Жедел аралық порфирия: Симптомы, диагнозы және себептері
Acute intermittent porphyria
Жедел аралық порфирия (AIP) – сирек кездесетін метаболизмдік ауру. Гем өндірісінің бұзылуынан туындайды, көбінесе отбасылық тарихсыз жасырын түрде жүреді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жедел аралық порфирия (ЖАП) – порфобилиноген деаминаза ферментінің жетіспеушілігі салдарынан гем өндірісіне әсер ететін сирек кездесетін метаболизмдік ауру. Бұл – жіті порфириялардың ең көп таралған түрі.
Acute intermittent porphyria (AIP) is a rare metabolic disorder affecting the production of heme resulting from a deficiency of the enzyme porphobilinogen deaminase. It is the most common of the acute porphyrias.
Белгілері мен симптомдары
АИП-тің клиникалық көрінісі өте өзгермелі және нақты емес. Пациенттерде көбінесе ешқандай белгі байқалмайды, генді тасымалдаушылардың көпшілігінде отбасылық анамнез болмайды, себебі бұл жағдай бірнеше буын бойы жасырын қалып келген. Жедел шабуылдармен сипатталатын синдром генді тасымалдаушылардың тек 10%-ына ғана әсер етеді. Диагноз қойылған кездегі орташа жас 33 жас. Басқа порфириялар сияқты, АИП те әйелдерде жиірек кездеседі. АИП-тің басқа порфириялардан ерекшеленетін ерекшелігі – жедел шабуылдармен қатар пайда болатын күнге сезімтал тері симптомдарының болмауы.
The clinical presentation of AIP is highly variable and non specific. The patients are typically asymptomatic, with most gene carriers having no family history because the condition had remained latent for several generations. The syndrome marked by acute attacks affects only 10% of gene carriers. The mean age at diagnosis is 33 years old. Like other porphyrias, AIP is more likely to present in women. A distinguishing feature of AIP that separates it from other porphyrias is the absence of photosensitive cutaneous symptoms that occur in addition to acute attacks.
Жедел шабуылдар
АИП – жедел шабуылмен көрінетін төрт порфирияның бірі. Ауруға шалданған адамдардың 90% ешқашан жедел шабуылға түспейді және симптомсыз болады, ал шамамен 5% қайталап шабуылға түседі. Шабуылдар көбінесе жас ересек әйелдерде кездеседі және жасөспірім кезеңінен бұрын немесе менопаузадан кейін сирек болады. Ауыр жедел шабуылдар ауруханаға жатқызуды талап етуі мүмкін. Пациенттер әдетте бірнеше сағаттан бірнеше күнге созылатын шабуылдар кезінде белгілерді сезінеді. Шабуылдардың арасында симптомдар жоқ. Ең көп кездесетін белгілер – іш ауруы және тахикардия. Іш ауруы әдетте қатты, санға ұрып ауыратын, орналасқан жері анық емес және көбінесе арқа мен аяқ ауруларымен бірге жүреді. Пациенттерде құсу және іш қату да болуы мүмкін, бірақ диарея сирек кездеседі. Психиатриялық белгілер де болуы мүмкін, мысалы, параноидтық шизофренияға ұқсас белгілер, бірақ психоз бен галлюцинациялар сирек. Дене тексеруі көбінесе ешқандай аномалияны көрсетпейді. Жедел шабуыл кезінде ең көп кездесетін электролиттік бұзылыс – гипонатриемия, ол пациенттердің 40%-ында кездеседі және SIADH ретінде көрінеді. Гипомагнеземия да жиі кездеседі. Патогномоникалық белгілер мен симптомдар жоқ. Жедел шабуылдардың ең көп кездесетін себептері – дәрі-дәрмектер, салмақ жоғалту диеталары және хирургиялық араласулар. АИП-қа байланысты көптеген дәрі-дәрмектер бар, оның ішінде антибиотиктер, гормоналды контрацептивтер, құрысуға қарсы дәрілер, анестетиктер және ВИЧ-ке қарсы емдеу дәрілері.
