Кіріспе

Растоке – Слунь қаласында орналасқан ауыл, Служчица өзенімен әйгілі, ол Растокеде Корана өзеніне құяды. Растокеде Плитвице көлдеріндегідей табиғи құбылыстар болады. Растоке кейде "Плитвице көлдерінің кішкентай көлдері" деп аталады және Корана өзені арқылы Плитвице көлдерімен байланысты. Растоке табиғи және мәдени ерекшеліктерінің үйлесімділігіне байланысты экологиялық және этнографиялық маңызы бар туған жер. Слунь қаласы Растоке және Служчица мен Корана өзендерінің салаларының маңында пайда болды. Осы жерде салынған су диірмендері Слюньдің Кордун аймағының орталығы ретінде экономикалық дамуына зор үлес қосты.

Орман атауының шығу тегі

Расток жер атауы ретінде әртүрлі мағыналарға ие. Бұл термин көбінесе өзендердің салалануын білдіреді. Растокеде Слюнджица өзені (жергілікті тұрғындар оны Слюшница деп те атайды) бірнеше салаға бөлініп, каскадтар мен кішкентай сарқырамалар арқылы Корана өзеніне құяды. Расток хорват тілінде растопина немесе расток деп аталатын әктас тастың бір түрін де білдіреді. Бұл тас, травертин немесе туф (хорват тілінде седра), кальций карбонатының табиғи еріуі мен шөгіндісі нәтижесінде пайда болатын тұрақты табиғи процестердің өнімі. Ағын су әктасты кальций карбонатына ерітеді. Бұл бөлшектер өз кезегінде су қозғалған жердегі каскадтар бойымен шөгіндіге түседі. Судағы көмірқышқыл газының мөлшері осы шөгінді процесінде маңызды рөл атқарады. Бұл әсер баяу, бірақ тұрақты түрде өзеннің каскадтары бойында жаңа тас түзеді.

Бірінші рет айтылған

Слюнь қаласын тұңғыш рет жазбада барон Иоганн Вайхард фон Вальвасор атаған, ол 1689 жылы Слюнь қаласындағы бекінілген қала, көпір және диірменді сипаттады. Слюнь диірмендерінің алғашқы бейнесі 1789 жылы саяхат әдебиетінің авторы және «Oryctographia Carniolica» (1789) еңбегінің авторы Белсазар Хакеттің саяхат есебіне мысқа түсірілген сурет қосылғанда пайда болды. Растоке жекелеген жер атауы ретінде алғаш рет 1860 жылы дін қызметкері, филолог және жазушы Адольфо Вебер Ткалчевичтің саяхат баяндамасында кездеседі. Стьепан Широла Растоке туралы былай деп сипаттады: «Слюнь төңірегі шынайы романтикалық []. Оны Слюнджица өзенінің тамаша сарқырамалары әдемілейді, тіпті табиғатқа құштар емес адамдардың да назарын аударады».

Слюнь қаласының тарихы

Слюнджица шарлауы және Плитвиц көлдері, тым оқшау орналасқандықтан, көп уақыт бойы кеңінен танылмады. Орта ғасырларда Слюнь аймағы Еуропа мен Осман империясы арасындағы белгісіз шекара аймағы, "ешкімнің жері" (латынша terra nullius) ретінде белгілі болды. Кейін Слюнь әскери шекараның бекінісіне айналды. Франкопан әулеті салған Словин бекінісі құрметті және қауіпсіз пана болды, оның төңірегінде Слюнь қаласы қалыптасты. 1578 жылы бұл қамал қиратылып, кейін қайта салынды. 1791 жылғы Систова шартынан кейін халықтың қайта қоныстануы және экономикалық өркендеу күшейді. Слюнь 1809 жылдан 1813 жылға дейін француз үкімдігінде болды. Осы кезеңде хорват тілі провинцияның ресми тілі мәртебесіне ие болды. Слюньдегі француздық Ильрия провинцияларының бұрынғы генерал-губернаторы, маршал Огюст Мармонттың үйі бүгінге дейін сақталған. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардан кейін электр диірмендердің пайда болуы және жаппай эмиграция Растоке диірмендерінің экономикалық маңыздылығының күрт төмендеуіне әкелді. 1969 жылы Растокке ұлттық ескерткіш мәртебесі берілді.

