Майлз Ковердейл: Англиялық дін қызметкері және аудармашы
Myles Coverdale
Майлз Ковердейл (1488-1569) – ағылшын дін реформаторы, уағызшы, қасиетті кітап аудармашысы және Эксетер епископы. Англия реформациясы, кальвинизм, Августин ілімі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын уағыздаушысы және теологы (1488–1569) австралиялық крикетші.
English preacher and theologian (1488–1569)
the Australian cricketer
Майлз Ковердейл, аты кейде Майлз деп те жазылады (1488 – 20 қаңтар 1569), ағылшын шіркеу реформаторы, ең белгілісі – Киелі кітапты аудармашы, уағыздаушы және Эксетер епискобы қызметін қысқа мерзімге атқарған (1551–1553). Оның теологиялық дамуы 1530–1552 жылдар аралығындағы ағылшын реформациясының қалыптасу үлгісі болып табылады. Өмірінің соңында ол Кальвинмен байланысты ерте пуритан болып, Августин ілімін қолдауын жалғастырды.
Myles Coverdale, first name also spelt Miles (1488 – 20 January 1569), was an English ecclesiastical reformer chiefly known as a Bible translator, preacher and, briefly, Bishop of Exeter (1551–1553). His theological development is a paradigm of the progress of the English Reformation from 1530 to 1552. By the time of his death, he had transitioned into an early Puritan, affiliated to Calvin, yet still advocating the teachings of Augustine.
1528 жылдың соңына дейін өмір сүрген
Дэниелл оның туған округі туралы айта келіп, он алтыншы ғасырдың скрипторий авторы Джон Бейлді келтіреді, ол Йоркшир деп атаған. Оның туған күні әдетте 1488 жыл деп есептеледі. Ковердейл Кембрижде философия мен теологияны оқып, 1513 жылы канон құқығының бакалавры атанды. 1514 жылы Норфолк архидиаконы және суфраган епископы Джон Андервуд оны Норвичте дін қызметкері етіп бекітті. Ол Кембридждегі Августин монахтарының үйіне кірді, онда Роберт Барнс Лувеннен оралып, оның преоры болды. Бұл шамамен 1520-1525 жылдар шамасында болды деп саналады. Барнс 1520-жылдардың басында Кембриджге қайтып келді. Лувенде Барнс Эразмнан дәріс алған және гуманистік көзқарастарға ие болған. Кембриджде ол студенттеріне Пауылдың хаттарын аудармадан оқып, классикалық авторлардан сабақ берді. Сол заманғы стандарттар бойынша Барнс салыстырмалы түрде жеңіл жаза алды, ол Сент-Полс-Крестіне отын апарып, көпшілік алдында өкініш білдіруге міндеттелді. Барнс 1540 жылдың 30 шілдесінде Смитфилдте тағы екі реформатормен бірге өртеліп жазаланды. Сол күні үш католик те асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінді. 1531 жылы Тиндаль Стивен Воганға өзінің кедейлігі мен жер аударылудың ауырлықтары туралы айтты, бірақ ол Антверпендегі ағылшын үйінде салыстырмалы түрде қауіпсіз болды, себебі ондағы тұрғындар дипломатиялық иммунитетке ие болды деген сенімде болды. Алайда, 1535 жылдың көктемінде Генри Филлипс есімді "ақшаға құмар, жаман мінезді жас ағылшын" Тиндальдің сеніміне кіріп, оны алдады. Филлипс әкесінен алған ақшаны ойынға кетіріп, шетелге қашып кеткен. Ол Рим императорының билігіне Тиндальді сатып беруге ақша алғанын уәде берді. 1535 жылдың 21 мамырында таңертең Филлипс императорлық офицерлерді дайындап, Тиндальді ағылшын үйінен шығарып жіберді, содан кейін ол дереу тұтқындалды. Тиндаль 1535 жылдың қалған бөлігінде түрмеде отырды және оны босатуға Кромвельдің Томас Пойнц арқылы ағылшын үйінде жасаған әрекеттеріне қарамастан, Тиндаль 1536 жылдың қазан айында мойнына жіп байланып, өртеліп жазаланды. Осы уақытта Ковердейл жалғыз өзі жұмыс істеп, толық ағылшын тіліндегі алғашқы Библияны – Ковердейл Библиясын жарыққа шығарды. Ол еврей және грек тілдерін жетік білмегендіктен, латын, ағылшын және неміс тілдеріндегі көздерді, сондай-ақ Тиндальдің өзінің аудармаларын пайдаланды.
