Кіріспе

Ауыр протеиндік тамақтанудың нашарлауы

Квашиоркор (/k//w//ɒ//ʃ//i/'/ɔːr//k//ɔːr//, // //k//ər/ KWOSHeeORkor, kər, сондай-ақ KWASH) – ауыр протеиндік тамақтанудың нашарлау түрі, ісік және майлы инфильтраттармен үлкейген бауырмен сипатталады. Алайда, квашиоркордың нақты себебі әлі белгісіз. Шамасыз тамақпен қамтамасыз ету квашиоркордың пайда болуымен байланысты; жоғары табысты елдерде кездесуі сирек. Бұл балалардың емшектен айырылып, шамамен бес жасқа дейінгі кезеңде пайда болады. Алайда, Ямайка педиатры Сисели Уильямс 1935 жылы, аурудың алғашқы ресми сипаттамасын жариялағаннан кейін екі жыл өткен соң бұл терминді енгізді. Уильямс квашиоркорды зерттеген және оны басқа диеталық кемшіліктерден ажыратқан алғашқы адам болды. Ол бұл протеиннің жетіспеушілігі болуы мүмкін деген тұжырымды алғашқы болып айтты. Атауы Гананың жағалау аймағындағы га тілінен алынған, "жаңа бала келгенде балаға ұялайтын ауру" немесе "құлатылған баланың ауруы" деп аударылады, бұл кіші бауыры келгенде емшектен айырылған үлкен баланың жағдайын көрсетеді. Ана сүті баланың өсуі үшін өте маңызды аминқышқылдарына ие. Қауіп тобындағы балаларда квашиоркор емшектен айырылғаннан кейін және жүгері, маниок немесе күріш сияқты көмірсуларға бай диетамен тамақтануды бастағаннан кейін дамуы мүмкін. Бұл балалардың салмағына және ісіктің болуына негізделген протеин-энергиялық тамақтанудың нашарлауын жіктеу жүйесі. Басқа жіктемелерге Гомес жіктемесі және Уотерлоу жіктемесі кіреді. Салмағы жасына қарайІсікпенІсіксізЖалпы ескертулер60-80%КвашиоркорНедостаточность питания Салмағы жасына қарай +/- ісікСтандартты көрсеткіш (50-перцентиль)<60%Маразмдық квашиоркорМаразм.

Белгілері мен симптомдары

Балаларда квашиоркордың ерекше белгісі – екі жақты аяқтардың ісінуі. Ісіну қолдарға, денеге және бетке де таралуы мүмкін. Квашиоркор майлы бауырмен сипатталады. Бұл толыққанды тамақтанбаудың салдарынан пайда болатын майлы бауыр көбінесе қабыну мен фиброз белгілерімен бірге жүреді. Толыққанды тамақтанбаудың майлы бауыры квашиоркордың тұрақты белгісі болса да, маразммен ауыратын балаларда осы белгі кейде ғана кездеседі. Осы ерекше бауыр стеатозынан басқа, квашиоркор көптеген органдардың қызметінің бұзылуымен бірге жүреді. Квашиоркорға шалдыққан балаларда бүйректер, қарын безі, жүрек және жүйке жүйесі жиі зардап шегеді. Квашиоркордың патофизиологиясының кейбір, бірақ барлық аспектілерін түсіндіретін бірнеше гипотезалар ұсынылған. Олар ақуыз тапшылығынан туындаған гипоальбуминемия, аминқышқылдарының жетіспеушілігі, тотығу стресі және ішек микробиомының өзгеруі сияқты факторларды қамтиды.

Аз мөлшерде ақуызды қабылдау

Квашиоркор – ақуыз аз тамақтанумен байланысты жеңіл тамақтанудың ауыр түрі. Квашиоркордың патогенезіне қатысты ақуыз жеткіліксіздігі теориясы лимфа жүйесі мен қан айналымы арасындағы капиллярлық алмасудың, қандағы онкотикалық (яғни коллоидтық осмостық қысым, COP) төмендеуі салдарынан бұзылады, нәтижесінде гидростатикалық қысым градиенті сұйықтықтың кішкентай тамырлардан шығуына жағдай жасайды, бірақ оны тежеу мүмкін болмайды. Қан мен тіндерде байқалатын COP-ны құруға негізінен альбумин құрайтын ақуыздар жауапты. Қан мен тіндердің COP арасындағы айырмашылық сұйықтықтың тамырдан тыс кеңістіктен қан айналымы жүйесіне қайта оралуына көмектеседі. Бұл тенденцияға веналық гидростатикалық қысым қарсы тұрады, ол сұйықтықтың кішкентай тамырлардан интерстициалдық кеңістікке шығуына ықпал етеді. Квашиоркордың патогенезіне қатысты ақуыз жеткіліксіздігі теориясы, ақуызды жеткіліксіз қабылдаудан туындаған сарысу ақуыздарының жетіспеушілігі осы тепе-теңдікті бұзады және осылайша интерстициумнан капиллярлық және веналық құрылымдарға сұйықтықтың қайту ағынын бұзады деп санайды. Осының нәтижесінде квашиоркорда тамырдан тыс сұйықтық жинақталып, ісіну (педальды ісіну) және іштің ұлғаюы пайда болады деп оқытылады. Биологиялық жүйелердегі сұйықтықтардың қозғалысы туралы Старлинг теориясына негізделген ақуыз жеткіліксіздігі теориясы, квашиоркордағы ісінудің патогенезіне нақты түсінік береді. Алайда, ол квашиоркор синдромын сипаттайтын барлық бұзылуларды толық түсіндірмейді. Оларға: тітіркену, анорексия, тері қабыршақтануы, тері түсінің өзгеруі, шаштың түсінің өзгеруі, митохондриялық тыныс алудың төмендеуі, бауырдан липидтердің шығарылуының бұзылуы (липопротеин синтезінің төмендеуімен қатар жүрмейді), «оксидативтік стресс», глутатион деңгейінің төмендеуі, транссульфурация бұзылыстары, ДНК-ның диффузиялық гипометилденуі, иммундық дисфункция, трансметилдену белсенділігінің төмендеуі және сульфатталған гликозаминогликандардың жетіспеушілігі жатады. Қазіргі кезде ақуыз жеткіліксіздігі теориясының өзі квашиоркордың патогенезін толыққанды түсіндіре алмайтыны қабылданды. Мұнда одан да күрделі кемшіліктер бар. Олар әлі анықталған жоқ. Әлеуметтік факторлар да маңызды. Тамақтану туралы білімсіздік себеп болуы мүмкін. Бір жағдайда ата-ана баласына маниокпен тамақтандырған, бірақ синдромнан туындаған ісінуді байқамай, баланың жақсы тамақтанғанын ойлаған, тіпті квашиоркордың дамығанына қарамастан.