Слюнджица өзені және оның табиғи құбылыстары

Лика аймағында, Мала Капела тау массивінің ішінде және Великий Яворник шыңының астында Есеница өзенінің бастауы орналасқан. Бар болғаны алты шақырымнан кейін бұл өзен Личка Ясеницада жер астына сіңіп, Хорватияның осы карсты аймағындағы көптеген өзендер сияқты 20 шақырымдай жер астымен ағып жатады. Өзен Слюньден оңтүстікке қарай 6,5 шақырым жерде Слюньчица өзені болып қайтадан пайда болады. Слюньчица өзенінің Корана өзеніне құятын жерінде табиғи травертин бөгеті орналасқан, ол үлкен шөгінді әк қабаттарынан тұрады. Растоке және травертин бөгеті бұрын "Жоғарғы" және "Төменгі Растоке" (хорват тілінде "Gornje i donje Rastoke") деп бөлінетін. Растоктың төменгі бөлігі 23 сарқырамадан тұрады, олар Коранаға 10-20 метр тереңдікке құлайды. Бөгеттің өзі әртүрлі кішкентай сарқырамалар, тасқын сулар мен ойыстардан құралған. Ең танымал сарқырамалар – Бук (ағылшын тілінде waterfall), Хрвое және Вилина коса (ағылшын тілінде fairy hair). Слюньчицаның жер бетіндегі ағысы салыстырмалы түрде қысқа болғандықтан, су температурасы жақын орналасқан Корана өзенінің су температурасынан әрқашан төмен болады. Қыста температура 6,5-7 °C, ал жазда максималды температура 16 °C құрайды. Жазда Корана өзенінің максималды температурасы шамамен 28 °C.

Растоктың диірмендері

Расток сумен жұмыс істейтін механикалық диірмендерімен танымал. Аймақтың сәулет стилі Динар және Посавина аймақтарының стильдерін үйлестіреді. Үйлердің негізгі бөлігі травертиннен, ал жоғарғы бөлігі ағаштан жасалған. Шатырлары шифер немесе қыштардан тұрады. Кәріз тастары арасындағы кеңістіктерде кальцийдің жоғары концентрациясы тұрақты түрде шөгінді түзіп, үйлердің жер бөліктерін синтер қабатымен жабады. Осының арқасында, су деңгейі жоғары болған кезде де үйлерге су кірмейді. Растоктағы диірмендердің саны ең жоғары шақта 22-ге жеткен. Алғашқы диірмен 17 ғасырда салынған. Көптеген шарлауықтар диірмен иелерінің есімдерімен аталады. Растоктағы диірмендер көлденең орналасқан дөңгелектермен қозғалған. Қажет болған жағдайда, қарапайым механизм арқылы су осы дөңгелектерге бағытталған. Олар өз кезегінде айналмалы диірмен тасын қуатпен қамтамасыз ететін. Жеткілікті қуат жинау үшін, ағаш беткейі кемінде 35 градусқа еңкейген 3-5 метрлік су құлауы қажет болды. Әр диірменде екі-үш, ал кейбіреулерінде одан да көп диірмен тастары болған. Көптеген диірмен тастары «қара бидай» деп аталатын асты ұнтақтау үшін қолданылған. Бұл термин жүгері, сұлы, арпа, тары және сұлы сияқты түрлерін қамтыды. Ал ең жақсы тастар «ақ бидай» деп аталатын бидайды ұнтақтауға пайдаланылған. Диірмен ақысы жеткізілген бидайдың көлемінің 8-10 пайызын құрады. Көбінесе бидай мөлшерін жасыруға тырысып, диірменшілердің оны анықтау қиын болды. Диірменшілік кәсібі өмір бойы жалғасып, ғасырлар бойы отбасыдан-отбасыға беріліп келді. Бұл кәсіптен айырылу тек қанаушылық жағдайларда ғана болды және үлкен ар-ұятсыздық саналды. Су қуаты тек бидай ұнтақтау үшін ғана емес, жүн маталарын соғу немесе аяқтау үшін де қолданылды. Бұл маталар бір кезде ең маңызды киім материалы болып есептелген. Бұрын Растокта киім жуу үшін дәстүрлі кір жуғыш машина қолданылған. Растоктағы адамдар қазіргі кір жуғыш машиналардың технологиялық принципін пайдаланған: киімдер су ағынымен айналатын тесіктері бар барабанда жуылған.