Regarding his probable birth county, Daniell cites John Bale, author of a sixteenth century scriptorium, giving it as Yorkshire. His birth date is generally regarded as 1488. Coverdale studied philosophy and theology at Cambridge, becoming bachelor of canon law in 1513. In 1514 John Underwood, a suffragan bishop and archdeacon of Norfolk, ordained him priest in Norwich. He entered the house of the Augustinian friars in Cambridge, where Robert Barnes had returned from Louvain to become its prior. This is thought to have been about 1520–1525. Barnes returned to Cambridge in the early to mid 1520s. At Louvain Barnes had studied under Erasmus and had developed humanist sympathies. In Cambridge, he read aloud to his students from St. Paul's epistles in translation and taught from classical authors. By the standards of the time, Barnes received relatively lenient treatment, being made to do public penance by carrying a faggot to St Paul's Cross. Barnes was burned at the stake on 30 July 1540, at Smithfield, along with two other reformers. Also executed that day were three Roman Catholics, who were hanged, drawn and quartered. In 1531, Tyndale spoke to Stephen Vaughan of his poverty and the hardships of exile, although he was relatively safe in the English House in Antwerp, where the inhabitants supposedly enjoyed diplomatic immunity. However, in the spring of 1535 a "debauched and villainous young Englishman wanting money" named Henry Phillips insinuated himself into Tyndale's trust. Phillips had gambled away money from his father and had fled abroad. He promised the authorities of the Holy Roman Emperor that he would betray Tyndale for cash. On the morning of 21 May 1535, having arranged for the imperial officers to be ready, Phillips tricked Tyndale into leaving the English House, whereupon he was immediately seized. Tyndale languished in prison throughout the remainder of 1535 and despite attempts to have him released, organised by Cromwell through Thomas Poyntz at the English House, Tyndale was strangled and burned at the stake in October 1536. Meanwhile Coverdale continued his work alone to produce what became the first complete English Bible in print, namely the Coverdale Bible. Not yet proficient in Hebrew or Greek, he used Latin, English and German sources plus the translations of Tyndale himself.
Ковердейлдің 1535 жылғы аудармасы
1534 жылы Кентербери конвокациясы Генрих VIII-ге Киелі кітаптың толығымен ағылшын тіліне аударылуын өтінді. Осының нәтижесінде, 1535 жылы Ковердейл осы толық Киелі кітапты патшаға арнады. Көптеген ғалымдар талқылағаннан кейін, қазір Ковердейл Киелі кітабын Антверпенде басып шығарғанына үлкен сенім бар. Баспаға қаржыны Якоб ван Метерен жұмсады. Бірінші басылымның басылуы 1535 жылдың 4 қазанында аяқталды. Ковердейл мәтіннің бір бөлігін Тиндальдің Жаңа өсиет аудармасына (Тиндальдің 1534 жылғы қарашада Антверпенде басылған басылымынан кейін) және Тиндаль аударған кітаптарға – Елдік кітапқа және Йона кітабына негіздеді. Ал басқа Ескі өсиет кітаптарын ол Лүтердің және басқалардың неміс тілінен аударды. Ковердейлдің 1535 жылғы Киелі кітабындағы Псалмдар кітабының аудармасы негізінде жасалған оның кейінгі Псалмдер жинағы 1662 жылғы Ортақ дұғалар кітабында бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді және 1926 жылғы Ирландияның Ортақ дұғалар кітабында, 1928 жылғы АҚШ епископтық Ортақ дұғалар кітабында және 1962 жылғы Канаданың Ортақ дұғалар кітабында түрлі шағын түзетулермен сақталған.
