Кіріспе
Банан және банан тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Musaceae. Ботаникалық туысы.
the botanical genus
Automatic taxobox
|image = Starr 050826 4195 Musa sp jpg
|image caption = Banana plants, Kanaha Beach, Maui
|taxon = Musa
|authority = L. At the end of this stem, a peduncle forms (with M. ingens having the second longest peduncle known, exceeded only by Agave salmiana), bearing many female flowers protected by large purple red bracts. The extension of the stem (the rachis) continues growth downward, where terminal male flowers grow. The leaves originate from a pseudostem and unroll to show a leaf blade with two lamina halves. The lamina can be as much as long in the case of M. acuminata subsp. truncata (syn. M. truncata) of the Malay Peninsula). Musa species reproduce by both sexual (seed) and asexual (suckers) processes, using asexual means when producing sterile (unseeded) fruits. Further qualities to distinguish Musa include spirally arranged leaves, fruits as berries, the presence of latex producing cells, flowers with five connate tepals and one member of the inner whorl distinct, and a petiole with one row of air channels. Bananas have a green skin when unripe. While plantains remain green all the way, many varieties change their skin to a yellow, orange or reddish colour as they ripen.
|image = Starr 050826 4195 Musa sp jpg
|image caption = Банан өсімдіктері, Kanaha Beach, Maui
|taxon = Musa
|authority = L.
the botanical genus
Automatic taxobox
|image = Starr 050826 4195 Musa sp jpg
|image caption = Banana plants, Kanaha Beach, Maui
|taxon = Musa
|authority = L. At the end of this stem, a peduncle forms (with M. ingens having the second longest peduncle known, exceeded only by Agave salmiana), bearing many female flowers protected by large purple red bracts. The extension of the stem (the rachis) continues growth downward, where terminal male flowers grow. The leaves originate from a pseudostem and unroll to show a leaf blade with two lamina halves. The lamina can be as much as long in the case of M. acuminata subsp. truncata (syn. M. truncata) of the Malay Peninsula). Musa species reproduce by both sexual (seed) and asexual (suckers) processes, using asexual means when producing sterile (unseeded) fruits. Further qualities to distinguish Musa include spirally arranged leaves, fruits as berries, the presence of latex producing cells, flowers with five connate tepals and one member of the inner whorl distinct, and a petiole with one row of air channels. Bananas have a green skin when unripe. While plantains remain green all the way, many varieties change their skin to a yellow, orange or reddish colour as they ripen.
Осы сабақтың соңында гүлшоғыры (тұтқыршақ) пайда болады (M. ingens екінші ең ұзын гүлшоғырымен ерекшеленеді, одан ұзыны Agave salmiana ғана), көптеген әйел гүлдері ірі қызғылт-қызыл жапырақшалармен қорғалған. Сабақтың (рахис) өсуі төмен қарай жалғасады, онда гүлдейтін еркек гүлдер орналасқан. Жапырақтары псевдостемнен шығады және екі бөліктен тұратын жапырақ тілімдерін ашады. Жапырақ тілімінің ұзындығы M. acuminata subsp. truncata (син. M. truncata) Малай түбегінде 5 метрге дейін жетеді. Musa түрлері жыныстық (тұқымдық) және жыныстық емес (қосалқы бүршіктер арқылы) жолдармен көбейеді, стерильді (тұқымсыз) жемістерді өндіргенде жыныстық емес көбеюге бейім. Musa туысын анықтауға көмектесетін қосымша белгілер: спиральді орналасқан жапырақтар, жемістері жидек тәрізді, латекс шығаратын жасушалардың болуы, бес біріккен тостаған және күлте жапырақшалары бар гүлдер, сондай-ақ бір қатар ауа каналдары бар сабақ. Піспеген банандардың қабығы жасыл түсті болады. Ал, кейбір банан сорттары піскен кезде қабығының түсі сары, қызғылт сары немесе қызыл түске өзгереді, ал плантандар піскенше жасыл қалпында болады.
