Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дамыған елдерде жаңа туған нәрестелердің қалқанша безінің қызметін тексеру нәтижесінде, бұл ауруға шалдыққан балаларға тироксин гормонымен емдеу дереу басталады. Осы скрининг және емдеу аурудың салдарынан дерлік құтылуға мүмкіндік берді. Балаларда сүйектердің жетілуі және жасөспрімдік кезеңі айтарлықтай кешігеді. Ересектерде овуляция қиындалады және бедеулік жиі кездеседі. Ақыл-ес нашарлауы жиі болады. Неврологиялық бұзылыстар жеңіл түрінде бұлшық ет тонусының және координацияның төмендеуімен көрініс беруі мүмкін, ал ауыр жағдайда адам тұрып немесе жүре алмайды. Когнитивтік бұзылыстар да жеңілден ауырға дейін, тіпті адамның сөйлей алмауына және қарапайым күтімде басқаларға тәуелді болуына дейін жетеді. Ой-өріс және рефлекстер баяулайды.
In developed countries, thyroid function testing of newborns has assured that in those affected, treatment with the thyroid hormone thyroxine is begun promptly. This screening and treatment have virtually eliminated the consequences of the disease. In children, bone maturation and puberty are severely delayed. In adults, ovulation is impeded and infertility is common. Mental deterioration is common. Neurological impairment may be mild, with reduced muscle tone and coordination, or so severe that the person cannot stand or walk. Cognitive impairment may also range from mild to so severe that the person is nonverbal and dependent on others for basic care. Thought and reflexes are slower.
Себеп
Әлем бойынша туа біткен йод тапшылығы синдромының (эндемикалық кретинизм) ең көп таралған себебі – тамақтану арқылы йодтың жетіспеуі. Иод – қалқанша безі гормондарының синтезі үшін қажетті маңызды микроэлемент. Йод тапшылығы – дүние жүзінде нәрестелер мен балалардың миына келтірілетін ең көп кездесетін, алдын алуға болатын зиянның себебі. Иод көптеген тағамдарда болғанымен, ол барлық топырақта жеткілікті мөлшерде кездеспейді. Йодтың көп бөлігі йодид түрінде мұхиттарда кездеседі, онда йодид иондары элементар йодқа дейін тотықтырылады, содан кейін атмосфераға өтіп, жаңбырмен жерге түсіп, топыраққа йодты жеткізеді. Йодқа жетіспейтін топырақ көбінесе құрлықтың ішкі аймақтарында, таулы жерлерде және жиі су тасқыны болатын жерлерде кездеседі. Бұл теңіз жағалау аймақтарында да болуы мүмкін, мұнда мұз басу кезінде йод топырақтан кетіп қалуы мүмкін, сондай-ақ қар, су және күшті жаңбырдың әсерінен шайылып кетуі де ықтимал. Йодқа жетіспейтін топырақта өсетін өсімдіктер мен жануарлар да сол сияқты жетіспеушілікке ұшырайды. Сырттан тағаммен қамтамасыз етілмейтін аймақтарда тұратын халықтар йод тапшылығынан туындайтын ауруларға бейім.
Around the world, the most common cause of congenital iodine deficiency syndrome (endemic cretinism) is dietary iodine deficiency. Iodine is an essential trace element, necessary for the synthesis of thyroid hormones. Iodine deficiency is the most common preventable cause of neonatal and childhood brain damage worldwide. Although iodine is found in many foods, it is not universally present in all soils in adequate amounts. Most iodine, in iodide form, is in the oceans, where the iodide ions are reduced to elemental iodine, which then enters the atmosphere and falls to earth in rain, introducing iodine to soils. Soil deficient in iodine is most common inland, in mountainous areas, and in areas of frequent flooding. It can also occur in coastal regions, where iodine might have been removed from the soil by glaciation, as well as leaching by snow, water and heavy rainfall. Plants and animals grown in iodine deficient soils are correspondingly deficient. Populations living in those areas without outside food sources are most at risk of iodine deficiency diseases.
