Кіріспе

Атакама шөліндегі радиотелескоп, Чилидің солтүстігі

Атакама жол іздеуші эксперименті (APEX) – 3 еуропалық зерттеу институтының құрамында салынған және басқарылатын, Чилидің солтүстігіндегі Атакама шөліндегі Льяно-де-Чайнантор обсерваториясында орналасқан, теңіз деңгейінен 5064 метр биіктіктегі радиотелескоп. Негізгі табақтың диаметрі 12 метр, ол 264 алюминий панельден тұрады, олардың орташа беткі дәлдігі 17 микрометр (rms). Телескоп ресми түрде 2005 жылдың 25 қыркүйегінде ашылды. APEX телескопы – ALMA (Атакама Үлкен Миллиметрлік Массиві) обсерваториясы орналасқан жердегі ALMA прототипі антеннасының модификацияланған нұсқасы. APEX 0,2 мен 1,5 мм аралығындағы – инфрақызыл сәуле мен радио толқындар арасындағы – миллиметрлік толқын ұзындығында жұмыс істеуге және ALMA-ның егжей-тегжейлі зерттей алатын нысаналарын табуға арналған. Субмиллиметрлік астрономия суық, шаңды және алыстағы ғаламға терезе ашады, бірақ ғарыштан келетін әлсіз сигналдар Жер атмосферасындағы су буымен күшті сіңіріледі. Чайнантор осындай телескоп үшін таңдалды, өйткені бұл аймақ планетадағы ең құрғақ жерлердің бірі және Мауна-Кеадағы обсерваториялардан 750 метрден астам, ал Серро-Параналдағы Өте Үлкен Телескоптан (VLT) 2400 метр жоғары орналасқан. APEX – Макс Планк радиоастрономия институтының (MPIfR) (55%), Онсала ғарыш обсерваториясының (OSO, 13%) және Оңтүстік жарты шардағы астрономиялық зерттеулер жөніндегі Еуропалық ұйымның (ESO) (32%) бірлескен жобасы. Қазіргі таңда MPIfR-дің жеке жобасы болып табылады және ESO оны MPIfR атынан басқарады.

Ғылым

Субмиллиметрлік астрономия – астрономияда салыстырмалы түрде зерттелмеген жаңа шекара және таныс көзге көрінетін немесе инфрақызыл жарықта көруге болмайтын Ғайынатты ашады. Бұл "суық Ғайынатты" зерттеуге өте қолайлы: осы толқын ұзындығындағы жарық жұлдызаралық кеңістіктегі үлкен суық бұлттардан шығады, температурасы абсолюттік нөлден бірнеше он градусқа ғана жоғары. Астрономдар бұл жарықты молекулалық бұлттардағы химиялық және физикалық жағдайларды зерттеу үшін пайдаланады – жаңа жұлдыздар туып келе жатқан газдың және ғарыштық шаңның тығыз аймақтары. Көзге көрінетін жарықта Ғайынаттың бұл аймақтары көбінесе шаңның кесірінен қараңғы және бүркеленген болып көрінеді, бірақ миллиметрлік және субмиллиметрлік спектрдің бөлігінде жарқырап тұрады. Бұл толқын ұзындығы диапазоны Ғайынаттағы ең ерте және ең алыс галактикаларды зерттеу үшін де өте қолайлы, олардың жарығы осы ұзын толқын ұзындықтарына қарай қызылға ығысқан. APEX-тің соңғы байқаулары ғарышта сутек пероксидін алғаш рет табуға, массивті жас жұлдызды тығыз қоршаған шаңды дискінің алғашқы суретін алуға мүмкіндік берді, бұл массивті жұлдыздардың кішкентай жұлдыздар сияқты қалыптасатынының тікелей дәлелі, сондай-ақ өте алыс галактикадағы жұлдыз туып жатқан аймақтардың мөлшері мен жарқырауын тікелей өлшеуге әкелді. APEX Global mm VLBI желісіне және Event Horizon Telescope (EHT) жобасына да қатысады. EHT жобасы қара тесіктің алғашқы тікелей суретін жасады. 2012 жылдың мамыр айында APEX пен Гавайидегі SMA арасындағы 9386 км базалық сызықта 1,3 мм толқын ұзындығында 3C 279 квазарының анықталуы бұрыштық ажыратымдылық бойынша әлемдік рекордты орнатты: 28,6 микродоға секундтары. Барлық ESO және швед APEX деректері ESO мұрағатында сақталады. Бұл деректер стандартты ESO мұрағат ережелерін сақтайды, яғни олар жобаның басқарушы зерттеушісіне тапсырылғаннан кейін бір жыл өткен соң ғана көпшілікке қолжетімді болады.

Құралдар

APEX, оңтүстік жарты шарда жұмыс істейтін ең үлкен субмиллиметрлік толқын ұзындығындағы бір тәрелкелі телескоп, астрономдардың бақылауларында қолдануға арналған аспаптар жиынтығына ие, олардың маңыздысы – LABOCA, Үлкен APEX болометр камерасы. LABOCA субмиллиметрлік жарықты анықтау үшін өте сезімтал микрокалориметрлер тізімін пайдаланады. Шамамен 300 элементтен тұратын LABOCA 2007 жылы қолданысқа енгізілген кезде әлемдегі ең үлкен болометр камерасы болды. Әлсіз субмиллиметрлік сәулеленудің тудырған шағын температура өзгерістерін анықтау үшін болометрлер абсолюттік нөлден біршама жоғары температураға дейін (300 милликельвин – 272,85 градус Цельсий) дейін салқындатылады. LABOCA-ның жоғары сезімталдығы және кең көру бұрышы (11 доға минуты, толық Ай диаметрінің үштен бірі) оны субмиллиметрлік әлемді бейнелеу үшін құнды құралға айналдырады. APEX телескопы үш "қабылдағыш" кабинадан тұрады: Кассегрен, Насмит А және Насмит В.