In 1534 Canterbury Convocation petitioned Henry VIII that the whole Bible might be translated into English. Consequently, in 1535, Coverdale dedicated this complete Bible to the King. After much scholarly debate, it is now considered very probable that the place of printing of the Coverdale Bible was Antwerp. The printing was financed by Jacobus van Meteren. The printing of the first edition was finished on 4 October 1535. Coverdale based the text in part on Tyndale's translation of the New Testament (following Tyndale's November 1534 Antwerp edition) and of those books which were translated by Tyndale: the Pentateuch, and the Book of Jonah. Other Old Testament books he translated from the German of Luther and others. Based on Coverdale's translation of the Book of Psalms in his 1535 Bible, his later Psalter has remained in use in the 1662 Book of Common Prayer to the present day, and is retained with various minor corrections in the 1926 Irish Book of Common Prayer, the 1928 US Episcopal Book of Common Prayer, and the 1962 Canadian Book of Common Prayer, etc.
Қосымша аудармалар, 15371539
1537 жылы Матай Киелі кітабы Ричард Графтон мен Эдвард Уитчерчтің қаржатында, Антверпенде басылды және Лондонда таратылды. 1519 жылдан 1534 жылға дейін ағылшын тіліндегі барлық діни кітаптарды жеткізген Франсуа Регно баспагер ретінде таңдалды, өйткені оның типографиясы Англиядағы баспалардан әлдеқайда салтанатты болды. Жұмыс ақырында Графтон мен Уитчерчтің Лондонда басылып шығуымен аяқталды. 1538 жылы Парижде де, Лондонда да екі тілде (диглот) Жаңа Өсиеттің басылымдары жарық көрді. Онда Ковердейл әр беттегі параллель бағаналарда латын тіліндегі "Вулгата" мәтінін және өзінің ағылшын тіліндегі аудармасын салыстырды. 1538 жылдың қыркүйегінде Кромвель 1536 жылы шығарылған, бірақ көпшілік назардан тыс қалған бұрынғы бұйрықты күшейткен жарлық шығарды. Бұл екінші жарлық "қажылықтарға, жалған қабірлерге, бейнелерге немесе басқа да сенімсіздіктерге" қатысты оппозицияны нығайтты және сонымен қатар "Құдайдың тірі сөзі" ретінде Киелі кітапқа ерекше мән берді. Ковердейлдің Ұлы Киелі кітабы таратуға дайын тұрды, ал жарлықта әрбір ағылшын шіркеуінде "ірі көлемді толық Киелі кітаптың бір данасы" болуы талап етілді. Алайда сол кезде Лондонда жеткілікті Ұлы Киелі кітаптар басылмағандықтан, Ковердейл қайта өңдеген Матай Киелі кітабының басылымы қолданыла бастады. Діндарлар да ағылшын тіліндегі негізгі құлшылық элементтерін – Символды, Иеміздің дұғасын және Он Буйрықты үйренуге тиіс болды. Ұлы Киелі кітаптың Лондондағы басылымы басылып жатыр. Ковердейлдің рухани визитациясын жүргізіп жатқанда, "Жаңа Newbury-дің Джек" деп аталатын белгілі мата мершісінің ұлы Джон Уинчкомбке сенімді хабаршы ретінде қызмет етті. Ковердейл Уинчкомбтің патшаға деген адалдығы үшін мақтады және 1540 жылы Генри VIII Уинчкомбке Рединг аббаттығының бұрынғы иелігі болған Баклбери маңындағы жерді сыйға берді. Сондай-ақ, Уинчкомб арқылы Ковердейл Кромвельге корольдің папизмге қарсы заңдарын бұзу туралы хабарлады, аудандағы Бекет қасиеті сақталған шіркеулерді іздеді және корольдің қаулыларына сәйкес келмеген баспа және басқа да шіркеу кітаптарын өртеп жіберуді ұйымдастырды. 1535 және 1540 жылдар арасында (нақты күндері белгісіз), Ковердейлдің Забур жырларын ағылшын тіліне аударған жеке басылымдары жасалды. Оның Забур жырларының алғашқы нұсқалары негізінен немесе толығымен 1535 жылғы Ковердейл Киелі кітабындағы Забур кітабының аудармасына негізделген. Онжылдықтың соңында Винчестер епискобы Стивен Гардинер бастаған консервативті дін қызметкерлері Кромвельдің саясатына қарсы шығып, билік пен ықпалын тез қайтаруда болды. Осы кезде Ковердейлдің августиндік ұстазы Роберт Барнс өртелуге жақын болды. Кромвель 1527 жылдан бері Ковердейлді қорғап келген, сондықтан ол қайтадан қорғануға мәжбүр болды.
