Кіріспе

Жедел аралық порфирия (ЖАП) – порфобилиноген деаминаза ферментінің жетіспеушілігі салдарынан гем өндірісіне әсер ететін сирек кездесетін метаболизмдік ауру. Бұл – жіті порфириялардың ең көп таралған түрі.

Белгілері мен симптомдары

АИП-тің клиникалық көрінісі өте өзгермелі және нақты емес. Пациенттерде көбінесе ешқандай белгі байқалмайды, генді тасымалдаушылардың көпшілігінде отбасылық анамнез болмайды, себебі бұл жағдай бірнеше буын бойы жасырын қалып келген. Жедел шабуылдармен сипатталатын синдром генді тасымалдаушылардың тек 10%-ына ғана әсер етеді. Диагноз қойылған кездегі орташа жас 33 жас. Басқа порфириялар сияқты, АИП те әйелдерде жиірек кездеседі. АИП-тің басқа порфириялардан ерекшеленетін ерекшелігі – жедел шабуылдармен қатар пайда болатын күнге сезімтал тері симптомдарының болмауы.

Жедел шабуылдар

АИП – жедел шабуылмен көрінетін төрт порфирияның бірі. Ауруға шалданған адамдардың 90% ешқашан жедел шабуылға түспейді және симптомсыз болады, ал шамамен 5% қайталап шабуылға түседі. Шабуылдар көбінесе жас ересек әйелдерде кездеседі және жасөспірім кезеңінен бұрын немесе менопаузадан кейін сирек болады. Ауыр жедел шабуылдар ауруханаға жатқызуды талап етуі мүмкін. Пациенттер әдетте бірнеше сағаттан бірнеше күнге созылатын шабуылдар кезінде белгілерді сезінеді. Шабуылдардың арасында симптомдар жоқ. Ең көп кездесетін белгілер – іш ауруы және тахикардия. Іш ауруы әдетте қатты, санға ұрып ауыратын, орналасқан жері анық емес және көбінесе арқа мен аяқ ауруларымен бірге жүреді. Пациенттерде құсу және іш қату да болуы мүмкін, бірақ диарея сирек кездеседі. Психиатриялық белгілер де болуы мүмкін, мысалы, параноидтық шизофренияға ұқсас белгілер, бірақ психоз бен галлюцинациялар сирек. Дене тексеруі көбінесе ешқандай аномалияны көрсетпейді. Жедел шабуыл кезінде ең көп кездесетін электролиттік бұзылыс – гипонатриемия, ол пациенттердің 40%-ында кездеседі және SIADH ретінде көрінеді. Гипомагнеземия да жиі кездеседі. Патогномоникалық белгілер мен симптомдар жоқ. Жедел шабуылдардың ең көп кездесетін себептері – дәрі-дәрмектер, салмақ жоғалту диеталары және хирургиялық араласулар. АИП-қа байланысты көптеген дәрі-дәрмектер бар, оның ішінде антибиотиктер, гормоналды контрацептивтер, құрысуға қарсы дәрілер, анестетиктер және ВИЧ-ке қарсы емдеу дәрілері.

Себеп

Порфирия гема синтезіндегі ферменттерді кодтайтын гендердің мутацияларынан туындайды. Қалыпты физиологияда гема синтезі митохондрияда басталып, цитоплазмаға өтеді және қайта митохондрияда аяқталады. Гема барлық жасушаларда өндіріледі, бірақ барлық геманың 80% -ы сүйек кемігіндегі эритропоэтикалық жасушаларда және 15% -ы гемопротеиндердің тозуы жоғары бауырдағы паренхималық жасушаларда өндіріледі. АИП-да цитоплазмалық фермент порфобилиноген деаминазасын кодтайтын HMBS генінің 11-хромосоманың ұзын қолда 100-ден астам мутациялар анықталды. Бұл кемшілік гема синтезін тоқтатып, оның аяқталуына кедерілтесіп, цитоплазмада порфобилиноген метаболитінің жиналуына себеп болады. АИП – бұл автосомалық доминантты порфирия, нәтижесінде зардап шеккен ферменттің шамамен 50% қалыпты активтілігі сақталады. АИП-тің тегіс өтуі толық емес, ген тасымалдаушылардың тек 10% ғана жедел шабуылдарды бастан өткереді, бұл басқа модификациялайтын гендердің немесе қоршаған ортаның ролін көрсетеді. Жедел шабуылдардың нақты механизмі әлі анықталған жоқ. Ең қабылданған гипотеза – порфобилиногеннің жиналуы нейрондарға уытты әсер етеді. Автономды және шеттік нерв жүйесі орталық нерв жүйесіне қарағанда осал, себебі олар қан-ми тосқауылымен қорғалмайды. Бұл ішкі ауыру және тахикардия сияқты көріністерді түсіндіреді. Кейбір адамдарда нейрондардың токсиндерге сезімталдығының артуына байланысты парез дамуы мүмкін.

