Кіріспе

Миссури өзеніндегі Форт Пек су қоймасын қоршаған қорғалатын аумақ.

Тарих

Рассел ұлттық жануарлар қорығының құрылуы Форт-Пек бөгетінің салынуымен тығыз байланысты. Миссури өзенінің төменгі ағысы ұзақ жылдар бойы сауда үшін қолданылған, бірақ 1880 жылдары теміржол батысқа жылжығаннан кейін сауда кемелері өзеннің жоғарғы бөлігін пайдалануды тоқтатты. 1903 жылы өзеннің төменгі бөлігіндегі ауқымды су тасқыны және 1920 жылдары Оңтүстік Дакота, Солтүстік Дакота және Монтана штаттарының жоғарғы бөлігін дамытуға жасаған тымысы федералды үкіметті Миссуриде ірі бөгеттер салуды қарастыруға итермеледі. Бөгеттер теміржол және өнеркәсіп үшін электр энергиясын ғана емес, су тасқынын болдырмауға және коммерциялық тасымал үшін пайдаланылатын ірі су қоймаларын құруға көмектесер еді. 1929 жылдың қазан айында Ұлы депрессия басталғанда, Монтана штатында жұмыссыздық күрделі мәселеге айналды. Франклин Рузвельт әкімшілігі бөгет салуды жұмыссыздықтан шығудың бір жолы ретінде қарастырды. 1933 жылдың 12 желтоқсанында Рузвельт 6491-ші атқару бұйрығына қол қойды, ол Форт-Пек бөгетін салу үшін федералды жерді АҚШ Армиясының инженерлік корпусына берді. Қосымша жерлер 1934 жылдың 8 мамырында (6707-ші атқару бұйрығы), 1934 жылдың 11 қыркүйегінде (6841-ші атқару бұйрығы) және 1936 жылдың 3 сәуірінде (7331-ші атқару бұйрығы) Корпусқа берілді. 1929 жылы президент Герберт Гувер «Көшпелі құстарды сақтау туралы» заңға қол қойды, ол федералды үкіметке су құстары үшін баспаналар құру үшін жер сатып алуға немесе жалға алуға уәкілеттік берді. 1934 жылы президент Рузвельт «Көшпелі құстарды аулау маркасы туралы» заңға қол қойды, ол федералды жерді пайдаланатын құс аулаушылардың «қаз маркасын» (құс аулауға рұқсат беретін рұқсат) сатып алуын талап ету арқылы су құстары үшін баспана жерлерін сатып алуға кіріс әкелді. 1935 жылы Рузвельт әкімшілігі Форт-Пек су қоймасының жанында «Форт-Пек көшпелі құстар баспанасын» құруды қарастыра бастады. Танымал жануарлар биологы Олаус Мури аймақтың топырағын, топографиясын, өсімдіктерін және жануарлар дүниесін зерттеу үшін аймаққа жіберілді. Муридің жан-жақты есебі Рузвельт әкімшілігін Форт-Пек су қоймасының маңындағы аймақты құстар үшін ғана емес, жабайы табиғат үшін де баспана етуі керек деп сендірді. 1936 жылдың 11 желтоқсанында президент Рузвельт Форт-Пек ойын алабын құру туралы 7509-шы бұйрыққа қол қойды. Аймаққа қатысты құқықтар Армия инженерлік корпусынан Биологиялық зерттеулер бюросына (АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің алдағысы) берілді. Бірақ отандық мал жаюға рұқсат берілді. 1969 жылдың 25 наурызында президент Линдон Б. Джонсон 4588 мемлекеттік жер туралы бұйрыққа қол қойды, ол UL Bend ұлттық жануарлар қорығын құрды. Бұл бұйрық 7509-шы атқару бұйрығын жойды және Миграциялық құстарды сақтау комиссиясының билігінде Рассел ұлттық жануарлар қорығын қайта құрды. 1970 жылдың 15 мамырында 4826 мемлекеттік жер туралы бұйрықпен UL Bend ұлттық жануарлар қорығында мұнай, табиғи газ, көмір және басқа минералдарды пайдалануға тыйым салынды. Рассел ұлттық жануарлар қорығы және UL Bend ұлттық жануарлар қорығы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметімен біртұтас құрылым ретінде басқарылады. Екі баспананың да үлкен аумақтары заңмен жабайы жерлер деп белгіленген. UL Bend ұлттық жануарлар қорығында UL Bend жабайы жері бар. Рассел ұлттық жануарлар қорығында тағы 15 жабайы жерді зерттеу аймағы орналасқан. Осы зерттеулер жүргізілген аймақтар Конгресс оларды жабайы жерлер деп ресми түрде жариялауды қарастырып жатқанда, даладағы жерлер сияқты басқарылады. Преисториялық фаунаның кең таралуы және аязды теңіздің жайлы болуы жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтарын сақтауға және қазбалауға мүмкіндік берді. Шамамен 1,5 миллион жыл бұрын Миссури, Йеллоустон және Муссельсель өзендері солтүстікке қарай ағып, бір көлге