In 1537 the Matthew Bible was printed, also in Antwerp, at the expense of Richard Grafton and Edward Whitchurch who issued it in London. François Regnault, who had supplied all English service books from 1519 to 1534, was selected as the printer because his typography was more sumptuous than that available in England. Ultimately, the work was completed in London by Grafton and Whitchurch. Also in 1538, editions were published, both in Paris and in London, of a diglot (dual language) New Testament. In this, Coverdale compared the Latin Vulgate text with his own English translation, in parallel columns on each page. An injunction was issued by Cromwell in September 1538, strengthening an earlier one that had been issued but widely ignored in 1536. This second injunction firmly declared opposition to "pilgrimages, feigned relics, or images, or any such superstitions" whilst correspondingly placing heavy emphasis on scripture as "the very lively word of God". Coverdale’s Great Bible was now almost ready for circulation and the injunction called for the use of "one book of the whole Bible of the largest volume" in every English church. However at the time insufficient Great Bibles were actually printed in London so an edition of the Matthew Bible that had been re edited by Coverdale started to be used. The laity were also intended to learn other core items of worship in English, including the Creed, the Lord's Prayer and the Ten Commandments. The printing of the London edition of the Great Bible was in progress. John Winchcombe, son of "Jack O'Newbury", a famous clothier, served as a confidential messenger to Coverdale who was performing an ecclesiastical visitation. Coverdale commended Winchcombe for his true heart towards the King's Highness and in 1540, Henry VIII granted to Winchcombe the manor of Bucklebury, a former demesne of Reading Abbey. Also from Newbury, Coverdale reported to Cromwell via Winchcombe about breaches in the king's laws against papism, sought out churches in the district where the sanctity of Becket was still maintained, and arranged to burn primers and other church books which had not been altered to match the king's proceedings. Sometime between 1535 and 1540 (the exact dates being uncertain), separate printings were made of Coverdale's translations into English of the psalms. These first versions of his psalm renditions were based mainly or completely upon his translation of the Book of Psalms in the 1535 Coverdale Bible. In the final years of the decade, the conservative clerics, led by Stephen Gardiner, bishop of Winchester, were rapidly recovering their power and influence, opposing Cromwell's policies. This was close to the date of the burning of Coverdale's Augustinian mentor Robert Barnes. Cromwell had protected Coverdale since at least 1527 and the latter was obliged to seek refuge again.
Екінші жер аударылу, 15401547
1540 жылдың сәуір айында Ұлы Киелі кітаптың екінші басылымы жарық көрді, осы жолы Кентербери архиепископы Томас Кранмердің алғы сөзімен. Осы себепті Ұлы Киелі кітап кейде Кранмердің Киелі кітабы деп аталады, бірақ ол оның аудармасына қатыспаған. Кенионның сөзінше, 1541 жылдың соңына дейін барлығы жеті басылым шыққан, ал кейінгі нұсқаларында кейбір түзетулер енгізілген. Англиядан кетіп бара жатқан Ковердейл шотланд аруы Элизабет Мачесонға (1565 жылы қайтыс болған) үйленді, ол әпкесі мен күйеуімен діни қуғыннан Шотландиядан Англияға келген. 1547 жылдың 28 қаңтарында ол әкесінің орнына отырды. Ол билік құрған жылдардың көп бөлігінде білім алып жүрді, ал оның ағасы Эдвард Сеймур, Гертфордтың 1-ші графы, патшалықтың қорғаушысы және корольдің жеке басқарушысы болды. Осы лауазымдарға тағайындалғаннан кейін ол бірден Сомерсет герцогы атанды. Ковердейл Англияға бірден оралмады, бірақ оның болашағы жақсы көрінді. Діни саясат бас министрлердің саясатын ұстанды және Эдуардтың тұсында протестантизмге қарай бет бұрды. Дегенмен, 1548 жылдың наурыз айында ол Джон Кальвинге сегіз жылдық жер аударылыстан кейін енді оралып келе жатқанын жазды. Ол жаңа монархтың сарайында жылы қабылданды. Ол Виндзордағы корольдік капеллан болды және патша жесірі Кэтрин Паррдың қайырымдылық таратқысы болып тағайындалды. 