Кіріспе
Англия королі 1509 - 1547 жылдары. Генрих VIII (28 маусым 1491 – 28 қаңтар 1547) – 1509 жылдың 22 сәуірінен өліміне дейін Англия королі болды. Генрих алты рет үйленгенімен және алғашқы некесін (Арагондық Екатеринамен) жоюға тырысқанымен әйгілі. Папа Климент VII-мен туындаған келіспеушілік Генрихті Англия реформасын бастауға, яғни Англия шіркеуін Рим папасының билігінен бөліп шығаруға итермеледі. Ол өзін Англия шіркеуінің Жоғарғы Басшысы деп жариялады және монастырьлар мен шіркеулерді таратып жіберді, соның салдарынан папа оны анафема етті. Генрих Англия Конституциясына радикалды өзгерістер енгізіп, патша билігін кеңейтті және Рим папасының үстемдігіне қарсы патшалардың құдайдан берген құқығы туралы теорияны қалыптастырды. Ол наразылықты басу үшін жиі мемлекетке қарсы қылмыс және дінге қарсылық таныту айыптарын қолданды, ал айыпталушылар көбінесе ресми сотсыз, айыптау қағаздары арқылы өлім жазасына кесілді. Ол көптеген саяси мақсаттарына бас министрлері арқылы жетті, олардың кейбіреулері оның құрметінен түскен кезде қуылды немесе өлім жазасына кесілді. Томас Уолси, Томас Мор, Томас Кромвель және Томас Кранмер оның басқару кезеңінде маңызды рөл атқарды. Генрих монастырьларды таратудан және Реформация Парламентінің актілерінен түскен кірістерді ысыраппен жұмсады. Бұрын Римге төленген ақшаны патшалық кіріске айналдырды. Осы ақшаға қарамастан, жеке басының ысырапшылдығы мен қымбат, бірақ көбінесе нәтижесіз соғыстар, әсіресе Франция королі Франциск I, Киелі Рим императоры Карл V, Шотландия королі Джеймс V және Шотландия регенті Эрл оф Арран мен Мария де Гизбен болған соғыстардың салдарынан ол жиі қаржылық қиындыққа тап болды. Ол Корольдік теңіз флотын кеңейтті, 1535 және 1542 жылдарғы Уэльс заңдарымен Уэльсті Англияға қосып алды және 1542 жылғы Ирландия Коронасы актісінен кейін Ирландия королі ретінде билік еткен алғашқы ағылшын монархы болды. Генрихтің замандастары оны әдемі, білімді және талантты патша деп есептеді. Ол "Англия тағына отырған ең харизматикалық билеушілердің бірі" деп сипатталды, ал оның билігі ағылшын тарихындағы "ең маңызды" кезең деп аталды. Ол автор және композитор болды. Жасы ұлғайған сайын семіздікке ұшырап, денсаулығы нашарлады. Өмірінің соңғы жылдарында ол құмар, өзімшіл, параноик және тирандық монарх ретінде сипатталды. Оның орнын ұлы Эдуард VI басты.
Henry VIII (28 June 149128 January 1547) was King of England from 22 April 1509 until his death in 1547. Henry is known for his six marriages and his efforts to have his first marriage (to Catherine of Aragon) annulled. His disagreement with Pope Clement VII about such an annulment led Henry to initiate the English Reformation, separating the Church of England from papal authority. He appointed himself Supreme Head of the Church of England and dissolved convents and monasteries, for which he was excommunicated by the pope. Henry brought radical changes to the Constitution of England, expanding royal power and ushering in the theory of the divine right of kings in opposition to papal supremacy. He frequently used charges of treason and heresy to quell dissent, and those accused were often executed without a formal trial using bills of attainder. He achieved many of his political aims through his chief ministers, some of whom were banished or executed when they fell out of his favour. Thomas Wolsey, Thomas More, Thomas Cromwell, and Thomas Cranmer all figured prominently in his administration. Henry was an extravagant spender, using proceeds from the dissolution of the monasteries and acts of the Reformation Parliament. He converted money that was formerly paid to Rome into royal revenue. Despite the money from these sources, he was often on the verge of financial ruin due to personal extravagance and costly and largely unproductive wars, particularly with King Francis I of France, Holy Roman Emperor Charles V, King James V of Scotland, and the Scottish regency under the Earl of Arran and Mary of Guise. He expanded the Royal Navy, oversaw the annexation of Wales to England with the Laws in Wales Acts 1535 and 1542, and was the first English monarch to rule as King of Ireland following the Crown of Ireland Act 1542. Henry's contemporaries considered him an attractive, educated, and accomplished king. He has been described as "one of the most charismatic rulers to sit on the English throne" and his reign described as the "most important" in English history. He was an author and composer. As he aged, he became severely overweight and his health suffered. He is frequently characterised in his later life as a lustful, egotistical, paranoid, and tyrannical monarch. He was succeeded by his son Edward VI.
