Кіріспе
Джон Роджерс (c. 1505 – 4 ақпан 1555) – ағылшын дін қызметкері, Киелі кітап аудармашысы және түсіндіруші. Ол Генрих VIII тұсында халық тіліндегі Матай Киелі кітабын дамытуға жетекшілік етті және Мария I билікке келген кезде діннен тайып кеткені үшін өлім жазасына кесілген алғашқы ағылшын протестанты болды, Мария I Рим католицизмін қайта орнатуға бейілді болған.
John Rogers (c. 1505 – 4 February 1555) was an English clergyman, Bible translator and commentator. He guided the development of the Matthew Bible in vernacular English during the reign of Henry VIII and was the first English Protestant executed as a heretic under Mary I, who was determined to restore Roman Catholicism.
Ерте өмір
Роджерс Бермингемнің Деритенд ауданында, сол кезде Астон приходының құрамында дүниеге келген. Оның әкесі де Джон Роджерс аталды және ол лоример – біттер мен шпорлар жасаушы – болды, оның отбасы Астоннан шыққан; анасы Маргарет Уайт, Эрдингтон мен Саттон Колдфилдте туыстары бар тері илеушінің қызы. Роджерс Деритендтегі Сент-Джон Баптист гильдиялық мектебінде және Кембридж университетінің Пемброк-холлда білім алды, онда ол 1526 жылы B.A. дәрежесін алды. 1532-1534 жылдары ол Лондон қаласындағы Киелі Троица кіші шіркеуінің пасторы болды.
Антверпен және Матай Киелі кітабы
1534 жылы Роджерс Саудагерлік авантюристтер компаниясының ағылшын саудагерлеріне капеллан ретінде Антверпенге барды. Бұл жерде ол Уильям Тиндейлмен танысты, оның ықпалымен ол Рим-католик дінінен бас тартып, 1537 жылы Антверпендіктің тумасы Адриана де Вейденге (шамамен 1522 жылы туған, 1552 жылы Адрана Пратт деп ағылшынша аталған) үйленді. Тиндейл қайтыс болғаннан кейін Роджерс өзінің алдындағысының Ескі Ғалымның ағылшын тіліндегі нұсқасын аяқтады, оны 2 Парақшаға дейін пайдаланды, ал қалғаны үшін және апокрифтер үшін Майлс Ковердейлдің (1535) аудармасын қолданды. Роджерс түпнұсқа грек және еврей тілдерінен тікелей аударылған толық ағылшын тіліндегі Киелі кітапты алғаш басып шығарғаны айтылғанымен, ол 1534/35 жылдары Себастьян Мюнстердің еврей тілінен жасалған латын тіліндегі аудармасына да сүйенді. Тиндейлдің Жаңа Ғалым 1526 жылы жарық көрді. Толық Киелі кітап 1537 жылы Томас Мэтью деген атпен шығарылды; оны Адриананың ағасы, сер Жакбус ван Метерен Парижде және Антверпенде басып шығарды. Ричард Графтон парақтарды басып шығарды және Англияда басылымның (1500 дана) сатылуына рұқсат алды. Архиепископ Кранмердің талабы бойынша осы аудармаға «Патшаның ең жомарт рұқсаты» берілді. Сол жылы Майлс Ковердейлдің 1537 жылғы қайта басылымына да осындай рұқсат берілді. «Мэтью» деген псевдоним Роджерске байланысты, бірақ бұл псевдонимнің Тиндейлдің өзінің аты екені ықтимал, себебі сол кезде Англияда оны қолдану қауіпті болды. Роджерс аудармаға қатысқан болуы мүмкін, бірақ ол, әдетте, Тиндейл мен