Мұрагерлік

АИП аутосомалық доминантты тұқым қуалау үлгісімен сипатталады. Доминанттық үлгі гема биосинтезі ферменттерінің, гидроксиметилбилан синтетазасының (HMBS; EC 2.5.1.61) ішінара жеткіліксіздігінің салдары болып табылады. Бұл аурудың сирек кездесуіне байланысты АИП-тің таралуын бағалау қиын, сондай-ақ зерттеулерге қатысу критерийлерінің әртүрлілігі статистикалық мәліметтердің де әртүрлі болуына себеп болады. АИП жалпы халық арасында төмен енгізілгендікпен сипатталса, отбасылар ішінде енгізілу деңгейі жоғарылайды. Бұл тұқым қуалау үлгісіне әсер ететін қосымша факторлардың бар екенін көрсетеді. Бұл үлгіге басқа генетикалық және қоршаған орта факторларымен қатар, HMBS генінің қосымша мутациясын мұраға алудың АИП-қа бейімділігін тудыратыны болжанады. АИП-мен байланысты 421 HMBS мутациясы анықталды. Бұл АИП тұқым қуалаушылығының олигогендік немесе полигендік үлгіге сәйкес келетінін көрсетеді. Зерттеулер HMBS мутацияларының шамамен 1700 еуропалықтың бірінде кездесетінін көрсетсе, ал АИП симптомдары шамамен 200 000 еуропалықтың бірінде байқалады. Осыдан АИП-тің енгізілу деңгейі HMBS гетерозиготалық тасымалдаушылардың шамамен 1% құрайды деген қорытынды жасауға болады, яғни АИП симптомдарын дамыту үшін басқа да факторлар қажет.

АИП нұсқалары

Гема биосинтезіндегі 400-ден астам мутация АИБ-ты тудыратыны анықталды. Эритроидты түрінде үй шаруашылығы генінің 1-ші экзонының тізбегіндегі мутациялар, 1-ші және 3-ші экзондардың жалғасуы АИБ-тың баламалы түрін тудырады, онда бауыр ферментінің активтілігі төмендейді, бірақ эритроидты жасушалар қалыпты активтілікке ие болады. HMBS-тың екі изоформасы бар: тұрмыстық және эритроидты. Сонымен қатар, АИБ-тың эритроидты емес түрі де бар, онда 3-ші және 15-ші экзондарда мутациялар болады және екі изоэнзимнің де активтілігі төмендейді. АИБ-қа шалдыққан көптеген адамдарда 3–15 экзондарда мутациялар кездеседі. HMBS-тың функциясын жоғалтуға алып келетін мутациялар ферменттердің қалыпты активтілігінің төмендеуіне себеп болады.

Диагностика

Жедел порфирияның бастапқы диагнозы несеп талдауымен, соның ішінде қолданылатын әдіс – Уотсон-Шварц тестімен расталады. Несепте порфобилиногеннің жоғары деңгейі АИП, тұқым қуалайтын копропорфирия (ТҚП) немесе вариегатты порфирия (ВП) диагнозын растайды. Позитивті нәтиже дегидратация кезінде болатын шамалы ғана емес, нормадан 5 есе жоғары болуы тиіс. АИП-ты ТҚП және ВП-дан ажырату үшін фекальдық порфирин деңгейі АИП-да қалыпты, ал ТҚП және ВП-да жоғарылайды. Шапшаң және дұрыс диагноз қою маңызды. Диагнозды кешіктіру тұрақты неврологиялық зақымдануға немесе өлімге алып келуі мүмкін.

