Кіріспе

Аяқ соқасы – жерді өңдеу үшін аяқпен басқарылатын соқа түрі.

Жаңа Зеландия

Еуропадан металл шаруашылық құралдары кеңінен қолданысқа түспей тұрғанда, маори халқы толығымен ағаштан жасалған аяққа тіреліп жұмыс істейтін ко құралын қолданған.

Шотландия

Шотландияның солтүстік-батысында кең таралған шотландтық гэль тілінде әртүрлі түрлері үшін көптеген атаулар бар, мысалы, «cas dhìreach» – «түзу табан» түзу нұсқасы үшін және т.б., бірақ «cas chrom» – «қисайған табан» ең көп таралған түрі болып табылады және қисық сапты білдіреді. «Cas chrom» Хебрид аралдарында 20 ғасырдың басында қолданыстан шықты. 1760 жылдар шамасында Шотландияның Таулы аймақтарын сипаттаған Сэмюэл Смайлс былай жазды: «Ара қолданылмаған, «cas chrom» деп аталатын құрал, сөзбе-сөз «қисайған табан», Еуропаның басқа елдерінде жүздеген жылдар бойы ұмытылған, осы Таулы аймақтардың егістік жерлерін өңдеудегі жалғыз құрал болды». «Cas chrom» – тастарды алып тастауға арналған рычаг, топырақты кесуге арналған қашау және оны аудартуға арналған табан арасының қарапайым үйлесімі. Оның салмағы шамамен 18 фунтқа жуық. Оны пайдалану кезінде, сол қолмен ұсталатын саптың жоғарғы бөлігі жұмысшының иығына дейін жететін, сәл көтерілгеннен кейін темірмен нығайтылған ұшы жерге көлденең батырылатын. Топырақ сапты егіс жолына қарай еңкейту арқылы аударылып, содан кейін өкше құралдың ұшын көтеру үшін тірек ретінде қолданылатын. Жаңа жерді өңдеу үшін, алдымен өкшесі жоғары қаратылып, қылыштың енін кесу үшін итеру арқылы қолданылатын, содан кейін жоғарыда сипатталғандай көлденең қолданылатын. Осы ежелгі егіс шаруашылығының қызықты қалдығын бейнелеу үшін Парламенттік көк кітапқа қарыздымыз. Ол «Таулы аймақтардағы жолдар мен көпірлер жөніндегі комиссарлардың тоғызыншы есебінің» қосымшасында келтірілген, 1821 жылдың 19 сәуірінде Парламенттік палата басып шығаруға бұйырған. Бұл Таулы аймаққа тән егістік құралы, оны тегіс емес, тасты, қиын жерде қарапайым арамен өңдеу мүмкін болмағандықтан жерді аударту үшін пайдаланылатын. Ол өте көне және Армстронг былай сипаттаған: Батыс аралдарында, табан арасымен, бір адам төрт адамның жұмысын қарапайым қашаумен атқара алады, ал ат арасына қарағанда кемшіліктері болса да, ол елге өте қолайлы.

Анд таулары

Еуропалықтар келгенге дейін Жаңа әлемдегі ең жетілген ауыл шаруашылық құралы – Анд аяқ соқасы болды, ол сондай-ақ Чакитакла немесе жай ғана таклла деп аталады. Ол қазу таяғынан дамып, үш артықшылыққа ие болды: металл ұшы, иісті тұтқасы және аяқ тірегі. Басқа ешқандай жергілікті құрал топырақты қазу үшін аяқ қысымын пайдаланбады, бұл оны Колумбияға дейінгі Америкада белгілі барлық шаруашылық құралдарынан ерекшелендірді. Чакитакла салыстырмалы түрде қарапайым құрал болғанымен, Орталық Андыға одан да жетілген технология енгізілгеннен кейін де ұзақ уақыт бойы қолданылып келді, және оның беріктігі озық жаңалықтар белгілі бір жағдайларда тиімдірек болатын бастапқы формаларды міндетті түрде ығыстырмайтынын көрсетеді. Тарихи таралуы және қазіргі формаларының әртүрлілігі Чакитакланың шығу тегі ретінде Оңтүстік Перудің таулы аймағын көрсетеді. Ол испан жаулап алуына дейін де, одан кейін де Оңтүстік Чилиде кездеспеген. Дегенмен, Инкалардан бұрын Перу жағалауында өмір сүрген шаруалар таклла идеясына үлес қосып, ықпал еткен болуы мүмкін. Мочика мәдениетінен (шамамен 500 ж.б.э.) белгілі мыс қапталған қазу таяқтары таклланың алдағысы болуы мүмкін. Чиму мәдениетінен (1300 ж.б.э.) табылған керамикалық бейнелер мен прото-таклла құралдарының қалдықтары оның кем дегенде сол кезде дамығанын растайды. Алайда, жағалау шөлінің жұмсақ топырағы таклласыз оңай өңделді, ал мұндай құралды жасауға себепкер болған нәрсе, мүмкін, жақын орналасқан Таулы аймақтардан келді. Соқаны, яғни чакитакланы ер адамдар қолданды. Ол шамамен бір тағандай ұзын, ағаштан немесе қоладан жасалған ұшы бар, жоғары жағында тұтқасы немесе иілісі, ал төменгі жағында аяқ тірегі бекітілген таяқтан тұрды. Инка императоры мен онымен бірге келген провинциялық билер ауыл шаруашылық циклының басындағы "жерді ашу" рәсімінде аяқ соқаларын қолданды. Инка шаруашылығында чаки таклла немесе таклла, яғни аяқ соқасы қолданылды. Чакитаклалар әлі де Перу мен Боливия Андтарының кейбір аймақтарындағы жергілікті текті шаруалар қолданады. Қазіргі чакитаклалардың ұшы темірден жасалған.