Ковердейлдің аудармаларының көп бөлігін пайдаланған. Кейбір тарихшылар Роджерс Мэтью Киелі кітабын «жасады» деп мәлімдейді. Бір деректе ол Киелі кітапты «жинады» делінген. Басқа деректерде оның бұл жұмыстағы үлесі Манасаның дұғасын аударумен (алғаш рет ағылшын тіліндегі Киелі кітапта осы жерде келтірілген), қолдағы материалдарды редакциялаумен және әртүрлі көздерден жиналған шеткі жазбаларды дайындаумен шектелген болуы мүмкін екені айтылады. Бұл жазбалар Киелі кітапқа қатысты алғашқы ағылшын тіліндегі түсіндірмелер деп жиі аталады. Сондай-ақ, Роджерс 1535 жылы француз тілінде басылған Киелі кітаптан тапқан Манасаның әнін қосты. Оның еңбегін Ұлы Киелі кітапты (1539–40) дайындағандар кеңінен пайдаланды, бұл ақырында Бішоптардың Киелі кітабына (1568) және Король Джеймс нұсқасына әкелді. Роджерс 1540 жылдың 25 қарашасында Виттенберг университетіне қабылданды, онда ол үш жыл бойы Филипп Меланхтонмен және ерте протестанттық реформацияның басқа да жетекші тұлғаларымен жақын дос болды. Виттенбергтен шыққаннан кейін ол Германияның солтүстігіндегі Эльба өзенінің сағасына жақын орналасқан Дитмаршендегі Мелдорфтағы лютеран шіркеуінің бақылаушысы болып төрт жарым жыл қызмет етті. Роджерс 1548 жылы Англияға оралды, онда ол Филипп Меланхтонның Аугсбург аралық кезеңі туралы ой-пікірлерін жариялады. 1550 жылы ол Лондондағы Санкт-Маргарет-Мосей және Сент-Сепульхр корольдік жиындарына ұсынылды, ал 1551 жылы Санкт-Полдің пребендарлығы болды, онда декан мен бөлім оны тез арада діни дәріс оқушы етіп тағайындады. Ол жойылған монастырлардың мүлігіне қатысты кейбір сарай қызметкерлерінің ашкөздігін батыл айыптады және өзін патша кеңесінің алдында қорғады. Сондай-ақ, ол белгіленген киімдерді кимеді, оның орнына қарапайым дөңгелек бас киім киді. Мария патша болған кезде ол Пауылдың айқыш ағашында уағыз айтып, «Эдуард патшаның заманында үйретілген нағыз ілімді» мақтады және тыңдаушыларын «жаман Папалыққа, жалған тәңірлерге табынушылыққа және ырым-жырымға» қарсы ескертті. Көшелерде протестанттарды Мэри Тюдорға қарсы қару алуға үгіттейтін жалған кітапшалар тарады. «Құдай сөзін ұнатқан ақсүйектер мен мырзалар» «жаман папистерді», әсіресе «үлкен шайтанды», Винчестер епискобы Стивен Гардинерді құлатуды сұрады. Бірқатар жетекші протестанттық тұлғалар, соның ішінде Джон Роджерс, тұтқындалды және бірнеше аптадан кейін Джон Хупер және Хью Латимер сияқты реформатор епископтар түрмеге қамалды. Томас Кранмер Леди Джейннің төңкеріске қатысқаны үшін Тауэрге жіберілді. Роджерс радикалды протестанттарға да қарсы болды. 1548 жылы Кенттік Жанна тұтқындалып, 1549 жылы сәуірде сотталғаннан кейін, өртке қарсы шыққан протестанттардың бірі Джон Фокс Роджерске Жаннаны құтқару үшін араласуға өтініш жасады, бірақ ол өрттеу мұндай ауыр қылмыс үшін «жеткілікті жұмсақ» деп жауап берді.