Алғашқы жылдар
1491 жылғы 28 маусымда Гринвичтегі Плацентия сарайында дүниеге келген Генрих Тюдор король Генрих VII мен Йорк Елизаветасының үшінші баласы және екінші ұлы болды. Жас Генрихтің алты (немесе жеті) бауыры мен сіңлісінің тек үшеуі – оның ағасы Артур, Уэльс ханзадасы, және Маргарет пен Мэри – нәрестелік шақта тірі қалды. Оны Эксетер епископы Ричард Фокс сарайға жақын жердегі францискандықтар шіркеуінде крещение рәсімінен өткізді. 1493 жылы екі жасында Генрих Довер қамалының констеблі және Пятипорттардың лорд-уәкілі болып тағайындалды. Кейіннен ол үш жасында Англияның граф-маршалы және Ирландияның лорд-лейтенанты болып тағайындалды, сондай-ақ көп ұзамай Бат орденінің рыцары атанды. Тойдан кейінгі күні ол Йорк герцогы болып жарияланды, ал бір айдан соң Шотландия шекарасының қамқоршысы болды. 1495 жылғы мамыр айында ол "Жартер" орденіне қабылданды. Мұндай тағайындамалардың себебі – әкесінің табысты лауазымдарды жеке бақылауында ұстап, оларды беделді отбасылармен бөліспеуіне мүмкіндік беру болды. 1501 жылғы қарашада Генрих ағасы Артурдың Арагон королі Фердинанд II мен Кастилия королевасы Изабелла I-нің кіші қызы Екатеринамен некелесу салтанатында маңызды рөл атқарды. Йорк герцогы ретінде Генрих әкесінің патша ретіндегі қаруын, үш нүктелі герменмен ерекшелендіріп қолданды. 1506 жылғы 9 ақпанда Рим императоры Максимилиан I оны Алтын Жүн орденінің рыцары етіп тағайындады. 1502 жылы Артур 15 жасында, Екатеринаға үйленгеннен кейін 20 апта өткен соң қайтыс болды. Артурдың өлімі барлық міндеттерін кіші інісіне жүктеді. 10 жастағы Генрих 1504 жылғы ақпанда Корнуолл герцогы, Уэльс ханзадасы және Честер графы атанды. Генрих VII Артурдың өлімінен кейін де екінші ұлына көп жауапкершілік жүктемеді. Жас Генрих қатаң бақылауда болды және көпшілік алдында көрінбеді. Осының салдарынан ол "патшалық өнерге оқытылмаған" күйде таққа отырды. Генрих VII Англия мен Испания арасындағы некелік одақты нығайту үшін ұлы Генрихті жесір қалған Екатеринаға үйлендіруді ұсынды. 1503 жылғы 23 маусымда олардың некелесу шартына қол қойылды, екі күннен кейін олар никелесуге келісті. Папаның рұқсаты тек "қоғамдық адалдыққа қарсы келу" жағдайында ғана қажет болды, егер Екатерина мен оның серігі айтқандай, неке толыққанды болмаса, бірақ Генрих VII және испан елшісі "туыстық қатынас" үшін рұқсат алуға тырысты, бұл толыққанды болу мүмкіндігін ескеретін. Осылайша Екатерина біраз уақытқа беймәлім күйде қалды, ал Генрих ханзада 14 жасқа толғанда, мүмкіндігінше некеден бас тартты. Фердинандтың шешімі – қызын елші етіп тағайындап, оған Англияда бекініп тұруға рұқсат беру болды. Діңге жақын Екатерина ханзадаға қарсы болғанына қарамастан, оған үйлену – Құдайдың қалауы екеніне сене бастады.
Ерте билік
Генрих VII 1509 жылғы 21 сәуірде қайтыс болды, ал 17 жастағы Генрих келесі күні патша болды. 10 мамырда әкесі жерленгеннен кейін Генрих кенеттен ол Екатеринаға үйленетінін мәлімдеді, бұл Рим папасының рұхсаты және некелік мүліктің бір бөлігінің жоғалғанына қатысты бірнеше мәселені шешпеді. Жаңа патша әкесінің соңғы тілегінің Екатеринаға үйлену болғанын айтты. Генрихтің Екатеринамен үйлену тойы шағын болды және 1509 жылғы 11 маусымда Гринвичтегі монахтар шіркеуінде өтті. 1509 жылғы 23 маусымда Генрих 23 жастағы Екатеринаны Лондон мұнарасынан Вестминстер аббаттығына алып барды, олардың тағына отыру рәсімі келесі күні өтті. Бұл әсем шара болды: Патшаның жолы гобелендермен безендіріліп, қымбат маталар төселді. Екатерина әкесіне жазған хатында: «Біздің уақытымыз үнемі той-думанда өтеді» деді. Алайда Генрихтің Йорк үйіне деген көзқарасы – таққа таласушы болуы мүмкін – әкесіне қарағанда ымыралы болды. Оның әкесі түрмеге қамаған бірнеше адам, соның ішінде Томас Грей, 2-ші Дорсет графы кешірілді. Басқалары кешірім алған жоқ; Эдмунд де ла Поль 1513 жылы патшаға қарсы болған ағасы Ричардтың ісімен айыпталып, басы кесілді. Генрихке үйленгеннен кейін көп ұзамай Екатерина жүкті болды. 1510 жылғы 31 қаңтарда ол өлі туған қызды дүниеге әкелді. Төрт айдан кейін Екатерина тағы да жүкті болды. 1511 жылғы 1 қаңтарда, Жаңа жыл күні, Генрих ұлы дүниеге келді. Бірінші баласын жоғалтқаннан кейін, жұбайлар ұлдарына қуанды және Вестминстер турнирі деп аталған екі күндік айқас қойылып, той-думандар ұйымдастырылды. Бірақ бала жеті аптадан кейін қайтыс болды. Генрихтің Екатеринамен некесі «өте жақсы» деп сипатталғанымен, Генрихтің әйелдері болғаны белгілі. 1510 жылы Генрихтің Букингемнің 3-ші герцогы Эдвард Стаффордтың қарындасы Элизабет немесе Хантингдон графинясы Энн Гастингспен қарым-қатынаста болғаны анықталды. Шамамен үш жыл бойы, 1516 жылдан бастап, ең маңызды сүйіктісі Элизабет Блоунт болды. Генрихтің қанша әйелі болғаны туралы пікірлер әртүрлі: Дэвид Лоадс Генрихтің «өте шектеулі мөлшерде» сүйіктілері болғанын айтады, ал Екатерина наразылық білдіргені белгісіз. 1518 жылы ол тағы бір қызға жүкті болды, ол да өлі туды. 1533 жылы Фицрой Мэри Говардқа үйленді, бірақ үш жылдан кейін баласыз қайтыс болды. 1536 жылғы шілдеде қайтыс болған кезде парламент оның патша болуына мүмкіндік беретін Екінші мұрагерлік туралы заңды қарастырып жатқан еді.
