Кіріспе

Дамыған елдерде жаңа туған нәрестелердің қалқанша безінің қызметін тексеру нәтижесінде, бұл ауруға шалдыққан балаларға тироксин гормонымен емдеу дереу басталады. Осы скрининг және емдеу аурудың салдарынан дерлік құтылуға мүмкіндік берді. Балаларда сүйектердің жетілуі және жасөспрімдік кезеңі айтарлықтай кешігеді. Ересектерде овуляция қиындалады және бедеулік жиі кездеседі. Ақыл-ес нашарлауы жиі болады. Неврологиялық бұзылыстар жеңіл түрінде бұлшық ет тонусының және координацияның төмендеуімен көрініс беруі мүмкін, ал ауыр жағдайда адам тұрып немесе жүре алмайды. Когнитивтік бұзылыстар да жеңілден ауырға дейін, тіпті адамның сөйлей алмауына және қарапайым күтімде басқаларға тәуелді болуына дейін жетеді. Ой-өріс және рефлекстер баяулайды.

Себеп

Әлем бойынша туа біткен йод тапшылығы синдромының (эндемикалық кретинизм) ең көп таралған себебі – тамақтану арқылы йодтың жетіспеуі. Иод – қалқанша безі гормондарының синтезі үшін қажетті маңызды микроэлемент. Йод тапшылығы – дүние жүзінде нәрестелер мен балалардың миына келтірілетін ең көп кездесетін, алдын алуға болатын зиянның себебі. Иод көптеген тағамдарда болғанымен, ол барлық топырақта жеткілікті мөлшерде кездеспейді. Йодтың көп бөлігі йодид түрінде мұхиттарда кездеседі, онда йодид иондары элементар йодқа дейін тотықтырылады, содан кейін атмосфераға өтіп, жаңбырмен жерге түсіп, топыраққа йодты жеткізеді. Йодқа жетіспейтін топырақ көбінесе құрлықтың ішкі аймақтарында, таулы жерлерде және жиі су тасқыны болатын жерлерде кездеседі. Бұл теңіз жағалау аймақтарында да болуы мүмкін, мұнда мұз басу кезінде йод топырақтан кетіп қалуы мүмкін, сондай-ақ қар, су және күшті жаңбырдың әсерінен шайылып кетуі де ықтимал. Йодқа жетіспейтін топырақта өсетін өсімдіктер мен жануарлар да сол сияқты жетіспеушілікке ұшырайды. Сырттан тағаммен қамтамасыз етілмейтін аймақтарда тұратын халықтар йод тапшылығынан туындайтын ауруларға бейім.

Дифференциалдық диагностика

Қаурандыққа нашар тамақтану немесе өсу гормонының жеткіліксіз бөлінуі, гипопитуитаризм, өсу гормонын босататын гормон секрециясының азаюы, өсу гормоны рецепторларының әрекетіндегі кемшіліктер және инсулинге ұқсас өсу факторы 1 (IGF 1) жетіспеушілігі сияқты гормоналды тапшылықтар да себеп болуы мүмкін.

Алдын алу

Көптеген елдерде йод беруді қамтитын қоғамдық денсаулық сақтау науқандары жүргізілуде. 2019 жылдың желтоқсанына дейін 122 елде азық-түліктерді міндетті түрде йодпен байыту бағдарламалары қолданыста болды.

Емдеу

Дамыған елдерде тамырынан туылған йод жетіспеушілігі тамаққа йод қосылып, жаңа туған нәрестелердің қан арқылы қалқанша безінің қызметін тексеруі арқылы дерлік жойылды. Емдеу өмір бойы тироксин (Т4) қабылдаудан тұрады. Тироксин тек таблетка түрінде берілуі керек, тіпті жаңа туған нәрестелерге де, себебі сұйық ерітінділер мен қоспа түрлерінің дозасын дұрыс беруге сенімділік жоқ. Сәбилерге Т4 таблеткаларын әдетте ұнтақтап, ана сүтімен, сүт қоспасымен немесе сумен араластырады. Егер препаратты темір немесе соя өнімдері бар қоспалармен араластырса, гормонның ішекте сіңуіне әсер ететін болғандықтан, үлкен дозалар қажет болуы мүмкін. Ауырған нәрестелердің көрсеткіштері норманың жоғарғы шегінде болуын қамтамасыз ету үшін, өмірдің алғашқы айларында ТТГ қан деңгейін 2-3 апта сайын бақылау ұсынылады.