Түрмеге қамау және шейіт болу
16 тамыз күні 1553 жылы ол кеңеске шақырылып, өз үйінен шықпауға бұйырылды. Оның жалақысы тоқтатылып, қазан айында оның пребенді орны басқа біреуге берілді. 1554 жылдың қаңтар айында Лондонның жаңа епископы Боннер оны Ньюгейт түрмесіне жіберді, онда ол Джон Хупер, Лоренс Сондерс, Джон Брэдфорд және басқалармен бірге бір жылдай отырды. Олардың, емдеуді жеңілдету немесе өз жағдайларын түсіндіру мүмкіндігі туралы петициялары қарастырылмады. 1554 жылдың желтоқсанында Парламент лоллардтарға қарсы жазалық заңдарды қайта қабылдады, ал 1555 жылдың 22 қаңтарында, заңдар күшіне енгеннен кейін екі күн өткен соң, Роджерс (тағы он адаммен бірге) Саутварктегі Гардинер үйінде кеңес алдына келді және өзін қорғады. 28 және 29 қаңтарда ол кардинал Поле тағайындаған комиссия алдында болды және Рим шіркеуінің христиандық мәртебесін және құрбандықтағы нақты қатысуын еретикалық жоққа шығарғаны үшін Гардинер оны өлім жазасына кесті. Ол тіпті әйелімен кездесуге де рұхсат алмады, бірақ өлімді қуанышпен күтіп алды. Өлім жазасын орындау алдында Роджерске өзінің сөзінен бас тартса, кешірім беріледі деп ұсынылды, бірақ ол бас тартты. Ол 1555 жылдың 4 ақпанында Смитфилдте өртеу арқылы жазаланды. Мэтью Библиясын қолдаған епископ Томас Кранмер де 1556 жылы Англия королевасы Мэри I-нің бұйрығымен өлімге кесілді. Франция елшісі Антуан де Нуайль Роджерстің өлімі Папа мен Англия арасындағы одақты бекіткенін хабарлады. Ол сондай-ақ, Роджерске халықтың көп бөлігінің қолдау көрсеткені туралы айтты: "тіпті оның балалары да оған көмектесті, оны осылай демеді, оны тойға алып бара жатқандай көрінді". Оның құрметіне ескерткіш 1853 жылы Бермингемдегі Деритендтегі Сент-Джон шіркеуіне қоғамдық жинау арқылы орнатылды; шіркеу 1947 жылы бұзылды.
Джон Роджерс, Сент-Сепульхрдің викарі және Сент-Полс шіркеуінің оқушысы, Лондон
Келесі үзінді Фокс шехидтері кітабының 16-тарауынан алынған. Бұл кітап тарихи маңызы бар болғандықтан, мұнда келтірілген, өйткені ол пастор Джон Роджерстің танымал болуына себеп болған. "Джон Роджерс Кембридж университетінде білім алған, содан кейін көп жылдар бойы Брабанттағы Антверпендегі саудагерлердің капелланы болды. Бұл жерде ол атақты шехид Уильям Тиндалмен және Майлз Ковердейлмен кездесті, екеуі де өз елдерінен өз еркімен шеттетілген, себебі олар паптық сенімдер мен бейкүнәге табынудан бас тартқан. Олар оның нанымын қабылдады және ол "Томас Мэтьюдің аудармасы" деп аталатын ағылшын тіліндегі Библияның аудармасына қосылды. Жазбалардан ол заңсыз серттерді заңды түрде бұзуға болатынын білген, сондықтан үйленді және білімін жетілдіру үшін Саксониядағы Виттенбергке көшті. Ол голланд тілін үйренді және қауымға жетекшілік етті, оны көп жылдар бойы адал атқарды. Эдуард патшаның таққа отыруымен ол Англиядағы реформацияны ілгерілету үшін Саксониядан кетіп қалды. Біраз уақыттан кейін Лондон епископы Николас Ридли оған Сент-Пол соборында пребенд берді, ал декан мен тарау оны сол жердегі діни сабақты оқуға тағайындады. Ол Мария патшайымның таққа отыруына дейін, Евангелие мен нағыз дін қуылғанға дейін және Римнің антихристінің сенімдері мен бейкүнәге табынуына дейін осы қызметте болды. Роджерс мырзаның