Кіріспе

Көп мөлшерде сұйық зәр шығару және су ішуге құштарлықтың күшеюімен сипатталатын жағдай.

Белгілері мен симптомдары

ИИ-ге шамадан тыс несеп шығару, қатты шөлдеу және сұйықтықтарды көп ішу (әсіресе суық су, кейде мұз немесе мұз су) тән. Артық несеп шығару және қатты шөлдеудің белгілері емделмеген қант диабеті кезінде байқалатын белгілерге ұқсас, бірақ несепте глюкоза болмайды. Көрудің нашарлауы сирек кездеседі. Кейбір адамдарда дене судың мөлшерін дұрыс реттей алмағандықтан сусыздану белгілері пайда болуы мүмкін. Көп несеп шығару күні-түні жалғасады. Балаларда ИИ-ге тамаққа деген құштарлықтың жоғалуы, тамақтану, салмақ алу және өсуде қиындықтар тууы мүмкін. Олар қызба, құсу немесе диареямен де көрінуі мүмкін. Ересектерде емделмеген ИИ жағдайында, егер организм несеппен жоғалған суды толықтыру үшін жеткілікті мөлшерде су ішсе, ондаған жылдар бойы денсаулығы жақсы болуы мүмкін. Дегенмен, сусыздану және калийдің жоғалту қаупі бар, бұл гипокалемияға алып келуі мүмкін.

Нефрогенді

Нефрогендік инсипидті диабет бүйректің вазопрессинге қалыпты түрде жауап беру қабілетінің болмауынан туындайды.

Дипсогенді

Дипсогендік ДИ немесе бастапқы полидипсия аргинин вазопрессинінің жетіспеушілігіне қарамастан, шамадан тыс сұйықтық ішуден туындайды. Бұл гипоталамуста орналасқан шөлдеу механизмінің бұзылуына немесе психикалық ауруларға байланысты болуы мүмкін. Десмопрессинмен емдеу сумен улануға алып келуі мүмкін.

Жүктілік

Жүктілік DI тек жүктілік кезінде және босанғаннан кейінгі кезеңде пайда болады. Жүктілік кезінде әйелдердің плацентасында антидиуреттік гормонды (АДГ) ыдырататын вазопрессиназа ферменті өндіріледі. Жүктілік DI вазопрессиназаның артық өндірілуімен және/немесе оның организмнен тазалануының бұзылуымен байланысты деп саналады. Жүктілік DI-нің көптеген жағдайларын десмопрессин (DDAVP) көмегімен емдеуге болады, бірақ вазопрессинмен емес. Дегенмен, сирек жағдайларда шөлдеу механизміндегі бұзылыстар жүктілік DI-не себеп болады, сондықтан десмопрессин қолдануға болмайды. Диабет инсипидусы жүктілік кезіндегі бірқатар ауыр аурулармен байланысты, оның ішінде преэклампсия, HELLP синдромы және жүктілік кезіндегі жіті майлы бауыр ауруы бар. Бұл аурулар қан айналымындағы вазопрессиназаның бауырда тазалануын нашарлатып, DI-ге әкеледі.

Патофизиология

Электролиттік және көлемдік гомеостаз – организмнің қан қысымы және негізгі электролиттер – натрий мен калий қажеттіліктерін теңестіретін күрделі механизм. Жалпы алғанда, электролиттерді реттеу көлемді реттеуден бұрын жүзеге асырылады. Дегенмен, егер көлем қатты азайса, дене электролиттердің деңгейі бұзылғанның орнына суды сақтайды. Зәр шығаруды реттеу гипоталамуста жүреді, ол АДГ-ны супероптикалық және паравентрикулярлық ядроларда өндіреді. Синтезденгеннен кейін гормон нейросекреторлық гранулалармен гипоталамус нейронының аксоны арқылы гипофиздің артқы бөлігіне тасымалданады, онда ол кейінірек босату үшін сақталады. Сонымен қатар, гипоталамус вентромедиалдық ядрода қанның осмолярлық деңгейінің өсуін сезіп, шөлдеу сезімін реттейді және бұл ақпаратты қыртысқа жібереді. Нейрогендік/орталық ДИ АДГ жетіспеуінен туындайды; кейде ол шөлдеудің азаюымен бірге жүруі мүмкін, себебі шөлдеуді реттеу және АДГ өндірісі гипоталамуста өте жақын жерде орналасқан. Бұл гипоксиялық энцефалопатия, нейрохирургия, аутоиммундық аурулар немесе қатерлі ісіктер салдарынан немесе кейде нақты себепсіз (идиопатиялық) кездеседі. Сұйықтық гомеостазының басты атқарушы органы – бүйрек. АДГ жинаушы өзекшелер мен дистальды жалғақ өзекшелерде судың өткізгіштігін арттыру арқылы әрекет етеді; нақтырақ айтқанда, ол аквапориндер деп аталатын ақуыздарға, әсіресе аквапорин 2-ге келесі каскадта әсер етеді. Босатылғанда, АДГ дистальды жалғақ өзекшелердегі V2 G белокпен байланысқан рецепторларға қосылады, циклдық АМФ-ты арттырады, ол протеинкиназа А-мен байланысады, дистальды жалғақ өзекшелер мен жинаушы өзекшелердің цитоплазмасында сақталған аквапорин 2 каналының транслокациясын ынталандырады және оны апикальды мембранаға жылжытады. Бұл транскрипцияланған каналдар судың жинаушы өзекше жасушаларына енуіне мүмкіндік береді. Өткізгіштіктің артуы судың қанға қайта сіңуіне, осылайша зәрдің концентрациялануына жағдай жасайды. Нефрогенді ДИ дистальды жинаушы өзекшедегі аквапорин каналдарының жетіспеуінен (беттік экспрессия мен транскрипцияның төмендеуінен) туындайды. Бұл литийдің уытты әсері, гиперкальциемия, гипокалемия немесе зәр жолдарының обструкциясы кезінде байқалады. Сондықтан, АДГ жетіспеушілігі судың қайта сіңуіне кедергі келтіреді және қанның осмолярлығы жоғарылайды. Осмолярлық деңгейдің жоғарылауымен гипоталамустағы осморецепторлар бұл өзгерісті анықтап, шөлдеуді күшейтеді. Шөлдеудің күшеюімен адам полидипсия және полиурия циклін бастан кешіреді. Диабеттің тұқым қуалайтын түрлері клиникалық тәжірибеде кездесетін диабеттің жағдайларының 10% - дан аз бөлігін құрайды.