Франция мен Габсбургтер
1510 жылы Франция, Қамбрей лигасының құрамындағы Киелі Рим империясымен күнсіз одақтасып, Венецияға қарсы соғыста жеңіске жетті. Генрих әкесінің Франция патшасы XII Людовикпен достығын жаңартты, бұл мәселе оның кеңесін бөліп тастады. Әрине, екі күшті державаның біріккен күшімен соғысқа түсу өте қиын болар еді. Бірақ көп ұзамай Генрих Арагон патшасы II Фердинандпен де келісімге келді. 1511 жылдың қазан айында Рим папасы II Юлий Францияға қарсы Киелі лиганы құрғаннан кейін, 1512 жылдың сәуірінде соғыс жарияланды. Бірақ шабуылды Генрих жеке басқармады және ол үлкен сәтсіздікке ұшырады; Фердинанд оны тек өзінің мақсаттары үшін пайдаланды, бұл ағылшын-испандық одақты шиеленістірді. Дегенмен, француздар көп ұзамай Италиядан қуылды, ал одақ сақталды, екі тарап та француздарға қарсы жеңіске жетуге мүдделі болды. Генрих император Максимилианды Киелі лигаға қосылуға көндіріп, дипломатиялық табысқа қол жеткізді. Таңқаларлығы, Генрих Юлийден «Францияның ең христиан патшасы» атағын алды және егер Людовик жеңілсе, тіпті Рим папасының өзі Парижде оны таққа отырғызуы мүмкін еді. 1513 жылдың 30 маусымында Генрих Францияға басып кірді, оның әскері француз армиясын жеңді – бұл салыстырмалы түрде маңызсыз жеңіс болды, бірақ ағылшындар оны үгіт-насихат мақсатында пайдаланды. Одан кейін ағылшындар Теруанды басып алып, Максимилианға тапсырды, одан кейін маңыздырақ Турнай қаласы түсті. Генрих әскерді үлкен сүйемелдемемен жеке басқарды. Бірақ оның елден кеткеніне байланысты, оның қарындасының күйеуі, Шотландия королі IV Джеймс, Луидің бұйрығымен Англияға шабуыл жасады. Дегенмен, королева Екатерина басқарған ағылшын армиясы 9 қыркүйекте Флодден шайқасында шотландтарды жеңіске жеткізді. Шотландия королі де қаза тапты, осылайша Шотландияның соғысқа қатысуы қысқа ғана болды. II Юлийдің орнына Франциямен бейбітшілікке келісімге дайын болған X Лев папа келгеннен кейін, Генрих Луимен келісімге келді: оның қарындасы Мэри Луидің әйелі болды, бұрын ол кіші Карлға уәде берілген еді, және бейбітшілік сегіз жылға сақталды, бұл өте ұзақ мерзім еді. Генрихтің әйелі Екатеринаның жүйесі Карл V Еуропада үлкен империяны мұра етіп алды, 1516 жылы Испания патшасы, ал 1519 жылы Киелі Рим императоры болды. 1515 жылы Франция патшасы XII Людовик қайтыс болғаннан кейін оның орнына туысы I Франциск келді. Бұл үш жас билеушінің пайда болуы жаңа мүмкіндіктерді ашты. Кардинал Томас Уолсидің сақтық дипломатиясы 1518 жылы Лондон келісіміне әкелді, оның мақсаты – Османдық қауіптің күшеюіне байланысты Батыс Еуропаның мемлекеттерін біріктіру болды, және бейбітшілік орнатылуы мүмкін сияқты көрінді. Генрих 1520 жылдың 7 маусымында Кале маңындағы Алтын мата алаңында король Францискпен кездесті, олар екі апта бойы салтанатты мерекелерге толы болды. Екі жақ та өткен онжылдықтағы соғыстардың орнына достық қарым-қатынас орнатуға үміттенді. Бірақ бәсекелестік күшейгендіктен, Лондон келісімін жаңарту мүмкіндігінен бас тартылды, және қақтығыс сөзсіз болды. Англияның Францияның солтүстігіне жасаған шағын шабуылы көп нәтиже бермеді. Карл Францискті Павия шайқасында жеңіп, тұтқынға алды және бейбітшілік шарттарын диктанттады, бірақ ол Генрихтен ештеңе күтпейтініне сенді. Мұны сезген Генрих одақтасы алдында соғыстан шығуды шешті және 1525 жылдың 30 тамызында Море келісіміне қол қойды.