Дәстүрлер мен тағамдар

Расток тұрғындары ұнтақ өңдеумен қатар зығыр мен қарақұмық тоқумен де танымал. Өсімдіктерді жергілікті тұрғындар өсіріп, Қорана суына малдандырып, содан кейін тоқу үшін пайдаланған. Бұл әйелдердің, әсіресе қыстың суық айларында, басты кәсіптерінің бірі болды. Слюнь және Растоктың дәстүрлі киімдері осы материалдардан жасалған. Расток Кордун аймағының дәстүрлі әдет-ғұрыптарын сақтайды. Ғасырлар бойы диірменшілер мен қалған халық арасындағы қарым-қатынас, ұнтақтау техникасы, шөптік мата мен жүнді өңдеу, әдет-ғұрыптар, тіл, дәстүрлі киім және тағы да көп нәрсе Слюнь мен оның төңірегіндегі азаматтардың тұрмыс жағдайына әсер етті. Расток наны (хорват тілінде rastočki domaći kruh) Хорватияда кеңінен танымал болды. Ол бидай, жүгері, арпа, сұлы және қара бидайдың араластырылған, жаңа ұнтақталған дәнінен жасалған. Бұл қоспа Слюнджицаның суымен және үй ашытқысымен иленген.

Өткен оқиғалар

1914 жылдың 6 наурызынан 7 наурызына дейінгі түні Корана өзенінің астын ойып салуы нәтижесінде травертин бөгетінен үлкен құлау орын алды. Бұл Хрвое және Вилина Коса сарқырамаларының ағысын өзгертіп жіберді. 1962 жылы Растоке Хорватияның ескерткіштерді сақтау институтының қорғауына алынды. 1969 жылы оның құрылыс, тарихи және этнографиялық мұрасының маңыздылығына байланысты ұлттық ескерткіш ретінде қорғауға алынды (Registar nepokretnih spomenika kulture pri Regionalnom zavodu za zaštitu spomenika kulture u Zagrebu). 1991-1995 жылдардағы Хорватия соғысы кезінде көптеген ғасырлар бойы тұрған үйлердің бір бөлігі қирады. Атап айтқанда, 1995 жылдың тамызында қаладан шығар алдында серб жарымәскери күштері Корана өзені арқылы салынған алып көпірді жарылтуға тырысқандары дәстүрлі үйлердің шатырларына айтарлықтай зиян келтірді, ал көпірге минимал зиян тиді. Слюньді өздерінің туған жері деп есептейтін жергілікті серб жасақтары оккупация кезінде Бук сарқырамасына жарылғыш заттар лақтырып, оған ауыр зақым келтірді. Соғыс аяқталғаннан кейін Слюнь қаласының осы тарихи бөлігіндегі үйлер қайта жаңартылды, сондықтан қазіргі күні зақымдарды көру қиын.

Туризм

Растокты туристік орталық ретінде дамыту, Слюнь қаласының және Қордун аймағының экономикалық дамуы үшін пилоттық жоба болып табылады, себебі бұл орын жергілікті экологиялық және этнографиялық маңызы бар. Аймақ демалыс үшін көптеген мүмкіндіктер ұсынады, мысалы: жүзу, каноэмен жүзу, рафтинг, балық аулау, аң аулау, тау велосипедімен жүру, жаяу серуендеу, атпен саяхаттау және үңгірлерді зерттеу. Тамыз айында Слюнь қаласының фестивалі (хорват тілінде Dani grada Slunja) өтеді.

Ұсынылатын кітаптар

Жалач, Тома. "Расток. Слунчица сарқымаларында". Regionalni zavod za zaštitu spomenika kulture, 1990 (хорват тілі)