құйылды. Соңғы мұз дәуірінде Лаврентид және Кордильер мұздықтары осы өзендерді оңтүстікке қарай қазіргі бағыттарына итермеледі. Мұздықтар аймақтағы көптеген аллювиалды шөгінділерді алып тастады және Миссури өзенінің маңындағы аумақтардың эрозиясына себеп болды. Осы факторлар Рассел ұлттық жануарлар қорығын оңай ашылатын және қалпына келтірілген қазбаланған өсімдіктер мен жануарларға бай етті. Льюис және Кларк экспедициясы (сонымен қатар «Ашу корпусы» деп те аталады) баспанада орналасқан көптеген нысандарға ат қойды және экспедиция 1805 жылдың мамыр айында аймақтан өткен кезде бірнеше маңызды оқиғалар болды. 8 мамырда экспедиция Сүт өзенінен өтті, ол көктемгі ағыста өзендегі шөгінділердің мөлшеріне байланысты осылай аталды. 8 мамыр күні кешке экспедиция Форт-Пек бөгетінен шамалы жоғарырақ жерде орналасқан лагерьде болды. 9 мамырда «Ашу корпусы» қазіргі CMR ұлттық жануарлар қорығының аумағына кірді. Сол күні олар Мериуэзер Льюис «Үлкен Құрғақ Ағын» деп атаған (қазір Форт-Пек су қоймасының астында жатыр және Құрғақ Қол деп белгілі) өзеннен өтті. Экспедиция мүшелері өзен мен топырақтағы сілтінің көп болуынан ісінген және қызарған көздер, қабынулар және іріңді жараларға шалдығуын бастады. 10 мамырдың сағат 17:00 шамасында экспедиция мүшесі Уильям Е. Браттон ақ аюдың шабуылына ұшырады. Ол аюды өкпесінен атты, бірақ аю шабуылдауын тоқтатпады. Браттон аюдан қашып құтылды, экспедиция мүшелері кейінірек оны бірнеше сағаттан кейін іздеп тауып өлтірді. Шабуыл болған жерде Миссури өзеніне құятын ағын Браттон ағыны деп аталды (қазір Үлкен Ағаш ағыны деп белгілі). Тағы бір аюмен кездесу 14 мамырда болды. Кешкі уақытта, артқы қайықтардағы адамдардың бірі құмды арада ұйықтаған ақ аюды көрді. Алты адам аюға жақындады, ол оянды және оларға шабуыл жасады. Төрт адам аюды атты (екі оқ өкпесінен өтті), бірақ ол шабуылдауын тоқтатпады. Тағы екі адам аюды атты, бірақ адамдар өзенге қарай қашуға мәжбүр болды. Төрт адам тарап кетіп, аюға қайта оқ атты, бірақ ол оларды қуды және 6 метрлік жартасқа құлатты. Соңында, адамдардың бірі аюды басына атты, оны өлтірді. Льюис сол жердегі ағынды «Алты адамның дерлік қаза тапқан жері» деп атауға шешім қабылдады (бірақ бүгінде ол Қар ағыны деп белгілі). Сол күні экспедиция өз журналдары мен құралдарын жоғалтуға жақын болды. Туссант Шарбоно экспедицияның бірінші пирогасын басқарып келе жатқанда, кенеттен дауыл оларды қамтыды. Пирога аударылып, экспедицияның барлық журналдары, карталары, қағаздары, навигациялық және зерттеу құралдары мен дәрі-дәрмектері өзенге түсті. Шарбоно осы материалдарды сақтауға ешқандай әрекет етпеді. Бірақ үш айлық баласы Жан Баптистті ұстап тұрған Сакагавеа ағын суға басып кіріп, барлық жабдықтарды дерлік қайтарып алды. Экспедиция екі күн бойы құралдарын және қағаздарын кептіруге жұмсады. 17 мамырда болған тағы екі жақын қауіпті оқиға қосымша нысандарға ат қоюға себеп болды. Уильям Кларк өзеннің солтүстік жағындағы ағынды зерттеу кезінде шағын жыланға шалдырды. Бұл ағын Шағын жылан ағыны деп аталды (бірақ бүгінде ол Ағаш ағыны деп белгілі). Кешке топ өзеннің оң жағындағы ағынның жанында лагерь құрды. Кларк ағынның бойындағы Atsina (Gros Ventre) тайпасына тиесілі бекітілген тұрғын үйді көрді. Түн ортасында экспедицияның отынан ұшқан ұшқындардан лагерьді қоршап тұрған қарағай ағашы өртенді. Адамдар шатырдан шығып, ағаш құлап түспей тұрып, оны сыртқа шығарып алуға үлкерді. Льюис бұл жерді Өртенген тұрғын үй ағыны деп атады (бірақ бүгінде ол Жеті Қара аяқ ағыны деп белгілі). 20 мамырда экспедиция Муссельсель өзенінен өтті. 22 мамырда топ тағы бір ағыннан өтті, оны Сакажавеа ағыны деп атауға шешім қабылдады. (Кейінірек Иіс ағыны деп аталды, АҚШ үкіметі 1979 жылы оның атын ресми түрде Сакажавеа ағыны деп өзгертті). «Ашу корпусы» 24 немесе 25 мамырда CMR ұлттық жануарлар қорығынан шықты, аймақты зерттеуге және аралауға бір апта жұмсады.