Дифференциалдық диагностика
Қаурандыққа нашар тамақтану немесе өсу гормонының жеткіліксіз бөлінуі, гипопитуитаризм, өсу гормонын босататын гормон секрециясының азаюы, өсу гормоны рецепторларының әрекетіндегі кемшіліктер және инсулинге ұқсас өсу факторы 1 (IGF 1) жетіспеушілігі сияқты гормоналды тапшылықтар да себеп болуы мүмкін.
Dwarfism may also be caused by malnutrition or other hormonal deficiencies, such as insufficient growth hormone secretion, hypopituitarism, decreased secretion of growth hormone releasing hormone, deficient growth hormone receptor activity and downstream causes, such as insulin like growth factor 1 (IGF 1) deficiency.
Алдын алу
Көптеген елдерде йод беруді қамтитын қоғамдық денсаулық сақтау науқандары жүргізілуде. 2019 жылдың желтоқсанына дейін 122 елде азық-түліктерді міндетті түрде йодпен байыту бағдарламалары қолданыста болды.
There are public health campaigns in many countries which involve iodine administration. As of December 2019, 122 countries have mandatory iodine food fortification programs.
Емдеу
Дамыған елдерде тамырынан туылған йод жетіспеушілігі тамаққа йод қосылып, жаңа туған нәрестелердің қан арқылы қалқанша безінің қызметін тексеруі арқылы дерлік жойылды. Емдеу өмір бойы тироксин (Т4) қабылдаудан тұрады. Тироксин тек таблетка түрінде берілуі керек, тіпті жаңа туған нәрестелерге де, себебі сұйық ерітінділер мен қоспа түрлерінің дозасын дұрыс беруге сенімділік жоқ. Сәбилерге Т4 таблеткаларын әдетте ұнтақтап, ана сүтімен, сүт қоспасымен немесе сумен араластырады. Егер препаратты темір немесе соя өнімдері бар қоспалармен араластырса, гормонның ішекте сіңуіне әсер ететін болғандықтан, үлкен дозалар қажет болуы мүмкін. Ауырған нәрестелердің көрсеткіштері норманың жоғарғы шегінде болуын қамтамасыз ету үшін, өмірдің алғашқы айларында ТТГ қан деңгейін 2-3 апта сайын бақылау ұсынылады.
Congenital iodine deficiency has been almost eliminated in developed countries through iodine supplementation of food and by newborn screening utilizing a blood test for thyroid function. Treatment consists of lifelong administration of thyroxine (T4). Thyroxine must be dosed as tablets only, even to newborns, as the liquid oral suspensions and compounded forms cannot be depended on for reliable dosing. For infants, the T4 tablets are generally crushed and mixed with breast milk, formula milk or water. If the medication is mixed with formulas containing iron or soya products, larger doses may be required, as these substances may alter the absorption of thyroid hormone from the gut. Monitoring TSH blood levels every 2–3 weeks during the first months of life is recommended to ensure that affected infants are at the high end of normal range.
Тарих
Гойтер – адам организміне йодтың тікелей немесе жанама түрде жеткіліксіз түсуінің ең нақты клиникалық белгісі. Қытай, Мысыр және Римнің ежелгі медициналық трактаттарында гойтер және оны йодқа бай балдырлар мен күйдірілген губкалармен емдеу туралы мәліметтер кездеседі. 1848 жылы Сардиния королі Карло Альберто туа біткен йод тапшылығы синдромының алғашқы эпидемиологиялық зерттеуін тапсырды, бұл ауру солтүстік Савойяда жиі кездесетін. Өткен ғасырларда кедей топтар мен шаруалар арасында кең таралған, диета мен егіншілік монокультурасының салдарынан туындаған әлеуметтік аурулар: пеллагра, рахит, бери-бери, ұзақ сапардағы теңізшілердегі цинга және йод тапшылығынан туындаған эндемиялық зоб. Дегенмен, бұл ауру медициналық кітаптарда сирек айтылды, себебі оны клиникалық емес, эстетикалық проблема деп қате санады. Бұл синдром әсіресе Альп тауларының маңындағы Оңтүстік Еуропа аймақтарында жиі кездесетін, ал ежелгі римдік жазушылар оны жиі сипаттап, суретшілер бейнелеген. Альпіністер кейде толығымен бұл аурудан зардап шеккен ауылдарға кездесетін. Аурудың таралуын 18-19 ғасырлардағы саяхатшылар мен дәрігерлер медициналық тұрғыдан сипаттаған. Сол кезде оның себебі белгісіз болды және оны таулы аңғарлардағы «тұнжыраған ауаға» немесе «жаман суға» байланысты деп есептеді. Ауруға шалдыққан адамдардың саны Оңтүстік Еуропа бойынша және тіпті шағын аумақтарда айтарлықтай өзгеше болды; бір аңғарда жиі кездессе, екіншісінде кездеспеуі мүмкін. Ауыр зардап шеккендердің саны әрқашан аз болды, ал көптеген адамдарда тек зоб пен танымдық және өсу қабілеттерінің төмендеуі байқалды. Мұндай жағдайлардың көпшілігі мал өсірушілердің ауылдарында әлеуметтік тұрғыдан бейімделген. 