні Fiji Television премьер-министр Чаудхриді "тұрақсыз" және елді басқаруға жарамсыз деп айтқан сөздерін келтірді. 16 ақпанда Fiji Live телеарнасына сұхбат берген Премьер-министр Чаудхриге үкіметте террористер бар деген айыптауларына дәлелдер келтіруге шақырды. Егер мұндай дәлелдер болса, ол оларды полицияға жіберуі керек. Ол бұл мәселені заң арқылы шешуге уақыт жұмсағысы келмейтінін қайталады. Премьер-министр Лайсения Қарасе 2006 жылғы 03 сәуірде 2006 жылғы жалпы сайлаудың мамыр айының екінші аптасында 6-13 сәуір аралығында өтетінін жариялады. (Жаңа Зеландия радиосы)

Демографиялық өзгерістер

Фиджи теледидары 2006 жылдың 26 қаңтарында индо-фиджиліктердің сайлауға тіркелуі 2001 жылғы көрсеткіштерден он екі пайыздан астам төмендегенін хабарлады, бұл осы қауымнан эмиграцияның жоғары деңгейін көрсетеді. 19 арнайы округте жеңіске жетуге кепілдік берілгенімен, соңғы статистика индо-фиджиліктер басымдығы бар партиялардың жалпы сайлау құқығымен сайланатын 25 ашық округте көптеген мандаттарды жеңіп алуын қиындатады деп хабарлады. 8 ақпанда вице-президент Рату Джони Мадраививи осы тенденциядан алаңдаушылық білдіріп, бұл сайлаудағы теңсіздікке әкелуі мүмкін екенін айтты. Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің даму зерттеулерінің профессоры және директоры Робби Робертсон осы жылы сайлаушылардың индо-фиджилік үлесі жалпы дауыс беруші халықтың 40 пайызын құрайтынын, бұл тарихи төмен көрсеткіш екенін мәлімдеді. Әскери өкіл капитан Неуми Левени 19 ақпанда сайлауды ұлттық санақ өткізілгенге дейін кейінге жылжыту қажет екенін айтты. Ол бұрынғы алаңдаушылықтарын қайталап, санақ жүргізілмеген кезде сайлау округтерінің шекараларын қайта қарастыру сайлаудың әділдігіне зиян келтіреді деді. Алайда, округтік шекаралар комиссиясының төрағасы Барри Свитман, әскерилер комитет ұсыныстарды қабылдап жатқан кезде бұл мәселені көтеруі керек еді деді. 1996 жылдан бері халық санағы жүргізілмеді; 2006 жылы жоспарланған санақ сайлауларға байланысты 2007 жылға шегерілді.

Жарыс қатысушылары

2006 жылдың 13 наурызына дейін барлығы 24 партия сайлауға қатысу үшін тіркелді. Бұл тізімге жаңадан келгендермен қатар, бұрын тіркелгеннен шығарылып, кейіннен қайта тіркелген партиялар да кірді. Олардың ішінде 13 наурызда қайта тіркелуге өтініш берген Тәуелсіз Ұлттар Коалициясы (COIN) де болды.

Науқан

2006 жылдың наурыз айының басында дау-дамайлар басталды, биліктегі SDL партиясы кейбір тараптардан Duavata Initiative Trust арқылы мұқтаж жандарға қаржы жұмсағаны үшін, бұл дауыстар сатып алуға жасалған әрекет деп айыпталды. Кампания координаторы Жала Баба бұл парақорлық емес екенін, партияның 2002 жылдан бері кедейлерге көмектесу үшін ақша жинап келе жатқанын мәлімдеді. 8 наурызда Бас прокурор Джосайя Найгулеву мен Полиция комиссары Эндрю Хьюз Фиджи Таймс газетіне Фиджидің Еңбек партиясы (FLP) осы схемаға қатысты шағым түсіргенін және полиция тергеу жүргізіп жатқанын растады. 6 наурызда Фиджи телеарнасы премьер-министр Карасенің үкіметінің басшылығымен экономиканың жақсы көрсеткіштерді көрсеткенін, ал үкімет қайтадан сайланса, азаматтар одан да күшті экономикалық өсім мен жалақының артуын күтуге болатынын айтқанын хабарлады. 7 наурызда Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің (USP) вице-канцлері Энтони Тарр Фиджидің Еңбек партиясының (FLP) президенті Джокапеси Короидың 10 наурызда Ұлы коалиция бастама тобының іс-шарасына қатысқандығы үшін сынға ұшырады. Ол Короидың оның нәсілдік саясатты қолдайтын коалицияға жақын тұрғаны туралы айыптауларын жоққа шығарды және егер шақыруда мұндай мағына бар деп ойлаған болса, қабылдамас еді деді.