Генетикалық тестілеу арқылы диагноз қою

Генетикалық тестілеу және одан кейінгі кеңес берудің дамуы мен қолжетімділігінің артуы АИП ауруының ауырлығын ерте диагностиканың нәтижесінде азайтты. Нысаналы мутациялық талдау мен биохимиялық белсенділікті қадағалаудың үйлесімі АИП даму тәуекелін анықтауда жағымды нәтижелер берді. Мутациялық талдау мутацияның патогенділігін растау үшін 95% сезімталдыққа және 100% спецификалыққа ие. Генетикалық тестілеу симптомдары болған, бірақ басқаша диагноз қойылмаған немесе дұрыс диагноз қойылмаған науқастарда АИП-ты анықтауға мүмкіндік береді. Биохимиялық талдау арқылы анықтау жолы генетикалық тестілеумен салыстырғанда 84% сезімталдық және 71% спецификалық көрсеткіштерге ие болғандықтан, сәл аз дәл, бірақ басқа баламаларға қарағанда жиі таңдалады және генетикалық тестілеу сияқты болжамдық ақпаратты ұсынуы мүмкін. Асимптоматикалық кезеңде генетикалық тестілеу арқылы диагнозы қойылған науқастардың өмірі бойы симптомдар даму ықтималдығы төмен болды. Сонымен қатар, симптомдық кезеңде диагнозы қойылған адамдарда диагноз қойылғаннан кейін симптомдары болғанымен, шабуылдар жеңілірек болды. Генетикалық тестілеудің қолжетімділігі медициналық қызметкерлерден емделу іздеген науқастардың санын азайтты, себебі аз ауыр симптомдары бар науқастар үйде өздігінен емделуді жөн көреді.

Емдеу

Егер шабуылға дәрі-дәрмектер себеп болса, оларды қабылдауды тоқтату өте қажет. Қантты (10% глюкоза) көп мөлшерде тамшылату ұсынылады, ол жазылуға көмектеседі. Жедел шабуыл кезінде гематин мен гемааргинат – таңдаулы емдеу болып табылады. Гема емдік емес, бірақ шабуылдарды қысқартып, олардың қарқындылығын азайта алады. Жағымсыз әсерлер сирек, бірақ олар ауыр болуы мүмкін. Ауырсыну өте күшті және көбінесе оны шыдайтын деңгейге дейін төмендету үшін опиаттар қолдану қажет. Ауырсынудың күштілігіне байланысты, оны медициналық жағдайға қарай мүмкіндігінше ертерек емдеу керек. Лоқсыну (науту) күшті болуы мүмкін, фенотиазин препараттарына жауап беруі мүмкін, бірақ кейде емделмейді. Ыстық сумен моншаға түсу немесе душ ішу уақытша лоқсынуды жеңілдетеді, бірақ күйік немесе құлау қаупі бар. Шабуылдар (ұстамалар) көбінесе осы аурумен бірге жүреді. Көптеген құрысуға қарсы препараттар цитохром P450-нің әсерінен осы жағдайды нашарлатады. Емдеу қиын болуы мүмкін: барбитураттар мен примидонды қолданудан аулақ болу керек, себебі олар көбінесе симптомдарды күшейтеді. Кейбір бензодиазепиндер қауіпсіз, және габапентин сияқты жаңа құрысуға қарсы препараттармен бірге қолданғанда, құрысуды бақылаудың мүмкін жолын ұсынады.

Қоғам

Суретші Винсент ван Гогтың көптеген болжамдық диагноздарының бірі – ол және оның бауырлары, әсіресе ағасы Тео, АИП және сифилиспен ауырған болуы мүмкін. Тағы бір теория бойынша, Ұлыбритания королі Георг III өзінің "емделгеніне" арналған медальон жасатқан. Оның ұрпағы Глостер принці Уильямға 1968 жылы түрлі порфирия диагнозы қойылды. Философ Жан Жак Руссоның порфириямен ауырғаны ықтимал. Тіпті Валахия князі Влад III, көбінесе Дракула атымен танымал, порфирияға шалдыққан деген болжам бар.