Кіріспе

Әлеуметтік өзгеріске қарсылық Психология және социологияда әлеуметтік инерция немесе мәдени инерция – қоғамдарда немесе әлеуметтік топтарда қалыптасқан, мүмкін ескірген тұрақты қарым-қатынастардың сақталуы немесе өзгеріске қарсылық. Әлеуметтік инерция – әлеуметтік өзгерістің қарама-қарсысы болып табылады.

Шолу

Әлеуметтік инерция туралы идея француз социологы Пьер Бурдьеге қатысты. Бурдьеге сәйкес, әрбір адам әлеуметтік кеңістікте белгілі бір орынды иеленеді, ол оның әлеуметтік тобынан, сондай-ақ әлеуметтік қарым-қатынастар мен әлеуметтік желілерден тұрады. Адамның әлеуметтік кеңістікте қатысуы арқылы ол мінез-құлық, өмір салты және әдеттер жиынтығын (Бурдье оны «әдет» деп атады) қалыптастырады, олар көбінесе қалыпты жағдайды сақтауға қызмет етеді. Осылайша, адамдар «әлеуметтік әлемді одан наразылық білдірмей, оны өзгертуге тырыспай, оған қарсы басқа, тіпті қайшы келетін мүмкіндіктерді қоймай, оны бар болғанындай қабылдауға, оны шүбһесіз деп санауға» ұмтылады. Бұл уақыт өте келе әлеуметтік тәртіптің сақталуын түсіндіруге мүмкіндік береді. Социологтар экономикалық және мәдени мұраның ұрпақтан-ұрпаққа қалай берілетінін зерттеді, бұл тіпті әлеуметтік прогресс кезеңінде де күшті әлеуметтік инерцияға алып келуі мүмкін. Атап айтқанда, Бурдье Алжирді зерттеген кезде, экономикалық өзгерістердің қарқынды жүрген кезінде де мәдени және символдық факторлар қоғамның өзгерістерге жылдам бейімделуін шектегенін анықтады. Сондықтан әлеуметтік инерция үстем әлеуметтік топтардың уақыт өте келе өз мәртебесі мен артықшылықтарын қалай сақтайтынын түсіндіру үшін қолданылады. Қазіргі уақытта бұл АҚШ-та қызу талқыланып жатқан мәселе. Президент Барак Обама екінші ішкіру сөзінде Американың тең мүмкіндіктерге берген міндеттемесін қайта растаса, Нобель сыйлығының лауреаты Джозеф Э. Стиглиц қазіргі қоғамның формалды білім беру сияқты механизмдер арқылы тең мүмкіндіктер мен жоғары әлеуметтік ұтқырлықты ұсынатыны – аңыз ғана деп санайды.

Құрмет мәдениеті

АҚШ мәдениетіндегі әлеуметтік инерцияның мысалы – Оңтүстік және Батыс аймақтарында кездесетін ар-намыс мәдениеті. Ар-намыс мәдениетінде зорлық-зомбылық адамның өзіне, отбасына, мүлкіне немесе беделіне жасалған қорлауларға немесе қауіп-қатерге жауап берудің қалыпты жолы деп есептеледі. Кейбір психологтар мен тарихшылар ар-намыс мәдениетінің шекарада тәртіп орнату мақсатымен пайда болғанын айтады, сол кезде Оңтүстік және Батыс алғашқы рет қоныстанды, заңды сақтау жеткіліксіз болды және әлеуметтік тәртіп нашар еді. Бұл гипотеза бойынша, мал өсіру (жеке қызмет) ар-намыс мәдениетімен шаруашылықтан (ұжымдық қызмет) гөрі тығыз байланысты болуы керек. Алайда, кейбір ғалымдар бұл тұжырымды қолдамайды. Зерттеушілер Оңтүстіктің ауылдық аймақтарындағы егіншілік тәжірибесі мен сол аймақтардағы ақ нәсілді еркектердің құлқына салғандық деңгейі арасындағы байланысты зерттегенде, құлқына салғандық деңгейінің төбелі және шөлейтті жерлерде жоғары екенін, демек мал өсіруге қолайлы екенін анықтамады. Олар құлқына салғандық деңгейі ар-намыс мәдениеті үшін мал өсіру мен шаруашылық гипотезасын растамайды деген қорытындыға келді. Сондықтан, дін мен кедейлік ар-намыс мәдениетінің пайда болуына қатысты басқаша түсіндірмелер ретінде ұсынылды. Оңтүстік және Батыстың экономикалық және әлеуметтік жағдайы өзгергеніне қарамастан, ар-намыс мәдениеті әлеуметтік инерцияның салдарынан сақталып келеді. Ол Оңтүстік және Батыс мәдениеттерінде әлеуметтік нормаға айналды және бұл нормалар экономика өзгерген жағдайда да сақталады.

