Әлеуметтік қақтығыстар теориясы

Кіріспе

Әлеуметтік конфликт теориясы – қоғамдағы жеке адамдар мен топтардың (әлеуметтік топтардың) консенсус емес, конфликт негізінде өзара әрекеттесетінін дәлелдейтін марксистік негізделген әлеуметтік теория. Конфликттің түрлі формалары арқылы топтар материалдық және материалдық емес ресурстардың әртүрлі көлеміне ие болуға бейім. Күшті топтар өздерінің билігін сақтап қалу және билігі аз топтарды қанау үшін оны пайдалануға тырысады. Конфликт теориясының өкілдері конфликтті өзгерістің қозғаушы күші деп санайды, себебі конфликт қарама-қайшылықтарды тудырады, олар кейде шешіледі, осы арқылы үздіріліссіз диалектикалық үдерісте жаңа конфликттер мен қарама-қайшылықтар пайда болады. Тарихи материализмнің классикалық мысалында Карл Маркс пен Фридрих Энгельс адамзат тарихының барлығы қоғамның материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыру тәсілдеріндегі өзгерістерге сәйкес уақыт өте келе дамыған топтар арасындағы конфликттің нәтижесі екенін айтты, яғни қоғамның өндіріс құралдарына енгізілген өзгерістердің нәтижесі.

Мысал (осылардың үлгісі)

Бір тұрғын үй кешенінің иесі мен сол кешенде тұратын жалдаушының арақатынасын қарастырайық. Консенсус теориясы бойынша, ие мен жалдаушы арасындағы қарым-қатынас өзара тиесілілікке негізделген болуы мүмкін. Керісінше, қақтығыс теориясының өкілі бұл қарым-қатынастың ие мен жалдаушының бір-бірімен күресіп жатқан қақтығысына негізделгенін айтуы мүмкін. Олардың қарым-қатынасы бір-бірінен ресурстарды алу мүмкіндігінің теңгерімімен анықталады, мысалы, жалдау ақысы немесе тұруға орын. Қарым-қатынастың шегі әрқайсысы екіншісінен барынша көп ресурстарды алуға тырысқанда белгіленеді. Қақтығыс түрлі формада болуы мүмкін және мәртебе сияқты әртүрлі ресурстар үшін күреске қатысты болуы мүмкін. Дегенмен, формалды қақтығыс теориясының бастауы сыныптық қақтығысты талдаумен байланысты, ал ие мен жалдаушының мысалын сыныптық қақтығыс тұрғысынан қарастыруға болады. Сыныптық қақтығыста иелердің иесі жоқтарға қарағанда салыстырмалы артықшылықтары болуы мүмкін. Мысалы, ие мен жалдаушы арасындағы қарым-қатынастың негізінде жатқан құқықтық жүйе иеге қалай бейімді болуы мүмкін. Егер ие жалдаушы үйден шыққаннан кейін кепілдік ақшасын сақтап қалғысы келсе, ағылшын ортақ құқығына негізделген құқықтық жүйеде ие жалдаушыға кепілдік ақшасы ұсталып тұрғанын хабарлауға ғана міндетті. Кепілдік ақшасын қайтару үшін жалдаушы сотқа жүгінуі керек. Дәлелдеу жалдаушының міндеті, сондықтан ол үйді көшіру алдында дұрыс тазалағанын дәлелдеуі керек. Бұл өте қиын, тіпті мүмкін емес міндет болуы мүмкін. Қорытындылай айтқанда, қақтығыс теориясының өкілдері ие мен жалдаушы арасындағы қарым-қатынасты үйлесімділік емес, қақтығысқа негізделген деп қарастырады. Ие-жалдаушы қарым-қатынасы көбінесе үйлесімді көрінсе де, кез келген көзге көрінетін үйлесімділік заң мен қарым-қатынасты шектейтін және одан да терең қақтығыстың, яғни сыныптық қақтығыстың өнімі болып табылады. Қақтығыс теориясы консенсус теориясынан гөрі осы жағдайда көбірек түсіндіру күшіне ие, себебі консенсус теориясы ие мен жалдаушы арасындағы сот процестерін де, олардың арасындағы тең емес билік қатынасының құқықтық негіздерін де түсіндіре алмайды.