Емдеу

Емдеу дегидратацияны болдырмау үшін жеткілікті мөлшерде сұйықтық ішуді қамтиды. Амилорид натрийдің сіңуін тоқтатудың қосымша артықшылығына ие. Тиазидті диуретиктер кейде тиазидтердің салдарынан туындайтын гипокалемияны болдырмау үшін амилоридпен біріктіріледі. Ауыр диурезді диуретикпен емдеу парадоксалды көрінеді, әсер ету механизмі толық белгісіз, бірақ тиазидті диуретиктер натрий мен судың дистальды жалғақ түтікшелерде қайта сіңірілуін азайтады, осылайша диурезді тудырады. Бұл плазма көлемін азайтады, соның салдарынан гломерулярлық сүзілу жылдамдығы төмендейді және проксимальды нефронда натрий мен судың сіңуі күшейеді. Дистальды нефронға аз сұйықтық жетеді, сондықтан жалпы сұйықтық сақталады. Литийден туындаған нефрогенді диабет инсупидусын (ИДИ) амилоридпен, калийді сақтайтын диуретикпен, көбінесе тиазидті немесе тікбұрышты диуретиктермен бірге беру арқылы тиімді басқаруға болады. Клиникалық дәрігерлер литийдің уыттылығын көп жылдар бойы біледі және дәстүрлі түрде литийден туындаған полиурия мен нефрогенді диабет инсупидусына тиазидті диуретиктерді қолданып келді. Дегенмен, соңғы кезде амилоридтің осы жағдайды емдеуде тиімді екені дәлелденді.

Этимология

"Диабет" сөзі латын тіліндегі diabētēs сөзінен шыққан, ол өз кезегінде грек тіліндегі διαβήτης сөзінен келген, оның сөзбе-сөз мағынасы – "өтіп бара жатушы; сифон". Ежелгі грек дәрігері Каппадокиялық Аретей (б.з.б. бірінші ғасырында өмір сүрген) осы сөзді "несептің шамадан тыс шығуы" деген мағынада, осы аурудың атауы ретінде қолданған. Сөздің түбі грек тіліндегі διαβαίνειν (diabainein) – "өту", ол δια (dia) – "арқылы" және βαίνειν (bainein) – "бару" деген сөздерден құралған. "Диабет" сөзі алғаш рет ағылшын тілінде 1425 жылға жуық жазылған медициналық мәтінде "diabete" түрінде тіркелген. "Insipidus" сөзі латын тіліндегі insipidus ("дәмсіз") сөзінен шыққан, ол латын тілінде in – "емес" + sapidus – "дәмді" және sapere – "дәмі бар" сөздерінен құралған. Толық мағынасы – "дәмі немесе қызығушылығы жоқ; дәмсіз". Бұл атаудың DI-ге қолданылу себебі – инсипидті диабет гликозурияға (несепке глюкозаның бөлінуіне) себеп болмайды. Орталық инсипидті диабеті бар пациенттер арасында жүргізілген кең ауқымды сауалнамада көпшілігі аурудың атын "вазопрессин тапшылығы" деп өзгертуді қолдады, бұл қант диабетімен шатасуды болдырмау үшін жасалды.