Екатеринаның күші жойылған
Катерина Арагонмен некеде болған кезде Генрих Катеринаның күтімшісі Мэри Болейнмен қарым-қатынас жасады. Мэридің екі баласы Генри Кэри мен Кэтрин Кэридің әкесі Генрих болған деген болжамдар бар, бірақ бұл ешқашан дәлелденген жоқ. Генрих патша оларды Генрих Фицройдың жағдайындағыдай мойындаған жоқ. 1525 жылы Генрих Катеринаның қалаған мұрагерді тудыра алмауына наразы болып, Мэри Болейннің қарындасы Анна Болейнге ғашық болды. Бірақ Анна оның азғыру әрекеттеріне қарсылық көрсетіп, әпкесі сияқты оның сүйіктісі болудан бас тартты. Содан кейін корольдің 40 жастағы Катеринамен некесін бұзуға деген ниеті күшейді. Генрихтің алдағы жылдардағы нақты ниеттері мен мақсаттары туралы көптеген пікірлер бар. Бұл еңбек папаның билігін қатты қорғады, бірақ оны шартты түрде жеткізді. Шындығында, ол ағасының әйелі Катеринаға үйлену арқылы Леуіліктер кітабының 20:21-тарауына қайшы келіп, осылай әрекет етті. Томас Кранмер осыны некенің жоққа шығарылуына негіз ретінде пайдаланды. Мартин Лютер бастапқыда бұған қарсы шығып, Генрих VIII-нің көп әйел алуға құқығы бар екенін, бірақ Библияда полигамияға рұқсат берілген, ажырасуға жол берілмейді деген тұжырымын айтты. Генрих өзінің хатшысы Уильям Найтты Папаға арналған бұрыс жазылған бұйрықтың жобасын тікелей жіберді. Найт сәтті болмады, Папаны оңай алдау мүмкін емес еді. Басқа миссиялар Англияда Климент VII-нің өкілінің қатысуымен шіркеу сотын ұйымдастыруға бағытталды. Климент мұндай сот құрылуына келіссе де, өзінің легаты Лоренцо Кампеджиоға Генрихтің пайдасына шешім қабылдауға билік беруге ниеті болған жоқ. Оның құлдырауы "күрт және толық" болды. Генрих өзі билікті иеленгеннен кейін Томас Мор Лорд-канцлер және бас министр болды. Ақылды және қабілетті болғанымен, шын ниетті католик және күшін жоюға қарсы болған Мор бастапқыда корольдің жаңа саясатын қолдап, Парламентте Вулсиді айыптады. Бір жылдан кейін Катерина сарайдан қуылды, ал оның бөлмелері Анна Болейнге берілді. Анна өз заманы үшін ерекше білімді және зиялы әйел болды, протестанттық реформаторлардың идеяларына қызығушылық танытты, бірақ оның өзі қаншалықты протестант болғандығы күмәнді. Генрих Катеринамен 24 жыл бірге өмір сүрді. Олардың ажырасуы Генрих үшін "қатты жараланған және оқшауланған" тәжірибе болды. Англиядағы Доверге оралғаннан кейін, 41 жастағы Генрих пен Анна құпия неке салтанатын өткізді. Көп ұзамай Анна жүкті болды, ал 1533 жылдың 25 қаңтарында Лондонда екінші неке салтанаты өтті. 1533 жылдың 23 мамырында Кранмер, корольдің Катерина Арагонмен некесінің заңдылығын анықтау үшін Данстабл монастырында шақырылған арнайы сотта отырып, Генрих пен Катеринаның некесін жарамсыз деп жариялады. Бес күннен кейін, 1533 жылдың 28 мамырында Кранмер Генрих пен Аннаның некесін заңды деп жариялады. Катерина ресми түрде королева титулынан айырылып, Артурдың жесірі ретінде "принцесса жесір" атанды. Оның орнына Анна 1533 жылдың 1 маусымында королева болып тағайындалды. Королева 1533 жылдың 7 қыркүйегінде сәл ертерек қызын дүниеге әкелді. Бала Генрихтің анасы Йорктан шыққан Елизаветаның құрметіне Елизавета деп аталды. Некеден кейін реформа парламентінің бірқатар заңдары арқылы бекіту кезеңі басталды, олардың мақсаты қалған мәселелерге шешім табу, жаңа реформаларды сынға алудан қорғау, жұртшылықты олардың заңдылығына сендіру және қарсыластарды анықтау және олармен күресу болды. Канондық заңмен Кранмер және басқалар ұзақ айналысқанмен, бұл заңдарды Томас Кромвель, Томас Одли және Норфолк герцогы, тіпті Генрихтің өзі де алға итерді. Бұл процесс аяқталғаннан кейін, 1532 жылдың мамыр айында Мор Лорд-канцлер лауазымынан кетіп, Кромвель Генрихтің бас министрі болды. 1533 жылғы мұрагерлік туралы заңмен Катеринаның қызы Мэри заңды емес деп жарияланды; Генрихтің Аннамен некесі заңды деп танылды; және Аннаның ұрпағы мұрагерлік тізбегінде келесі болып жарияланды. 1534 жылғы Басшылық туралы заңмен Парламент корольдің Англиядағы шіркеудің басшысы мәртебесін мойындады және 1532 жылғы Апелляцияларды шектеу туралы заңмен бірге Римге шағымдану құқығын жойды. Тек содан кейін Папа Климент VII король мен Кранмерді қауымнан шығару шарасын қолданды, бірақ қауымнан шығару кейбір уақыттан кейін ғана ресми түрде жасалды. Патша мен патшайым некелік өмірден риза емес еді. Патшалық жұп тыныштық пен сүйіспеншіліктің кезеңдерін өткізді, бірақ Анна одан күтілетін бағынышты рөлді ойнаудан бас тартты. Оның жабайы мінезі мен пікір білдіруге бейім зиялылығы оны жасырын махаббат ретінде тартымды болғанымен, королеваның әйелінің көбінесе рәсімдік рөліне сәйкес келмеді және оған көптеген жау жаратты. Генрих Аннаның үнемі ашушаңдығы мен қаһарлы мінезін ұнатпады. 