AIP is one of the four porphyrias that presents as an acute attack. 90% of affected individuals never experience an acute attack and are asymptomatic, while an estimated 5% of affected individuals experience repeat attacks. Attacks are most common in young adult women and are rare before puberty or after menopause. Severe acute attacks may require hospitalization. Patients usually experience symptoms in attacks that last from several hours to a few days. Between attacks, patients are asymptomatic. The most frequent presenting symptoms are abdominal pain and tachycardia. The abdominal pain is typically severe, colicky, poorly localized, and often associated with pain in back and legs. Patients may also present with vomiting and constipation, but diarrhea is unusual. Psychiatric symptoms are present, such as paranoid schizophrenia like features but rarely psychosis and hallucinations. Physical examination often shows no abnormalities. Hyponatremia is the most common electrolyte abnormality during acute attacks, occurring in 40% of patients and presenting as SIADH. Hypomagnesemia is also common. There are no pathognomonic signs or symptoms. The most common identified triggers for acute attacks are medications, weight loss diets, and surgery. Many medications have been associated with AIP including antibiotics, hormonal contraceptives, seizure medications, anesthetics, and HIV treatment drugs.
Себеп
Порфирия гема синтезіндегі ферменттерді кодтайтын гендердің мутацияларынан туындайды. Қалыпты физиологияда гема синтезі митохондрияда басталып, цитоплазмаға өтеді және қайта митохондрияда аяқталады. Гема барлық жасушаларда өндіріледі, бірақ барлық геманың 80% -ы сүйек кемігіндегі эритропоэтикалық жасушаларда және 15% -ы гемопротеиндердің тозуы жоғары бауырдағы паренхималық жасушаларда өндіріледі. АИП-да цитоплазмалық фермент порфобилиноген деаминазасын кодтайтын HMBS генінің 11-хромосоманың ұзын қолда 100-ден астам мутациялар анықталды. Бұл кемшілік гема синтезін тоқтатып, оның аяқталуына кедерілтесіп, цитоплазмада порфобилиноген метаболитінің жиналуына себеп болады. АИП – бұл автосомалық доминантты порфирия, нәтижесінде зардап шеккен ферменттің шамамен 50% қалыпты активтілігі сақталады. АИП-тің тегіс өтуі толық емес, ген тасымалдаушылардың тек 10% ғана жедел шабуылдарды бастан өткереді, бұл басқа модификациялайтын гендердің немесе қоршаған ортаның ролін көрсетеді. Жедел шабуылдардың нақты механизмі әлі анықталған жоқ. Ең қабылданған гипотеза – порфобилиногеннің жиналуы нейрондарға уытты әсер етеді. Автономды және шеттік нерв жүйесі орталық нерв жүйесіне қарағанда осал, себебі олар қан-ми тосқауылымен қорғалмайды. Бұл ішкі ауыру және тахикардия сияқты көріністерді түсіндіреді. Кейбір адамдарда нейрондардың токсиндерге сезімталдығының артуына байланысты парез дамуы мүмкін.
Porphyrias are caused by mutations in genes that encode enzymes in heme synthesis. In normal physiology, heme synthesis begins in the mitochondrion, proceeds into the cytoplasm, and finishes back in the mitochondrion. Heme is produced in all cells, but 80% of all heme is produced in erythropoietic cells in bone marrow and 15% in parenchymal cells in the liver, where turnover of hemoproteins is high. In AIP, over 100 mutations have been identified on the long arm of chromosome 11 at the HMBS gene, which codes for the cytoplasmic enzyme porphobilinogen deaminase. This deficiency prevents heme synthesis, which can not be completed and the metabolite porphobilinogen accumulates in the cytoplasm. AIP is an autosomal dominant porphyria resulting in about 50% normal activity of the affected enzyme. The penetrance of AIP is incomplete with only 10% of gene carriers experiencing acute attacks suggesting role for other modifying genes or environment. The exact mechanism of acute attacks is not clear. The most favored hypothesis is that porpholobilinogen buildup causes a toxic effects on neurons. The autonomic and peripheral nervous system are more vulnerable than the central nervous system because they are not protected by the blood brain barrier. This explains findings such as abdominal pain and tachycardia. Some individuals may be more likely to develop paresis based on increased susceptibility of neurons to toxins.