Өлшемі мен аумағы

Қорық Миссури өзені бойындағы Форт-Пек бөгетінен бастап Фред Робинсон көпіріне дейін, 191-ші АҚШ тас жолына дейін 125 мильге (201 км) созылады. UL Bend ұлттық жануарлар қорығы (оның жартысы UL Bend Wilderness-пен шектеседі) CMR NWF-тің батыс бөлігінің солтүстігінде, Миссури өзеніндегі "UL Bend" орналасқан жерге жақын орналасқан. Миссури Брейкс ұлттық арғы жолдың шығыс бөлігі де қорыққа кіреді. Бірақ бұл көрсеткіш дәл емес, себебі су қоймасы заң бойынша қорықтың құрамына кірмейді. 1938 жылдан 1976 жылға дейін CMR NWF АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті мен Ішкі істер департаменті тарапынан бірлесіп басқарылды. Аң аулау аймағы ретінде, бұл аймақ жеткілікті қорғалмаған, сондықтан екі ведомство да жануарлар дүниесін сақтау мүмкіндігін ұстап тұру үшін күресті, сонымен қатар көптеген малдың жайылуына рұқсат берді. 1976 жылы Конгресс "Ойындар аумағы туралы" заңды қабылдады, ол қорықтың бірлескен басқаруын тоқтатты және оны басқару құқығын Жерді басқару бюросынан Балық және жабайы табиғат қызметіне (FWS) аударды. 2010 жылға қарай Армия инженерлік корпусы қорықтың бір бөлігін басқаруға негізгі құқыққа ие болды, ал FWS осы аймақтарда екінші деңгейдегі құқыққа ие болды. Дегенмен, Корпус пен FWS арасындағы келісімшарт FWS-ге Корпус үшін осы аумақтарды басқаруға мүмкіндік береді. Корпус пен FWS көл жағалауын және демалыс аймақтарын, сондай-ақ олармен байланысты жерлерді бірлесіп басқаруды жалғастыруда. 1986 жылдың сәуір айында Ұлттық саябақтар қызметі қоршаған ортаға тигізетін әсерді бағалау жөніндегі мәлімдеме мен "шешімді" қабылдады, ол қорық үшін ресурстарды басқару жоспарын белгіледі. 2009 жылы Тоғызыншы апелляциялық сот Silver Dollar Grazing Association v. U.S. Fish and Wildlife Service, No. 07 35612 (9-шы айналым, 2009 жылғы 13 қаңтар) ісінде мекендеу жағдайларын 7509-шы атқару бұйрығының талаптарын орындау мақсатында жануарлардың нақты санының орнына пайдалануға болатынын шешті. Қорық Монтана штатының Льюистаун қаласындағы FWS кеңселерiнен басқарылады. Форт-Пек су қоймасы, Құрама Штаттардағы көлем бойынша бесінші ірі жасанды су қоймасы, Миссури өзені бойымен 134 мильге (216 км) созылады. Су қоймасын АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы басқарады, ал көлдегі су деңгейі қорықтың басқару жоспарына кірмейді. Рокки тауларынан тыс жерде Рокки тауларындағы ірі мүйізді қойлардың ең ірі популяциясы осы қорықта қоныстанған. Қорықта қаз, пума, койот, қасқыр, дала иттері, шошқа, шұбар, шұбар мүйізді бұғы, аққұйрықты бұғы сияқты маңызды популяциялар бар. Екі рұқсат иесі бизонды "үй малдары" ретінде шектеулі түрде жайып отырады, бірақ олардың көп бөлігі жақын жерлерде орналасқан.