1534 жылы жалған жүктілік немесе түсік тастағаннан кейін, ол оның оған ұл сыйламағанын опасыздық деп қарады. 1534 жылғы Рождествода Генрих Кранмер мен Кромвельмен Аннаны Катеринаға оралуға міндеттеместен кетіп қалу мүмкіндігін талқылады. Генрихтің 1535 жылы Мадж Шелтонмен қарым-қатынас жасағанына сенетіні белгілі, бірақ тарихшы Антония Фрейзер оның шындығында Мадждың қарындасы Мэри Шелтонмен қарым-қатынас жасағанын айтады. Бұл жазалау шаралары, сондай-ақ 1535 жылғы Діни үйлерді тарату туралы заң, Генрихтің реформаларына қарсылықты күшейтті, ең бастысы 1536 жылғы қазан айында Солтүстік Англияда болған Грейс зияратында. Шамамен 20 000-40 000 көтерілісші Роберт Аске бастады, сонымен қатар солтүстік аристократиясының бір бөлігі де қатысты. Генрих VIII көтерілісшілерге оларды кешіретінін уәде берді және олар көтерген мәселелер үшін оларға алғыс айтты. Аске көтерілісшілерге олар сәтті болғанын және үйлеріне тарап кетуге болатынын айтты. Генрих оларды опасыздық жасағандар деп санады және оған берген уәдесін сақтауға міндетті емес еді, сондықтан Генрих кешірім ұсынғаннан кейін одан әрі зорлық-зомбылық болғанда ол кешірім уәдесін бұзуға асықты. Жетекшілер, соның ішінде Аске, опасыздық үшін тұтқынға алынып, жазаланды. Барлығы шамамен 200 көтерілісші жазаланды, ал көтеріліс аяқталды.
Анна Болейннің өлімі
1536 жылдың 8 қаңтарында король мен королеваға Арагондық Екатеринаның қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Келесі күні Генри сары киім киіп, бас киіміне ақ қауырсын тақты. Королева Анна тағы да жүкті болды, және ол ұл тумаса, қандай салдар болатынын сезінді. Сол айдың соңында король турнирде аттан құлап, ауыр жарақат алды; бір кезде өміріне қауіп төнгендей болды. Бұл жаңалық королеваға жеткенде, ол қатты шарқ ұрып, 15 апталық жүктілігінде, Екатеринаның жерленген күні, 1536 жылдың 29 қаңтарында түсік тартты. Көптеген сарапшылар үшін бұл жеке қайғы осы патшалық некелердің аяқталуының бастамасы болды. Болейндер әлі де Құпия кеңесте маңызды лауазымдарды иеленсе де, Аннаның көптеген жауы болды, соның ішінде Саффолк герцогы да бар еді. Тіпті оның өзінің інісі Норфолк герцогы да оның билікке деген көзқарасына наразылық білдірді. Болейндер Францияны императордан гөрі ықтимал одақтас деп есептеді, бірақ корольдің көңілі соңғысына ауысты (ішінара Кромвельдің ықпалынан), бұл отбасының беделіне нұқсан келтірді. Аннаға қарсы Мэри ханшайыммен келісуді жақтағандар да болды (олардың ішінде Екатеринаның бұрынғы қолдаушылары да бар еді), олар есейген еді. Екінші ануляция енді мүмкін болып көрінді, бірақ Кромвельдің Болейнге қарсы ықпалы қарсыластарды оны өлімге кесудің жолын іздеуге итермеледі деп есептеледі. Аннаның құлдырауы соңғы түсігінен кейін көп ұзамай болды. Бұл негізінен қастандық, неке бұзушылық немесе қара магия айыптауларының нәтижесі ме, әлі де тарихшылар арасында даулы мәселе болып қалып отыр. Оның құлдырауының алғашқы белгілері корольдің жаңа сүйіктісі, 28 жастағы Джейн Сеймурдың жаңа бөлмеге көшірілуі және Аннаның інісі Джордж Болейнге Гартер орденінен бас тарту, оның орнына Николас Каревке берілді. 30 сәуір мен 2 мамыр аралығында Джордж Болейнді қоса алғанда, бес адам патшаға опасыздық және королевамен заңсыз қарым-қатынас жасады деген айыппен тұтқындалды. Анна тұтқындалып, патшаға опасыздық және туысқандық қарым-қатынас жасады деп айыпталды. Оларға қарсы дәлелдер сенімсіз болғанымен, айыпталушылар кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Айыпталушылар 1536 жылдың 17 мамырында өлім жазасына кесілді. Генрих пен Аннаның некесі архиепископ Кранмер Ламбетте сол күні жойды. Кранмер ануляцияға негіз табуда қиындыққа тап болған сияқты, және ол Генрих пен Аннаның қарындасы Мэри арасындағы бұрынғы қарым-қатынасқа негізделген, бұл канондық құқыпта Генрихтің Аннамен некесі, оның алғашқы некесі сияқты, тыйым салынған туыстық байланыс деңгейіне кіретінін білдірді, сондықтан ол жарамсыз деп есептелді. 1536 жылдың 19 мамырында сағат 8-де Анна Тауэр Гринде өлім жазасына кесілді.