Consider the relationship between the owner of a housing complex and a tenant in that same housing complex. A consensus theorist might suggest that the relationship between the owner and the tenant is founded on mutual benefit. In contrast, a conflict theorist might argue the relationship is based on a conflict in which the owner and tenant are struggling against each other. Their relationship is defined by the balance in their abilities to extract resources from each other, e. g. rent payments or a place to live. The bounds of the relationship are set where each is extracting the maximum possible amount of resources out of the other. Conflict can take many forms and involve struggle over many different types of resources, including status. However, formal conflict theory had its foundations in the analysis of class conflict, and the example of the owner and the tenant can be understood in terms of class conflict. In class conflict, owners are likely to have relative advantages over non owners. For example, the legal system underlying the relationship between the owner and tenant can be biased in favor of the owner. Suppose the owner wishes to keep the tenant's security deposit after that tenant has moved out of the owner's residence. In legal systems based on English common law, the owner is only required to notify the tenant that the security deposit is being withheld. To regain the security deposit, the tenant must file a lawsuit. The tenant bears the burden of proof and is therefore required to prove that the residence was adequately cleaned before move out. This can be a very difficult or even impossible task. To summarize the example, conflict theorists view the relationship between the owner and tenant as being built primarily on conflict rather than harmony. Even though the owner tenant relationship may often appear harmonious, any visible harmony is only a product of the law and other elements of the superstructure which constrain the relationship and which are themselves a product of an even deeper conflict, class conflict. A conflict theorist would say that conflict theory holds more explanatory power than consensus theory in this situation since consensus theory cannot explain lawsuits between owners and tenants nor the legal foundations of the asymmetrical power relationship between the two.