Қарау және кіру

Жыл сайын шамамен 250 мың адам Рассел ұлттық жануарлар қорығына келеді, бұл оны АҚШ-тағы ең көп танымал ұлттық жануарлар қорықтарының біріне айналдырады. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі қорықта аң аулауға және балық аулауға рұқсат береді.

Форт Пектікі түсіндірме орталығы

Форт Пек интерпретациялық орталығы – Монтана штатының Форт Пек қаласында орналасқан Чарльз М. Рассел ұлттық жабайы табиғат қорығының ресми келушілер орталығы. Форт-Пек интерпретациялық орталығы және мұражайы деп те белгілі, орталықта жергілікті және аң аулауға арналған балықтардың аквариумы, жергілікті жануарлар дүниесінің сақталған үлгілері, сондай-ақ аймақтың динозаврлар қазбаларының көшірмелері бар. Орталықта Форт-Пек тоғанының құрылысы және аймақтың мәдени тарихы туралы көрмелер ұйымдастырылған, электр стансасына экскурсиялар да өткізіледі. Басқа іс-шараларға түсіндіру бағдарламалары, театрлық қойылымдар, амфитеатрлық іс-шаралар және табиғатқа серуендер кіреді. 2004 жылы салынған және 2005 жылы ашылған орталық – АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы мен АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі арасындағы ынтымақтастық нәтижесі. Бұл Монтана динозаврлар жолының мүшесі.

Белгілі қазбалар

1988 жылы Рассел ұлттық жануарлар қорығында "Жаман Рекс" (MOR 555) деп аталатын Тираннозавр рексі табылды. Докторлық диссертациясын қорғайтын Мэри Швайцер қазбаның кейбір сүйектерінен гемді тапты – ол гемоглобиннің (қандағы қызыл пигмент) құрамына кіретін темірдің биологиялық түрі. Қазір бұл қазба Вашингтондағы Ұлттық табиғи тарих мұражайындағы динозаврлар залының орталық экспонаты болып табылады. 2000 жылы Рассел ұлттық жабайы табиғат қорығында "B Рекс" (MOR 1125) деп аталатын Тираннозавр рекс үлгісі табылды. 70 миллион жылдық үлгінің жамбас сүйегінен жұмсақ тіндер анықталды. Материалдың белоктық тізбегін зерттеу оның коллаген екенін көрсетті. 2010 жылдың қараша айында аңшы Дэвид Брэдт Рассел ұлттық жабайы табиғат қорығындағы шатқалда элазмозаврдың қазба қалдықтарын тапты. Бұл үлгі жаңа, қысқа мойынды элазмозаврдың түрі екені анықталды және кейіннен Nakonanectes bradti деп аталды.