Мария патшайым Тауэрге келгеннен кейін Пауылдың айқыш ағашында уағыз айтқандығы бұрын айтылған. Ол уағызында Эдуард патшаның кезінде үйретілген нағыз ілімді растады және халықты паптық сенімдердің, бейкүнәге табынудың және сенімдердің обасынан сақтануға шақырды. Осы үшін ол жауапқа тартылды, бірақ өзін жақсы қорғады, сол кезде ол босатылды. Алайда патшайымның уағыз айтуға тыйым салған жарлығы оның жауларына қарсы жаңа мүмкіндік берді. Сондықтан ол қайтадан кеңеске шақырылды және үйінде болуға бұйрық берілді. Ол осыны істеді, қашуға мүмкіндігі болғанымен және нағыз діннің жағдайы нашар екенін сезінгенімен. Ол Германияда өмір сүруге қабілетті екенін білді, әйелі мен он баласын ұмыта алмады және оларға көмектесудің жолдарын іздеді. Бірақ осының бәрі оны кетуге көндіре алмады және Мәсіхтің ісі үшін жауап беруге шақырылғанда, ол оны қатысты қорғады және осы мақсатта өмірін қатерге тікті. Көп уақыт өз үйінде қамалғаннан кейін Лондон епископы Бонер оны Ньюгейтке жіберді, онда ол ұрылар мен кісі өлтірушілермен бірге болды. Роджерс ұзақ және қатаң қамауға алынғаннан кейін, Ньюгейтте ұрылармен бірге орналастырылып, жиі тексерілді, өте жаман қабылданып, ақпанның төртінші күні, 1555 жылы, дүйсенбі күні таңертең, Стивен Гардинер, Винчестер епископы тарапынан әділетсіз және ең қатыгездікпен сотталды. Ньюгейт сақшысының әйелі оны отқа дайындалуға шақырды, ол одан бұрын терең ұйықтаған еді. Соңында оянып, жеделдеуге бұйрық берілді, ол: "Егер осылай болса, маған белдік байлаудың қажеті жоқ" деді. Осылайша ол епископ Боннерге төмендетілу үшін әкелінді. Бұл аяқталғаннан кейін ол Боннерден бір ғана өтініш сұрады, ал Боннер ол не сұрайтынын сұрады. Роджерс мырза өртенуге дейін әйелімен бірнеше сөз сөйлеуге рұқсат етуін сұрады, бірақ ол одан бас тартты. Ол Ньюгейттен Смитфилдке, өлім орнына әкелінетін уақыт келгенде, шерифтердің бірі Вудруф мырза Роджерс мырзаға келіп, оның қорқынышты ілімін және алтарьтың құрметіне жаман пікірін қайтаруын сұрады. Роджерс мырза: "Мен уағыздағанды қаныммен бекітемін" деді. Содан кейін Вудруф мырза: "Сен еретиксің" деді. "Бұл Қиямет күнінде белгілі болады", - деді Роджерс мырза. "Жақсы, - деді Вудруф мырза, - Мен сен үшін ешқашан дұға етпеймін". "Бірақ мен сіз үшін дұға етемін", - деді Роджерс мырза, және сол күні, ақпанның төртінші күні, шерифтер Смитфилдке қарай, жол бойы Забур Мизере айтып, барлық халық оның тұрақтылығына қуанды, осы үшін Құдайға үлкен мақтаулар мен алғыс айтты. Смитфилдте королева үйінің бақылаушысы Рочестер мырза, сэр Ричард Саутвелл, екі шериф және көптеген адамдардың көз алдында ол күлге айналды, өртенгенде жалында қолын жуды. Өртенуге дейін, егер ол өкініш білдірсе, оған кешірім берілді, бірақ ол одан мүлдем бас тартты. Ол Мария патшайымның кезінде зардап шеккен барлық бақытты топтың алғашқы шехиді болды, ол отқа алғашқы қадам жасады. Оның әйелі мен балалары, он бір баласы, он баласы жүре алатын, ал біреуі анасының кеудесінде сорып тұрды, оны Смитфилдке бара жатқанда кездестірді. Оның өз еті мен қанының осы қайғылы көрінісі оны қозғамады, ол Мәсіхтің Евангелиясының қорғаны үшін және дауасы үшін тұрақтылық пен қуанышпен өлімді қабылдады, керемет сабырмен.