Джейн Сеймурмен неке; ішкі және сыртқы істер
Аннаның өлім жазасынан кейін бір күні 45 жастағы Генрих Сеймурмен никелесті, ол бұрын патшайымның күтімші қыздарының бірі болған. Олар он күннен кейін Уайтхолл сарайында, Лондон, Уайтхоллда, Аннаның жеке бөлмесінде Винчестер епископы Стивен Гардинердің куәлігінде үйленді. 1537 жылдың 12 қазанында Джейн ұл табалды, болашақ Эдуард VI, ханзада Эдуард. Босанған кезде қиындықтар туды, және патшайым Джейн 1537 жылдың 24 қазанында жұқпалы аурудан қайтыс болып, Виндзорда жерленді. Эдуардтың дүниеге келуіне байланысты қуаныш қайғыға айналды, бірақ Генрих әйелін сағынуын кейін ғана сезінді. Ол кезде Генрих оқиғадан тез қалпына келді. Генрих үшін тағы бір әйел табу үшін дереу шаралар қолданылды, Кромвель мен Жеке кеңестің талабы бойынша іздеу Еуропаға бағытталды. V Карл өзінің көптеген мемлекеттерінің ішкі саясатымен және сыртқы қауіп-қатерлермен айналысқандықтан, ал Генрих пен Франциск жақсы қарым-қатынаста болғандықтан, 1530 жылдардың бірінші жартысында Генрих үшін шетелдік емес, ішкі саяси мәселелер басымдыққа ие болды. Мысалы, 1536 жылы Генрих Уэльс заңдарына келісім берді, бұл Уэльсті Англиямен біріктіріп, біртұтас мемлекет құрды. Бұдан кейін Екінші мұрагерлік заңы (1536 жылғы мұрагерлік заңы) қабылданды, ол Генрихтің Джейннен туған балаларын мұрагерлік тізбегіндегі келесі деп жариялады және Мэри мен Елизаветаны заңсыз деп жариялап, оларды тақтан шеттетуге мүмкіндік берді. Егер Генрихтің басқа балалары болмаса, ол өсиетімен мұрагерлік жолын анықтау құқығына ие болды. 1538 жылы Кромвельдің V Карлмен құпия келісімшарт жасасуы аясында бірнеше династиялық некелер ұсынылды: Мария Португалия королі III Иоаннның ұлына, Елизавета Венгрия королі I Фердинандтың ұлдарының біріне, ал нәресте Эдуард Карлдың қызының біріне үйленуі керек еді. Генрихтің Миланның жесір герцогинясы Кристинаға үйленуі мүмкін екендігі де айтылды. Алайда, 1539 жылдың қаңтарында Карл мен Франциск бітімге келген кезде Генрих күдікке толы болды, мүмкін Кромвельдің шпиондық қызметінің нәтижесінде, ол патшалыққа қауіп-қатерлердің тізімін (нақты немесе ойдан шығарылған, маңызды немесе еңбексіз) үнемі жеткізіп отырды. Монастырларды тарату арқылы байыған Генрих қаржылық резервтерінің бір бөлігін жағалаудағы қорғаныс құрылыстарын салуға және франко-неміс басқындығы болған жағдайда пайдалануға жұмсады.
Клевендік Аннамен неке
Кромвель мәселені қарастырғаннан кейін, Клив герцогының 25 жасар қарындасы Аннаны ұсынды. Ол Рим католиктерінің Англияға шабуыл жасауы мүмкін болған жағдайда маңызды одақтас саналды, өйткені герцог лютерандық пен католик діндерінің арасында қалған еді. Басқа мүмкін болашақ күйеулерге Даниялық Кристина, Лотарингиялық Анна, Гиз Луизасы және Клевтік Амалия кірді. Ханс Холбейн кіші корольге Аннаның портретін салу үшін Кливке жіберілді. Холбейн оны тым жақсы көрсеткен деген болжамдарға қарамастан, портреттің шынайы болуы мүмкін; Холбейн сарайдағылардың құрметіне ие болды. Холбейннің салған портретін көргеннен кейін және сарайдағылардың Аннаны мақтап айтқан сөздеріне көз жеткізген соң, 49 жастағы король Аннаға үйленуге келісті. Бірақ Генри Аннамен кездескенде, оның сыртқы келбетіне қатты наразы болды. Король таңғалып, сарайдағыларына: «Мен сізге уәде беремін, маған суреттер мен әңгімелер арқылы көрсеткендей ештеңе көріп тұрған жоқпын. Адамдар оны осылай мақтап сөйлегеніне өте ұяламын, мен оны жақсы көремін деп айта алмаймын!» деді. Генри басқа біреуге үйлену үшін, мүмкіндігінше тезірек некені бұзуды қалады. Анна қарсылық білдірмеді және неке толыққанды болмағанын растады. Аннаның бұрын Франциск Лотарингиялықпен келісімшарт жасауы некені бұзуға қосымша себеп болды. 1540 жылдың шілдесінде неке бұзылып, Анна «Корольдің қарындасы» атағын, екі үйді және үлкен жәрдемақыны алды. Одан кейін діни реформаторлар (және Кромвельдің қолдаушылары) Роберт Барнс, Уильям Джером және Томас Гаррет діннен тайып кеткендер ретінде өртеліп жазаланды. Кромвельді сарайдағы жаулар қоршап алды, Норфолк та өз немересі Кэтриннің мәртебесін пайдаланды. Содан кейін ол айыпталып, басы кесілді. Ол жаңа патшайымына қуанып, Кромвельдің жерлерін және көптеген зергерлік бұйымдарды сыйлады. Бірақ үйленгеннен кейін көп ұзамай патшайым Екатеринаның сарайдағы Томас Калпепермен қарым-қатынасы болғаны белгілі болды. Ол сондай-ақ бұрын онымен ресми емес келісімшарт жасаған және некеге тұрмас бұрын онымен қарым-қатынаста болған Франсис Дерехамды да қызметке алды. Генри жолдан кеткен кезде Тайлық кеңеске оның Дерехаммен қарым-қатынасы туралы хабарланды; Томас Кранмер тергеуге жіберілді және ол патшаға Екатеринаның Дерехаммен бұрынғы қарым-қатынасының дәлелдерін ұсынды. Генри бастапқыда айыптауларға сенгісі келмесе де, Дерехам мойындады. Бірақ Генри Дерехамға қарсы айыптауларға сену үшін кеңестің тағы бір отырысын өткізуге тура келді, ол ашуға беріліп, кеңеске кінә тақты, содан кейін аң аулаумен өзін жұбатты. Сұраққа тартылғанда, королева Дерехамға үйлену туралы бұрынғы келісімшартты мойындауы мүмкін еді, бұл оның Генримен кейінгі некесін жарамсыз етер еді, бірақ ол Дерехам оны адалсыздыққа мәжбүрлегенін мәлімдеді. Дерехам Екатеринаның Калпепермен қарым-қатынасын ашты. Калпепер мен Дерехам екеуі де өлім жазасына кесілді, ал Екатерина да 1542 жылдың 13 ақпанында басы кесілді.