Мұрагерлік
АИП аутосомалық доминантты тұқым қуалау үлгісімен сипатталады. Доминанттық үлгі гема биосинтезі ферменттерінің, гидроксиметилбилан синтетазасының (HMBS; EC 2.5.1.61) ішінара жеткіліксіздігінің салдары болып табылады. Бұл аурудың сирек кездесуіне байланысты АИП-тің таралуын бағалау қиын, сондай-ақ зерттеулерге қатысу критерийлерінің әртүрлілігі статистикалық мәліметтердің де әртүрлі болуына себеп болады. АИП жалпы халық арасында төмен енгізілгендікпен сипатталса, отбасылар ішінде енгізілу деңгейі жоғарылайды. Бұл тұқым қуалау үлгісіне әсер ететін қосымша факторлардың бар екенін көрсетеді. Бұл үлгіге басқа генетикалық және қоршаған орта факторларымен қатар, HMBS генінің қосымша мутациясын мұраға алудың АИП-қа бейімділігін тудыратыны болжанады. АИП-мен байланысты 421 HMBS мутациясы анықталды. Бұл АИП тұқым қуалаушылығының олигогендік немесе полигендік үлгіге сәйкес келетінін көрсетеді. Зерттеулер HMBS мутацияларының шамамен 1700 еуропалықтың бірінде кездесетінін көрсетсе, ал АИП симптомдары шамамен 200 000 еуропалықтың бірінде байқалады. Осыдан АИП-тің енгізілу деңгейі HMBS гетерозиготалық тасымалдаушылардың шамамен 1% құрайды деген қорытынды жасауға болады, яғни АИП симптомдарын дамыту үшін басқа да факторлар қажет.
AIP has an autosomal dominant pattern of inheritance. The dominance pattern is a result of partial deficiencies from the heme biosynthesis enzymes, hydroxymethylbilane synthase (HMBS; EC 2.5.1.61). Due to the rarity of this disease it is difficult to estimate the prevalence of AIP and the inclusion criteria differs widely among studies causing varying statistics. AIP has a low penetrance when considering the general population, but within families the penetrance increases. This is indicative of another interaction affecting the inheritance pattern. It is speculated that this pattern is due to AIP propensity caused by the inheritance of an additional gene mutation, HMBS, in addition to other genetic and environmental influences. There have been 421 HMBS mutations that have been linked to AIP. This suggests that AIP inheritance instead follows an oligogenic or polygenic inheritance pattern. Research shows that HMBS mutations are estimated to occur in approximately 1 in 1700 caucasians (there is not enough data in other populations) while AIP symptoms are shown to be present in approximately 1 in 200,000 caucasians. It can be inferred that the penetrance of AIP is approximately 1% of the HMBS heterozygous community, concluding that there are other factors needed to induce AIP symptoms.
АИП нұсқалары
Гема биосинтезіндегі 400-ден астам мутация АИБ-ты тудыратыны анықталды. Эритроидты түрінде үй шаруашылығы генінің 1-ші экзонының тізбегіндегі мутациялар, 1-ші және 3-ші экзондардың жалғасуы АИБ-тың баламалы түрін тудырады, онда бауыр ферментінің активтілігі төмендейді, бірақ эритроидты жасушалар қалыпты активтілікке ие болады. HMBS-тың екі изоформасы бар: тұрмыстық және эритроидты. Сонымен қатар, АИБ-тың эритроидты емес түрі де бар, онда 3-ші және 15-ші экзондарда мутациялар болады және екі изоэнзимнің де активтілігі төмендейді. АИБ-қа шалдыққан көптеген адамдарда 3–15 экзондарда мутациялар кездеседі. HMBS-тың функциясын жоғалтуға алып келетін мутациялар ферменттердің қалыпты активтілігінің төмендеуіне себеп болады.
There have been more than 400 mutations in the heme biosynthesis identified to cause AIP. In the erythroid variant, mutations in the exon 1 sequence of the housekeeping gene, splicing of exon 1, and splicing of exon 3 causes an alternative form of AIP wherein there is decreased activity of the liver enzyme but erythroid cells have regular activity. HMBS has two isoforms, housekeeping and erythroid. Additionally, there is also the non erythroid variant of AIP in which there are mutations in exons 3 15 and there is decreased activity in both isozymes. Most individuals with AIP have mutations in exons 3–15. Loss of function mutations of HMBS cause decreased activity of the enzymes normally present.