1548 жылдың қыркүйегінде Паррдың жерлеу рәсімінде Ковердейл кейіннен оның "бірінші протестанттық уағызы" деп аталатын сөз сөйледі. 1549 жылдың 10 маусымында Девон мен Корнуоллда Дұға кітабына қарсы көтеріліс басталды. Ковердейл онда уағыздау және бейбітшілік орнатуға тікелей қатысты. Көтерілістің тікелей себебі Сэмпфорд Куртенейде болды, онда бұйрықтарды орындауға тырысқанда туған жанжал өлімге алып келді, ал өзгерістерді қолдаушы шанышқымен қадалды. Бірнеше жыл бойы күшейіп келе жатқан әлеуметтік наразылықтар да көтеріліске ықпал еткені айтылады. Лорд Джон Расселл, Бедфордтың 1-ші графы, Лорд Протектор тарапынан тез таралып жатқан көтерілісті басу үшін жіберілді, ал Ковердейл оны капеллан ретінде ертіп жүрді. Самфорд Куртеней шайқасы тамыз айының соңында көтерілісті тиімді тоқтатты. Алайда Ковердейл Девонда тағы бірнеше ай қалды, халықты тыныштандыруға көмектесті және Эксетер епискобының міндеттерін атқарды. Орын иесі Джон Веси сексен алты жаста болды және өзінің туған жері және ұзақ жылдар бойы тұрған Саттон Колдфилд, Уорвикширден ешқайда қозғалған жоқ.
In April 1540 there was a second edition of the Great Bible, this time with a prologue by the Archbishop of Canterbury, Thomas Cranmer. For this reason, the Great Bible is sometimes known as Cranmer’s Bible although he had no part in its translation. According to Kenyon, there were seven editions in total, up until the end of 1541, with the later versions including some revisions. Before leaving England, Coverdale married Elizabeth Macheson (d. 1565), a Scotswoman of noble family who had come to England with her sister and brother in law as religious exiles from Scotland. when he succeeded his father on 28 January 1547. For most of his reign he was being educated, whilst his uncle, Edward Seymour, 1st Earl of Hertford, acted as Lord Protector of the Realm and Governor of the King's Person. Immediately upon receiving these appointments he became Duke of Somerset. Coverdale did not immediately return to England, although the prospects looked better for him. Religious policy followed that of the chief ministers and during Edward's reign this moved towards Protestantism. However in March 1548 he wrote to John Calvin that he was now returning, after eight years of exile for his faith. He was well received at the court of the new monarch. He became a royal chaplain in Windsor, and was appointed almoner to the queen dowager, Catherine Parr. At Parr's funeral in September 1548, Coverdale delivered what would later be said to have been his "1st Protestant sermon". On 10 June 1549, the Prayer Book Rebellion broke out in Devon and Cornwall. There, Coverdale was directly involved in preaching and pacification attempts. The direct spark of rebellion occurred at Sampford Courtenay where, in attempting to enforce the orders, an altercation led to a death, with a proponent of the changes being run through with a pitchfork. Unrest was said also to have been fuelled by several years of increasing social dissatisfaction. Lord John Russell, 1st Earl of Bedford was sent by the Lord Protector to put down the rapidly spreading rebellion and Coverdale accompanied him as chaplain. The Battle of Sampford Courtenay effectively ended the rebellion by the end of August. However Coverdale remained in Devon for several more months, helping to pacify the people and doing the work that properly belonged to the Bishop of Exeter. The incumbent, John Vesey, was eighty six, and had not stirred from Sutton Coldfield in Warwickshire, his birthplace and long term residence.