19 ғасырда Еуропа мен Солтүстік Америкадағы аз зардап шеккен аймақтар «гойтр белдеуі» деп аталды. Йод тапшылығының дәрежесі жеңіл болды және ауыр психикалық және физикалық бұзылудың орнына, негізінен қалқанша безінің ұлғаюымен көрінетін. Мысалы, Швейцарияда топырақта йодтың мөлшері аз болғандықтан, туа біткен йод тапшылығы синдромы жиі кездесіп, тіпті генетикалық себептермен байланысты деп есептелді. Еуропа мен Солтүстік Америкада тағамдық өнімдердің әртүрлілігі артып, халық жергілікті өнімге толық тәуелді болмай бастағанда, эндемиялық зобтың таралуы азайды. Бұл 1979 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының басылымында «тағамдық өнімдердің бастапқы орнының өзгеруі соңғы 50 жылда бірқатар жерлерде эндемиялық зобтың түсініксіз жоғалуын түсіндіруі мүмкін» деген қорытындымен расталды. 20 ғасырдың басында йод тапшылығынан туындаған нейрологиялық бұзылулар мен гипотиреоз арасындағы байланыс анықталды. Екеуі де дамыған елдерде жойылды.
A goiter is the most specific clinical marker of either the direct or indirect insufficient intake of iodine in the human body. There is evidence of goiter, and its medical treatment with iodine rich algae and burnt sponges, in Chinese, Egyptian, and Roman ancient medical texts. In 1848, King Carlo Alberto of Sardinia commissioned the first epidemiological study of congenital iodine deficiency syndrome, in northern Savoy where it was frequent. In past centuries, the well reported social diseases prevalent among the poorer social classes and farmers, caused by dietary and agricultural monocultures, were: pellagra, rickets, beriberi, scurvy in long term sailors, and the endemic goiter caused by iodine deficiency. However, this disease was less mentioned in medical books because it was erroneously considered to be an aesthetic rather than a clinical disorder. Congenital iodine deficiency syndrome was especially common in areas of southern Europe around the Alps and was often described by ancient Roman writers and depicted by artists. The earliest Alpine mountain climbers sometimes came upon whole villages affected by it. The prevalence of the condition was described from a medical perspective by several travellers and physicians in the late 18th and early 19th centuries. At that time the cause was not known and it was often attributed to "stagnant air" in mountain valleys or "bad water". The proportion of people affected varied markedly throughout southern Europe and even within very small areas; it might be common in one valley and not another. The number of severely affected persons was always a minority, and most persons were only affected to the extent of having a goitre and some degree of reduced cognition and growth. The majority of such cases were still socially functional in their pastoral villages. More mildly affected areas of Europe and North America in the 19th century were referred to as "goitre belts". The degree of iodine deficiency was milder and manifested primarily as thyroid enlargement rather than severe mental and physical impairment. In Switzerland, for example, where soil does not contain a large amount of iodine, cases of congenital iodine deficiency syndrome were very abundant and even considered genetically caused. As the variety of food sources dramatically increased in Europe and North America and the populations became less completely dependent on locally grown food, the prevalence of endemic goitre diminished. This is supported by a 1979 WHO publication which concluded that "changes in the origin of food supplies may account for the otherwise unexplained disappearance of endemic goitre from a number of localities during the past 50 years". The early 20th century saw the discovery of the relationships of neurological impairment with hypothyroidism due to iodine deficiency. Both have been largely eliminated in the developed world.