Кэтрин Паррмен неке
Генрих 1543 жылдың шілдесінде соңғы әйелі, бай жесір Кэтрин Паррға үйленді. Ол бойымен реформатор болғандықтан, Генрихпен дін туралы пікірталас жүргізді. Генрих католицизм мен протестантизмнің ерекше қоспасына адал болды; Кромвельдің құлауынан кейін күшейген консервативтік ағым оның протестанттық бейімін жойған да жоқ, оған жеңілген де жоқ. Парр Генрихті қыздары Мэри мен Элизабетпен татуластыруға көмектесті. 1543 жылы үшінші мұрагерлік заңы оларды Эдуардтан кейін мұрагерлік тізбегіне қайта енгізді. Сол заң Генрихке өсиеті арқылы таққа мұрагерлерді анықтауға рұқсат берді.
Қасиетті орындар қиратылды, монастырлар таратылды
1538 жылы бас министр Томас Кромвель үкіметтің ескі діннің "санамсыздық" деп атауына қарсы кең ауқымды науқан жүргізді, ол қыркүйек айында Кентербери соборындағы Сент-Томас Беккеттің қасиетті орнының бұзылуымен аяқталды. Осының салдарынан, сол жылдың 17 желтоқсанында Папа Пауль III корольді діннен шығарып салды. 1540 жылы Генрих қасиеттілерге арналған қасиетті орындарды толығымен жоюға рұқсат берді. 1542 жылы Англиядағы қалған монастырлар таратылып, олардың мүлігі Корольдікке берілді. Абаттар мен приорлар Лордтар палатасындағы өкілдігінен айырылды; тек архиепископтар мен епископтар ғана қалды. Осының нәтижесінде, Лордтар палатасындағы дін қызметкерлерінің саны алғаш рет Лордтар палатасының мүшелерінен асып түсті.
Францияға екінші шабуыл және Шотландияға "жұмсақ шабуыл"
1539 жылы Франциск пен Карл арасындағы одақ уытты болып, ақырында жаңадан соғысқа ұласты. Екатерина Арагон мен Анна Болейн қайтыс болғаннан кейін Карл мен Генрих арасындағы қарым-қатынас едәуір жақсарды, және Генрих императормен құпия одаққа келісіп, жаңа одақтасының қалауымен Италия соғысына қатысуға шешім қабылдады. 1543 жылы Францияға шабуыл жоспарланды. Оған дайындық ретінде Генрих жас жүрегі інісі Джеймс V-тің Шотландияға қатысты құмарлығын жоюға кірісті. Шотландтықтар 1542 жылдың 24 қарашасында Солуэй Мосс шайқасында жеңіліске ұшырады, ал Джеймс 15 желтоқсанда қайтыс болды. Генрих енді ұлы Эдуардты Джеймстің мұрагері Мэриге үйлендіріп, Англия мен Шотландия тәждерін біріктіруді үміттенеді. Шотландия регенті лорд Арран 1543 жылдың 1 шілдесінде Гринвич шартында осы некеге келісті, бірақ Шотландия Парламенті 11 желтоқсанда оны қабылдамады. Соның салдарынан Англия мен Шотландия арасында сегіз жылдық соғыс басталды, кейіннен ол «Қатаң күрес» деп аталды. Бірнеше бейбіт келісімге қарамастан, Генрихтің өліміне дейін Шотландияда тәртіпсіздіктер жалғасты. Шотландиямен ерте жетістікке қарамастан, Генрих Францияға шабуыл жасауға асықты, бұл Карлға ренжітті. Генрих ақыры 1544 жылдың маусымында екі бағыттан шабуыл жасап Францияға аттанды. Норфолк басқаратын әскерлер тиімсіз Монтрейльді қоршады. Ал Саффолк басқаратын күштер Булоньді қоршады. Генрих кейін жеке басқаруды қабылдады, және Булонь 1544 жылдың 18 қыркүйегінде түсті. Алайда Генрих Карлдың Парижге қарсы жорыққа шығу туралы өтінішін қабылдамады. Карлдың өзінің жорығы сәтсіз аяқталды, және ол сол күні Франциямен келісімге келді. Генрих Францияға қарсы жалғыз қалды, бейбітшілікке келу мүмкіндігі болмады. Франциск 1545 жылдың жазында Англияға шабуыл жасауға тырысты, бірақ оның күштері Солент шайқасында кері қайтарылғанға дейін Уайт аралына ғана жетті. Қаржылық тұрғыдан шаршаған Франция мен Англия 1546 жылдың 7 маусымында Камп шартына қол қойды. Генрих Булоньді сегіз жылға сақтап қалды. Содан кейін қала Францияға 2 миллион кронаға (750,000 фунт стерлинг) қайтарылуы керек