Шығармашылық еңбекте

2013 жылы «Социология журналында» социолог Скотт Брук әлеуметтік инерция теориясын шығармашылық еңбек саласына қатысты қолданды. Атап айтқанда, Брук көптеген студенттердің шығармашылық салалардағы (мысалы, өнер және шығармашылық жазу) білім алуын неге жалғастыратынына алаңдады, тіпті еңбек нарығындағы артық ұсыныс көптеген студенттердің бітіргеннен кейін сол салаларда жұмыс таба алмауына себеп болатын. Жұмыс таба алғандардың табысы да шығармашылық емес мамандықтарды бітірген әріптестерінен төмен болды. Скотт Бурдьедің әлеуметтік инерция туралы ұғымын пайдаланып, шығармашылық саланың коммерциялық емес сипатына қызығушылық танытқан студенттердің нашар әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы отбасылардан шыққандығын және олардың ата-аналары өздері мансап құра алмағандығын түсіндірді. Студенттер ата-аналарының жолын жалғап, жоғары табысқа әкелетін мамандықтарға жету мүмкіндігі төмен білім беру бағдарларын таңдады, осылайша ұрпақтар арасындағы табыс деңгейінде әлеуметтік инерция пайда болды.

Бірлескен жұмыстарда

Әлеуметтік инерция адамдар арасындағы ынтымақтастық пен өзара әрекеттестікті зерттеу құралы ретінде пайдаланылған. Атап айтқанда, әлеуметтік инерция – бұл адамдардың бұрынғы серіктестерімен немесе бір команда мүшелерімен ынтымақтастығын жалғастыруға бейімділігінің өлшемі ретінде анықталған. IMDb сияқты кең ауқымды, күрделі желілерді талдау нәтижесінде, екі түрлі "шектен тыс" ынтымақтастық мінез-құлқының орташа көрсеткіштен артық екені анықталды: кейбір адамдар бір серіктестермен қайта-қайта жұмыс істейді, ал басқалары серіктестерін жиі өзгертеді.

Сана мен көзқарастың өзгеруі

Психологиялық зерттеулер көзқарастар мен көзқарастың өзгеруіне арналған, қатысушылардың бастапқы бағалауларына қарсы келетін жаңа ақпарат алғаннан кейін де өздерінің берген бағасына деген сенімділігін төмендетуге құлшынбайтынын көрсеткен. Зерттеушілер бұл "инерция әсерінің" қатысушылардың бастапқы пікірлеріне психологиялық байланысты болуымен байланысты екенін жорамалдайды.