Афлатоксиндер

Соңғы зерттеулер квашиоркор мен афлатоксиндердің жоғары деңгейі арасындағы байланысты анықтауға тырысты. Афлатоксиндер – табиғи түрде пайда болатын уларлар, оларды *Aspergillus flavus* қоректік саңырауы өндіреді. Бұл саңырау ыстық және ылғалды климаттағы аймақтарда кездеседі. Бұл уларлар өсіп-көбейіп, тары, жүгері және күріш сияқты ауыл шаруашылығы дақылдарында табылуы мүмкін. Әсіресе, биологиялық үлгілерде мида, жүректе, бүйректе, бауырда, өкпеде, қан сарысуында, нәжісте және зәрде афлатоксиндердің деңгейі жоғары екені анықталды. Дәрігерлердің тамақтан толыққанды көре алмаған балаларды емдеу кезінде маразм мен квашиоркордың патофизиологиясын ажырату өте маңызды, себебі олардың денесінде тұз бен судың күрт жоғалуынан туындаған гиповолемиялық шок болуы мүмкін. Альбумин тапшылығы бар балалар физиологиялық тұрғыдан қан көлемін сақтау үшін күреседі. Бұл жағдай, көбінесе ашаршылықтан зардап шеккен адамдарда кездесетін жоғары тотығу деңгейімен байланысты, бірақ созылмалы қабыну кезінде сирек кездеседі. Цистеин – адам ағзасында глутатион синтезіне қатысатын және оның шектеуші аминоқышқылы болып табылатын маңызды аминоқышқыл. Глутатионға қажеттілік артқанда цистеинге, демек метионинге де қажеттілік артады. Осы қажеттіліктер квашиоркор қаупін арттыруы мүмкін деген болжам бар.

Басқалар

Ұсынылған эксперименталды теория микробиом/виромдағы өзгерістердің эдемалық қанағаттанбауға (мальнутрицияға) әкелуі мүмкін екенін көрсетеді, бірақ оның механизмін түсіну үшін қосымша зерттеулер қажет. Квашиоркор – екі жақты перифериялық шұңқырлы эдемамен сипатталатын ауыр жедел қанағаттанбаудың (САМ) бір түрі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) мәліметінше, САМ диагностикасының параметрлері – "білек айналымының (MUAC) < 115 мм, бой/салмақ Z көрсеткішінің (WHZ) < -3Z және қанағаттанбау эдемасы немесе осы параметрлердің кез келген комбинациясы". Физикалық тексеру кезінде анықталатын қосымша клиникалық белгілерге айқын бұлшық қатыруы, іштің ісінуі, дерматит және бауырдың үлкеюі (гепатомегалия) жатады. ДДСҰ қанағаттанбауды клиникалық бағалау критерийлері әлсіреу дәрежесіне (MUAC), бойдың қалыпты өсуінен қалыстыруына (бойға шаққандағы салмақ Z көрсеткіші) және эдеманың болуына (жеңілден ауырға дейін) негізделген.

Скрининг

Салыстыру бойынша биіктікке қатысты салмақты жиі өлшеу қиындық тудыруы мүмкін болғандықтан, тексеру физикалық қарап тексеру арқылы жүргізіледі, баланың екі жақты ойық ісінудің болуын анықтау үшін аяқтарына мұқият қаралады. Квашиоркор диагнозын қою үшін ісінуді тексеру маңызды, себебі квашиоркордың шамамен үштен екі бөлігінде ауырлық дәрежесінде салмақ жоғалу белгілері байқалмайды (яғни, білек айналымы (MUAC) < 125 мм немесе WHZ < 2), квашиоркор диагнозы қойылған кезде.

Эпидемиология

Квашиоркор жоғары табысты елдерде сирек кездеседі. Ол негізінен кедейлік басым Оңтүстік-Шығыс Азия, Орталық Америка, Конго, Эфиопия, Пуэрто-Рико, Ямайка, Оңтүстік Африка және Уганда сияқты төмен және орташа табысты елдерде және аймақтарда кездеседі. "2000 және 2003 жылдар аралығында квашиоркор тікелей немесе жанама түрде бес жасқа дейінгі балалардың өлімінің 53% құрады, бұл басқа да көп кездесетін балалық аурулармен – жедел респираторлық инфекциялармен, безгекпен, қызылшамен, ЖИТС/АИДС-пен және перинаталдық өлімге себеп болатын басқа факторлармен байланысты болды." Ылғалдылық PRD-ні емдеу үшін қолданылатын әртүрлі дәрілердің фармакокинетикасына әсер етуі мүмкін, дәрінің биожетімділігін, таралуын және шығарылуын өзгертеді.