еді. Генрихке ақша қажет болды; 1544 жылғы науқан 650,000 фунт стерлингке түсті, және Англия тағы да банкротқа бара жатты. Генрих сифилиспен ауырғаны туралы теорияны көптеген тарихшылар жоққа шығарды. Тарихшы Сьюзан Маклин Кибет оның өлімін цингаға байланысты деп санайды, ол көбінесе тамақтануда жаңа жемістер мен көкөністердің жетіспеуінен туындайтын С витаминінің жетіспеушілігінен туындайды. Жаңа зерттеулер патшаның Кэлл оң қан тобының иесі болғанын, оның физикалық және психикалық нашарлауын, МакЛеод синдромының кейбір белгілерімен және оған жатқызылған жүктіліктегі өлім-жітімнің жоғары деңгейімен байланыстырады. Генрихтің семіздігі оның 55 жасында, 28 қаңтарда 1547 жылы Уайтхолл сарайында, әкесінің 90 жылдық мерейтойында қайтыс болуын жеделдетті. Ол жоспарлаған мазар (кардинал Вулсиге арналған мазардан алынған бөліктермен) толыққанды салынбады және аяқталмады (саркофаг пен оның негізі кейін алынып, Сент-Пол соборындағы Лорд Нельсонның мазары үшін пайдаланылды). Генрих Виндзор сарайының Сент-Джордж капелласында Джейн Сеймурдың жанына жерленді. 100 жылдан астам уақыт өткен соң, король Карл I (1625-1649 жылдар аралығында билік құрған) сол мазарда жерленді.
Стил және қол
Оның тұсында патшалық титулына көптеген өзгерістер енгізілді. Генрих бастапқыда «Хенри VIII, Құдайдың рақымымен, Англия, Франция және Ирландия королі» деген титул қолданды. 1521 жылы папа Лев X Генрихтің «Жеті қасиетті қорғағаны» үшін сыйлық ретінде берген құқығы бойынша патшалық титулы «Құдайдың рақымымен, Хенри VIII, Англия және Франция королі, Иманды қорғаушы және Ирландияның иесі» болып өзгерді. Генрихтің шіркеуден қуылғаннан кейін папа Пауль III «Иманды қорғаушы» титулын берген құқықты жойды, бірақ Парламент актісі (35 Hen. 8. c. 3) оның күшінде қалатынын жариялады; және ол бүгінгі күнге дейін патшалық қолданыста сақталып келеді, бұл туралы барлық британдық монеталардағы FID DEF немесе F. D. әріптері куәлік етеді. Генрихтің ұраны «Coeur Loyal» («шынайы жүрек») болды, ол оны жүрек нысаны түрінде және «loyal» деген сөзбен киімдеріне тігіп қойды. Оның эмблемасы – Тюдор гүлі және Бофорт қорғауышы. Генрих патша ретінде оның қарулары IV Генрихтен бері қолданылып келген қарулармен бірдей болды: төрт бөлікті, көк түсті үш зәңгілтек (Франция үшін) және қызыл түсті үш арыстан жүріп бара жатып қарап тұрған (Англия үшін). 1535 жылы Генрих патшалық титулына «жоғарылық сөйлемді» қосты, ол «Құдайдың рақымымен, Хенри VIII, Англия және Франция королі, Иманды қорғаушы, Ирландияның және Англия шіркеуінің Жер бетіндегі Жоғарғы Басшысы» болды. 1536 жылы «Англия шіркеуінің» деген сөз тіркесі «Англия және Ирландия шіркеуінің» дегенге ауыстырылды. 1541 жылы Генрих Ирландия Парламентінен «Ирландияның Лорды» титулын «Ирландияның Королі» деп өзгертуді сұрады, ал 1542 жылғы Ирландия Корольдік Актісінен кейін, көптеген ирландтықтар Папаны өз елінің нағыз басшысы деп есептегендіктен, Лорд тек өкіл ретінде ғана әрекет етеді деп кеңес алды. Ирландтықтар Папаны өкілдік билікке ие есептеуінің себебі – 12 ғасырда папа Адриан IV Ирландияны папаның билігі астындағы феодалдық аймақ ретінде Англия королі Генрих II-ге бергендігінде. Генрих VIII-ді Ирландия королі деп жариялаған Ирландия Парламентінің отырысына алғаш рет Геллдік ирланд басшылары мен англо-ирланд аристократтары қатысты. «Құдайдың рақымымен, Хенри VIII, Англия, Франция және Ирландия королі, Англия және Ирландия шіркеуінің Жер бетіндегі Жоғарғы Басшысы, Иманды қорғаушы» деген титул Генрихтің билігінің соңына дейін қолданыста болды.