Әлеуметтік конфликт теориясы

Әлеуметтік конфликт теориясы/марксистік көзқарас бойынша, әлеуметтік таптар мен теңсіздік әлеуметтік құрылымның қақтығыс пен қайшылықтарға негізделгендігінен туындайды. Әлеуметтік конфликт теориясына сәйкес, топтар арасындағы мүдделердің қайшылығы және тапшы ресурстар үшін күрес – әлеуметтік қоғамның негізі болып табылады. Жоғары тап өзінің артықшылықтарын, билігін, мәртебесін және әлеуметтік жағдайын сақтауға тырысады, сондықтан саясатқа, білім беруге және басқа да институттарға өздерінің капиталы мен ресурстарына қол жеткізуді қорғау және шектеу үшін ықпал етуге ұмтылады. Ал төменгі таптың жоғары таптан өзгеше мүдделері бар. Олардың қорғауға тиіс ешқандай белгілі капиталы жоқ. Оларды тек жоғары таптың ресурстары мен капиталына қол жеткізу қызықтырды. Мысалы, білім беру: төменгі тап білім беру жүйесін демократияландыру және либерализациялау арқылы жоғары таптың ресурстарына қол жеткізу үшін бар күшін жұмсайды, өйткені капиталдың осы түрлері болашақ табысқа жету үшін құнды деп есептеледі. Қоғамның құқықтық және саяси жүйе сияқты әртүрлі институттары билеуші таптың үстемдігінің құралы болып табылады және оның мүдделерін ілгерілетуге қызмет етеді. Маркс батыс қоғамы төрт негізгі кезеңнен өтті деп санайды: бастапқы коммунизм, ежелгі қоғам, феодалдық қоғам және капиталистік қоғам. Бастапқы коммунизм тарихқа дейінгі қоғамдармен бейнеленеді және тапсыз қоғамның жалғыз мысалы болып табылады. Содан бері барлық қоғамдар екі негізгі тапқа бөлінеді: ежелгі қоғамдағы мырзалар мен құлдар, феодалдық қоғамдағы иелер мен шаруалар және капиталистік қоғамдағы капиталистер мен жалақылы жұмысшылар. Вебер тапты экономикалық тұрғыдан қарастырады. Оның пікірінше, таптар нарықтық экономикада қалыптасады, онда адамдар экономикалық пайда үшін бәсекелеседі. Ол тапты нарықтық экономикада ұқсас жағдайға ие және осы фактінің нәтижесінде ұқсас экономикалық сыйақы алатын адамдардың тобы деп анықтайды. Осылайша, адамның таптық жағдайы негізінен оның нарықтық жағдайымен анықталады. Ұқсас таптық жағдайға тап болғандар өмірде де ұқсас мүмкіндіктерге ие болады. Олардың экономикалық жағдайы қоғамда қажет деп танылған нәрселерге қол жеткізу мүмкіндіктеріне тікелей әсер етеді. Әлеуметтік конфликт теориясы гендерлік теңсіздікті түсіну үшін де қолданылады. Әлеуметтік қақтығыс идеяларына негізделген бір теория – радикальды феминистік теория және феминизмнің жалпы түрі. Белградтағы саяси ғылымдар профессоры Елена Вукойчичтің сөзіне сәйкес, радикальды феминизм – жыныстар арасындағы қақтығысты негізгі қақтығыс ретінде қарастыратын және әйелдерге қарсы қысымды патриархаттың тікелей салдары ретінде түсіндіретін феминистік теория. Бұл теория барлық әлеуметтік іс-әрекет белгілі бір шектеулер мен мәжбүрлеудің нәтижесі болып табылады деген қағидатқа негізделген, және әрбір әлеуметтік жүйеде өзара әрекеттесудің белгілі бір түрлері болғанымен, олар міндетті түрде репрессияға алып келе бермейді.

From a social conflict theorist/Marxist point of view social class and inequality emerges because the social structure is based on conflict and contradictions. Contradictions in interests and conflict over scarce resources between groups is the foundation of social society, according to the social conflict theory. The higher class will try to maintain their privileges, power, status and social position—and therefore try to influence politics, education, and other institutions to protect and limit access to their forms of capital and resources. Whereas the lower class—in contradiction to the higher class—has very different interests. They do not have specific forms of capital that they need to protect. All they are interested in is in gaining access to the resources and capital of the higher class. For example, education: the lower class will do everything to gain access to the higher class resources based on democratizing and liberalizing education systems because these forms of capital are thought to be of value for future success. The various institutions of society such as the legal and political system are instruments of ruling class domination and serve to further its interests. Marx believed that western society developed through four main epochs—primitive communism, ancient society, feudal society and capitalist society. Primitive communism is represented by the societies of pre history and provides the only example of the classless society. From then all societies are divided into two major classes—master and slaves in ancient society, lords and serfs in feudal society and capitalist and wage laborers in capitalist society. Weber sees class in economic terms. He argues that classes develop in market economies in which individuals compete for economic gain. He defines a class as a group of individuals who share a similar position in market economy and by virtue of that fact receive similar economic rewards. Thus a person's class situation is basically his market situation. Those who share a similar class situation also share similar life chances. Their economic position will directly affect their chances of obtaining the things defined as desirable in their society. Social conflict theory is also used to understand gender inequalities. One theory that is based on social conflict ideas is radical feminist theory and feminism in general. According to a professor of political science in Belgrade, Jelena Vukoičić, radical feminism is a feminist theory that starts from the idea of conflict between the sexes as a fundamental conflict, and oppression against women as a direct implication of patriarchy. This theory rests on the assumption that all social activity is the result of certain restrictions and coercion, and although every social system contains specific forms of interactive constraints, they do not have to cause repression.