Диагностика
Жедел порфирияның бастапқы диагнозы несеп талдауымен, соның ішінде қолданылатын әдіс – Уотсон-Шварц тестімен расталады. Несепте порфобилиногеннің жоғары деңгейі АИП, тұқым қуалайтын копропорфирия (ТҚП) немесе вариегатты порфирия (ВП) диагнозын растайды. Позитивті нәтиже дегидратация кезінде болатын шамалы ғана емес, нормадан 5 есе жоғары болуы тиіс. АИП-ты ТҚП және ВП-дан ажырату үшін фекальдық порфирин деңгейі АИП-да қалыпты, ал ТҚП және ВП-да жоғарылайды. Шапшаң және дұрыс диагноз қою маңызды. Диагнозды кешіктіру тұрақты неврологиялық зақымдануға немесе өлімге алып келуі мүмкін.
The initial diagnosis of acute porphyria is confirmed by urinalysis, including the common method, the Watson Schwartz test. Elevated urine porphobilinogen confirms diagnosis of AIP, hereditary coproporphyria (HCP), or variegate porphyria (VP). A positive test should be indicated with an increase of five times normal, not just a slight increase which can occur with dehydration. To distinguish between AIP from HCP and VP, fecal porphyrin levels are normal in AIP but elevated in HCP and VP. Rapid, accurate diagnosis is important. Delays in diagnosis may result in permanent neurological damage or death.
Генетикалық тестілеу арқылы диагноз қою
Генетикалық тестілеу және одан кейінгі кеңес берудің дамуы мен қолжетімділігінің артуы АИП ауруының ауырлығын ерте диагностиканың нәтижесінде азайтты. Нысаналы мутациялық талдау мен биохимиялық белсенділікті қадағалаудың үйлесімі АИП даму тәуекелін анықтауда жағымды нәтижелер берді. Мутациялық талдау мутацияның патогенділігін растау үшін 95% сезімталдыққа және 100% спецификалыққа ие. Генетикалық тестілеу симптомдары болған, бірақ басқаша диагноз қойылмаған немесе дұрыс диагноз қойылмаған науқастарда АИП-ты анықтауға мүмкіндік береді. Биохимиялық талдау арқылы анықтау жолы генетикалық тестілеумен салыстырғанда 84% сезімталдық және 71% спецификалық көрсеткіштерге ие болғандықтан, сәл аз дәл, бірақ басқа баламаларға қарағанда жиі таңдалады және генетикалық тестілеу сияқты болжамдық ақпаратты ұсынуы мүмкін. Асимптоматикалық кезеңде генетикалық тестілеу арқылы диагнозы қойылған науқастардың өмірі бойы симптомдар даму ықтималдығы төмен болды. Сонымен қатар, симптомдық кезеңде диагнозы қойылған адамдарда диагноз қойылғаннан кейін симптомдары болғанымен, шабуылдар жеңілірек болды. Генетикалық тестілеудің қолжетімділігі медициналық қызметкерлерден емделу іздеген науқастардың санын азайтты, себебі аз ауыр симптомдары бар науқастар үйде өздігінен емделуді жөн көреді.
With advancement and increased accessibility to genetic testing and follow up counseling, the morbidity of AIP has decreased because of early diagnosis. The combination of targeted mutation analysis and biochemical activity tracking have provided positive results for identifying the risk of AIP development. Mutation analysis has a 95% sensitivity and a 100% specificity for confirmation of pathogenicity of a mutation. Genetic testing can detect AIP in patients with symptoms that would have otherwise gone undiagnosed or misdiagnosed. The biochemical analysis route of detection is slightly less accurate compared to genetic testing, which has 84% sensitivity and 71% specificity, but is still chosen over other alternatives and can provide some of the predictive information that genetic testing does. Patients diagnosed with genetic testing at the asymptomatic stage were less likely to develop symptoms throughout their life. Additionally, individuals who were diagnosed at the symptomatic stage encountered more mild attacks after diagnosis, although they still had symptoms. Genetic testing availability has decreased the rate of patients seeking treatment by medical staff, as patients experiencing less severe symptoms instead opt to self treat at home.