the botanical genus
Automatic taxobox
|image = Starr 050826 4195 Musa sp jpg
|image caption = Banana plants, Kanaha Beach, Maui
|taxon = Musa
|authority = L. At the end of this stem, a peduncle forms (with M. ingens having the second longest peduncle known, exceeded only by Agave salmiana), bearing many female flowers protected by large purple red bracts. The extension of the stem (the rachis) continues growth downward, where terminal male flowers grow. The leaves originate from a pseudostem and unroll to show a leaf blade with two lamina halves. The lamina can be as much as long in the case of M. acuminata subsp. truncata (syn. M. truncata) of the Malay Peninsula). Musa species reproduce by both sexual (seed) and asexual (suckers) processes, using asexual means when producing sterile (unseeded) fruits. Further qualities to distinguish Musa include spirally arranged leaves, fruits as berries, the presence of latex producing cells, flowers with five connate tepals and one member of the inner whorl distinct, and a petiole with one row of air channels. Bananas have a green skin when unripe. While plantains remain green all the way, many varieties change their skin to a yellow, orange or reddish colour as they ripen.
Тарату
Мұса туысының табиғи таралу аймағы Индомалай аймағының көп бөлігін және солтүстік-шығыс Австралияның бір бөлігін қамтиды. Ол тропикалық немесе субтропикалық климаты бар әлемнің көптеген басқа да аймақтарына енгізілген.
Бөлімдер
Мұса бөлімдерінің тарихы 1887 жылы М. П. Сагот «Sur le genre Bananier» атты еңбегін жариялағаннан бастау алады. Осы мақалада Сагот муза түрлерін үш топқа жіктеді, бірақ оларға бөлім атаулары берілмеді. Топтастыру морфологиялық белгілерге негізделді, нәтижесінде үштік – ет тәрізді жемісі бар банан, тік гүлшоғыры мен жарқын түсті гүл жапырақтары бар әшекейлік банан және ірі денелі банан деп белгіленді. Саготтың мақаласы жарық көргеннен бес жыл кейін Дж. Г. Бейкер Мұса бөлімдерін алғаш рет ресми түрде анықтады. Ол үш субжанрды атады, олар Сагот сипаттаған бөлімдерге ұқсас болды. Бұл бөлімдер:
M. subg. Physocaulis Baker – көптеген гүлдері, жеуге жарамсыз жемістері және бөтелке тәрізді сабағы бар гүл жапырақтарымен сипатталады.
M. subg. Rhodochlamys Baker – ашық түсті, азын гүлдері, көбінесе жеуге жарамсыз жемістері және цилиндр тәрізді сабақтары бар гүл жапырақтарымен сипатталады.
M. subg. Eumusa Baker – көптеген гүлдері, көбінесе жеуге жарамды жемістері және цилиндр тәрізді сабақтары бар жасыл, қоңыр немесе күлгін түсті гүл жапырақтарымен сипатталады. Осы жіктелуден кейін, 1947 жылы Чизман морфологиялық ерекшеліктері мен хромосомалық санына сүйене отырып, таксондарды қайта жіктеді. Бұл жобада төрт бөлім қарастырылды:
M. sect. Eumusa Cheesman (2n = 2x = 22)
M. sect. Rhodochlamys (Baker) Cheesman (2n = 2x = 22)
M. sect. Australimusa Cheesman (2n = 2x = 20)
M. sect. Callimusa Cheesman (2n = 2x = 20)
M. subg. Physocaulis Baker – defined by a bract with many flowers, inedible fruits, and a bottle shaped stem
M. subg. Rhodochlamys Baker – defined by brightly colored bracts with few flowers, usually inedible fruits, and cylindrical stems