Тарих

Гойтер – адам организміне йодтың тікелей немесе жанама түрде жеткіліксіз түсуінің ең нақты клиникалық белгісі. Қытай, Мысыр және Римнің ежелгі медициналық трактаттарында гойтер және оны йодқа бай балдырлар мен күйдірілген губкалармен емдеу туралы мәліметтер кездеседі. 1848 жылы Сардиния королі Карло Альберто туа біткен йод тапшылығы синдромының алғашқы эпидемиологиялық зерттеуін тапсырды, бұл ауру солтүстік Савойяда жиі кездесетін. Өткен ғасырларда кедей топтар мен шаруалар арасында кең таралған, диета мен егіншілік монокультурасының салдарынан туындаған әлеуметтік аурулар: пеллагра, рахит, бери-бери, ұзақ сапардағы теңізшілердегі цинга және йод тапшылығынан туындаған эндемиялық зоб. Дегенмен, бұл ауру медициналық кітаптарда сирек айтылды, себебі оны клиникалық емес, эстетикалық проблема деп қате санады. Бұл синдром әсіресе Альп тауларының маңындағы Оңтүстік Еуропа аймақтарында жиі кездесетін, ал ежелгі римдік жазушылар оны жиі сипаттап, суретшілер бейнелеген. Альпіністер кейде толығымен бұл аурудан зардап шеккен ауылдарға кездесетін. Аурудың таралуын 18-19 ғасырлардағы саяхатшылар мен дәрігерлер медициналық тұрғыдан сипаттаған. Сол кезде оның себебі белгісіз болды және оны таулы аңғарлардағы «тұнжыраған ауаға» немесе «жаман суға» байланысты деп есептеді. Ауруға шалдыққан адамдардың саны Оңтүстік Еуропа бойынша және тіпті шағын аумақтарда айтарлықтай өзгеше болды; бір аңғарда жиі кездессе, екіншісінде кездеспеуі мүмкін. Ауыр зардап шеккендердің саны әрқашан аз болды, ал көптеген адамдарда тек зоб пен танымдық және өсу қабілеттерінің төмендеуі байқалды. Мұндай жағдайлардың көпшілігі мал өсірушілердің ауылдарында әлеуметтік тұрғыдан бейімделген. 19 ғасырда Еуропа мен Солтүстік Америкадағы аз зардап шеккен аймақтар «гойтр белдеуі» деп аталды. Йод тапшылығының дәрежесі жеңіл болды және ауыр психикалық және физикалық бұзылудың орнына, негізінен қалқанша безінің ұлғаюымен көрінетін. Мысалы, Швейцарияда топырақта йодтың мөлшері аз болғандықтан, туа біткен йод тапшылығы синдромы жиі кездесіп, тіпті генетикалық себептермен байланысты деп есептелді. Еуропа мен Солтүстік Америкада тағамдық өнімдердің әртүрлілігі артып, халық жергілікті өнімге толық тәуелді болмай бастағанда, эндемиялық зобтың таралуы азайды. Бұл 1979 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының басылымында «тағамдық өнімдердің бастапқы орнының өзгеруі соңғы 50 жылда бірқатар жерлерде эндемиялық зобтың түсініксіз жоғалуын түсіндіруі мүмкін» деген қорытындымен расталды. 20 ғасырдың басында йод тапшылығынан туындаған нейрологиялық бұзылулар мен гипотиреоз арасындағы байланыс анықталды. Екеуі де дамыған елдерде жойылды.