Емдеу
Егер шабуылға дәрі-дәрмектер себеп болса, оларды қабылдауды тоқтату өте қажет. Қантты (10% глюкоза) көп мөлшерде тамшылату ұсынылады, ол жазылуға көмектеседі. Жедел шабуыл кезінде гематин мен гемааргинат – таңдаулы емдеу болып табылады. Гема емдік емес, бірақ шабуылдарды қысқартып, олардың қарқындылығын азайта алады. Жағымсыз әсерлер сирек, бірақ олар ауыр болуы мүмкін. Ауырсыну өте күшті және көбінесе оны шыдайтын деңгейге дейін төмендету үшін опиаттар қолдану қажет. Ауырсынудың күштілігіне байланысты, оны медициналық жағдайға қарай мүмкіндігінше ертерек емдеу керек. Лоқсыну (науту) күшті болуы мүмкін, фенотиазин препараттарына жауап беруі мүмкін, бірақ кейде емделмейді. Ыстық сумен моншаға түсу немесе душ ішу уақытша лоқсынуды жеңілдетеді, бірақ күйік немесе құлау қаупі бар. Шабуылдар (ұстамалар) көбінесе осы аурумен бірге жүреді. Көптеген құрысуға қарсы препараттар цитохром P450-нің әсерінен осы жағдайды нашарлатады. Емдеу қиын болуы мүмкін: барбитураттар мен примидонды қолданудан аулақ болу керек, себебі олар көбінесе симптомдарды күшейтеді. Кейбір бензодиазепиндер қауіпсіз, және габапентин сияқты жаңа құрысуға қарсы препараттармен бірге қолданғанда, құрысуды бақылаудың мүмкін жолын ұсынады.
If drugs have caused the attack, discontinuing the offending substances is essential. A high carbohydrate (10% glucose) infusion is recommended, which may aid in recovery. Hematin and heme arginate is the treatment of choice during an acute attack. Heme is not a curative treatment, but can shorten attacks and reduce the intensity of an attack. Side effects are rare but can be serious. Pain is extremely severe and almost always requires the use of opiates to reduce it to tolerable levels. Pain should be treated as early as medically possible due to its severity. Nausea can be severe; it may respond to phenothiazine drugs but is sometimes intractable. Hot water baths or showers may lessen nausea temporarily, but can present a risk of burns or falls. Seizures often accompany this disease. Most seizure medications exacerbate this condition due to their induction of cytochrome P450. Treatment can be problematic: Barbiturates and primidone must be avoided as they commonly precipitate symptoms. Some benzodiazepines are safe, and, when used in conjunction with newer anti seizure medications such as gabapentin, offer a possible regimen for seizure control.
Қоғам
Суретші Винсент ван Гогтың көптеген болжамдық диагноздарының бірі – ол және оның бауырлары, әсіресе ағасы Тео, АИП және сифилиспен ауырған болуы мүмкін. Тағы бір теория бойынша, Ұлыбритания королі Георг III өзінің "емделгеніне" арналған медальон жасатқан. Оның ұрпағы Глостер принці Уильямға 1968 жылы түрлі порфирия диагнозы қойылды. Философ Жан Жак Руссоның порфириямен ауырғаны ықтимал. Тіпті Валахия князі Влад III, көбінесе Дракула атымен танымал, порфирияға шалдыққан деген болжам бар.
One of the many hypothesized diagnoses of the artist Vincent van Gogh is that he and his siblings, in particular his brother Theo, had AIP and syphilis. Another theorized case was King George III of the United Kingdom who even had a medallion struck to commemorate his "curing". His descendant Prince William of Gloucester was reliably diagnosed with variegate porphyria in 1968. It is probable that the philosopher Jean Jacques Rousseau had porphyria. It has even been suggested that Vlad III, Prince of Wallachia, more commonly known by his surname Dracula, had porphyria.