Романтикалық қарым-қатынастарда

Кейбір психологиялық зерттеулер некеге дейінгі бірге тұрудың (некеге дейін бірге тұру) ажырасу қаупін арттыратынын көрсетті, және бұл құбылыс бірге тұру әсері деп аталады. Зерттеушілердің пікірінше, бұл әсердің бір себебі – бірге өмір сүру қарым-қатынастың инерциясын күшейтеді, яғни жұптың ажырасуына қарағанда бірге қалу ықтималдығы артады. Бірге тұратын жұптардың арасында инерция пайда болуына себеп – бірге өмір сүру қарым-қатынасқа шектеулер қояды (ортақ жалдама шарты сияқты), бұл қарым-қатынасты ажырастыруды қиындатады. Сондықтан, бірге тұратын жұп бір-біріне сай келмесе де бірге қалуы мүмкін. Бірге өмір сүру некеге қарағанда белгісіз міндеттеме нысаны болып табылатындықтан, ол екі серіктің берілгендік деңгейін арттырмауы мүмкін. Серіктер бір-біріне берік болып қалу туралы нақты шешім қабылдамай, бірге тұру арқылы некеге "сырғанап" кіруі мүмкін, бұл болашақта некеде проблемаларға әкелуі мүмкін. Алайда, ажырасу көрсеткіштерінің жоғарылауы бірге тұру әсерінен туындай ма деген зерттеулердің нәтижелері әртүрлі. Мысалы, зерттеушілер бірге тұру мен ажырасу арасындағы байланыстың жұптың некеге тұрған уақытына (мысалы, 1996 жылдан кейін жасалған некелерде бірге тұру әсері байқалмайды), олардың нәсілдік/этникалық жатақтығына және бірге тұрған кездегі неке жоспарларына да байланысты екенін анықтады. Басқа зерттеулерде бірге тұру әсері деп аталатын құбылыстың толығымен басқа факторларға байланысты екендігі көрсетілген.

Жануарлардың мінез-құлқы

Әлеуметтік инерция терминін 1968 жылы А. М. Гуль жануарлар топтарындағы үстемдік иерархиясын сипаттау үшін қолданды. Жануарлар мінез-құлқына қатысты зерттеулер жануарлар тобының салыстырмалы түрде бекіген және тұрақты әлеуметтік тәртіптер немесе әлеуметтік иерархиялар құра алатынын көрсетті. Мысалы, тауықтар өздерінің ұру әрекеттеріне негізделіп, топ ішінде әлеуметтік тәртіп орнатады. Тіпті кейбір тауықтарға агрессивтілігін арттыру үшін андрогендер енгізілген кезде де, қалыптасқан әлеуметтік тәртіп олардың агрессивті мінез-құлқының көрінуін тежеді, осылайша әлеуметтік тәртіп сақталды. Осыған ұқсас әсер басқа құстарда, сондай-ақ әлеуметтік құсқұйрықтар мен N. orbicollis көмуші қоңызы сияқты омыртқасыздарда да байқалды. Зерттеушілердің пікірінше, агрессия гормондарының ықпалына түскен жағдайда да әлеуметтік иерархиядағы өзгерістердің болмауының себебі – таныс болудың әсері. Жануарлар топтың әлеуметтік иерархиясындағы өз орнын топтың басқа мүшелерімен алғашқы кездесулерінде анықтайды. Сондықтан, агрессия гормондарымен емделген төмен дәрежедегі жануарлар басқа топтардың жануарларына агрессивті мінез-құлық танытады, бірақ өз тобының үстем мүшелеріне қарсы емес.

Мәдениеттік инерция

Психолог Майкл Зарат "мәдени инерция" терминін иммиграция сияқты әлеуметтік өзгерістерге реакцияларды сипаттау үшін қолданды. Мәдени инерция – мәдени өзгерістерден қашуға деген ұмтылыс, сондай-ақ өзгерістер басталғаннан кейін олардың жалғасуын қалау. Мәдени инерция тұжырымы бойынша, үстем топ тұрақты болып, мәдени өзгерістерге қарсы тұрады, ал бағынышты топтар өздерінің мәдени дәстүрлерін қамтитын мәдени өзгерістерді қалайды, осылайша үстем мәдениетке ассимиляциялану қажеттілігін болдырмайды. АҚШ және иммиграция контекстінде бұл тұжырым ақ көпшілік мүшелерінің иммиграция нәтижесінде болатын мәдени өзгеріске қарсылық танытатынын, ал иммигранттардың АҚШ мәдениетінде өзгерістер енгізуге тырысатынын көрсетеді. Мәдени инерция топтық қақтығыстың инструменталды моделі, мәдени бейімделу және жүйелік қанағаттандыру теориясы сияқты әлеуметтік-психологиялық теориялармен байланысты. Бұл топтардың мәдени өзгерістерден сескенуіне байланысты топтар арасындағы прежудиске (бейімділікке) әкеледі.