M. subg. Eumusa Baker – defined by green, brown, or dull violet bracts with many flowers, usually edible fruits, and cylindrical stems. After this classification, in 1947, Cheeseman reclassified the taxa based on morphological features and chromosome number. This project proposed four sections:
M. sect. Eumusa Cheesman (2n = 2x = 22)
M. sect. Rhodochlamys (Baker) Cheesman (2n = 2x = 22)
M. sect. Australimusa Cheesman (2n = 2x = 20)
M. sect. Callimusa Cheesman (2n = 2x = 20)
1976 жылы Г. С. Г. Ардент тағы бір Мұса бөлімін қосты. Қосылған бөлім, M. sect. Ingentimusa, Ardent, бір ғана түрге – Musa ingens негізделген. Бұл атау Мұсада бес бөлімнің болуын бекітті: Эумуса, Родокламис, Каллимуса, Австралимуса және Ингентимуса. 21-ғасырда геномика арзандап, тиімділігі мен дәлдігі артты, нәтижесінде Мұсаның генетикалық зерттеулері экспоненциалды түрде өсті. Зерттеулер геномдық маркерлердің алуан түрлілігі (cpDNA, nrDNA, rDNA, интрон, әртүрлі аралықтар және т.б.) бойынша жүргізілді. Осы зерттеулердің көптеген нәтижелері морфологиялық белгілерге сүйене отырып анықталған Мұсаның бес бөлімінің монофилеттік емес екенін көрсетті. Бұрыс бөлімдерді топтастыруға байланысты Маркку Хаккинен 2013 жылы Мұса бөлімдерін қайта жіктеуді ұсынды. Басқа зерттеулерден алынған көптеген генетикалық деректер мен маркерлерді пайдалана отырып, Хаккинен бес Мұса бөлімін екіге – Мұса және Каллимусаға азайтуды ұсынды. Мұса бөлімдерінің тарихы геномиканың морфологиялық деректерді және осыған байланысты жіктелімдерді қалай басып өтетінінің мысалы болып табылады.
Түрлер
Таңдалған өсімдік отбасыларының әлемдік тізімі 68 түрді және екі бастапқы будандастырылған түрді мойындайды, олар төменде тізімделген.
Бөлім Musa тұқымдары
Линейлік есімдеу жүйесі өсірілген банан үшін қолданыстан қалғанда, Муса бөліміндегі жеуге жарамды банан аталмалары үшін геномға негізделген баламалы жүйе құрастырылды. Осылайша, бұрын "түр" ретінде танылған Musa cavendishii өсімдігі Musa (AAA тобы) 'Dwarf Cavendish' деп аталды. "Жаңа" атау, 'Dwarf Cavendish' триплоид екенін, яғни үш жиынталған хромосомаға ие екенін, және барлық хромосомалар "А" әрпімен белгіленетін Musa acuminata-дан шыққан екенін нақты көрсетеді. Musa balbisiana геномы болса "B" әрпімен белгіленеді. Сондықтан, 'Rajapuri' сортын Musa (AAB тобы) 'Rajapuri' деп атауға болады. 'Rajapuri' де триплоид, және оның екі жиынталған хромосомасы Musa acuminata-дан, ал біреуі Musa balbisiana-дан болуы күтіледі. Муса бөліміндегі жеуге жарамды банан геномында АА, ВВ, АВВ, ВВВ және тіпті АААВ сияқты комбинациялар кездеседі.
Fe'i типті тұқымдар
Каллимуза секциясынан алынған жеуге жарамды банан тобы үшін мұндай номенклатура жүйесі әзірленбеген. Бұл топ жалпы "Fe'i" немесе "Fehi" банандары деп белгілі, және Оңтүстік Тынық мұхиты аймағында көптеген сорттары кездеседі. Олар тік бойымен өсетін жеміс шоғындарымен ерекше көзге түсетін өсімдіктер, Пол Гогеннің үш картинасында бейнеленген. Жемісін пісіріп жеуге болады, ал қабығы ашық қызғылт сары түсті, бета-каротинге бай. "Fe'i" банандары қазіргі кезде тағамдық маңызын жоғалтқан, себебі импортталған тағамдарға сұраныс артты, бірақ кейбіреулері үшін қасиетті мәні бар. Понпейде балалардың соқырлығын алдын алу мақсатында "Fe'i karat" банандары (аты жемісінің қатты қызғылт сары түсіне байланысты "көкөніс" сөзінен шыққан) зерттеліп жатыр.