Кіріспе
Дизельді отынға көліктік құралдарды, әсіресе локомотивтерді ауыстыру – көлік құралдарын дизельді қозғалтқышпен немесе дизельді қозғалтқыштармен жабдықтау процесі. Ол бензинмен (АҚШ: gasoline) жұмыс істейтін ішкі жану қозғалтқышын дизельді отынмен жұмыс істейтін қозғалтқышқа ауыстыруды қамтиды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жүк көліктері, автобустар, шаруашылық тракторлары, пойыз және құрылыс техникаларында кеңінен орын алды. Сондай-ақ, дизельді қуатпен жұмыс істейтін жаңа құрылғылармен немесе көлік құралдарымен толық ауыстыру да осы терминге жатады. Бұл термин көбінесе 1930-1970 жылдар аралығында теміржол булы локомотивтерін дизельді локомотивтермен және олармен байланысты инфрақұрылыммен алмастыруды білдіреді.
Dieselisation (US: dieselization) is the process of equipping vehicles with a diesel engine or diesel engines. It can involve replacing an internal combustion engine powered by petrol (US: gasoline) fuel with an engine powered by diesel fuel, as occurred on a large scale with trucks, buses, farm tractors, trains, and building construction machinery after World War II. Alternatively it can involve replacing the entire plant or vehicle with one that is diesel powered; the term commonly describes the generational replacement between the 1930s to 1970s of railway steam locomotives with diesel locomotives, and associated facilities.
Су көлігі
Екі тактілі дизельдік қозғалтқыш 1908 жылы енгізілді және бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Ол қазірге дейінгі ең тиімді бас қозғалтқыш болып табылады, Wärtsilä Sulzer RTA96 C сияқты үлгілер 50% жылу тиімділігін және 100,000 ат күшін ұсынады. Дизельдік қозғалтқыштарды жылжыту құралы ретінде пайдалану (кішкентай кемелерде) бойынша алғашқы қадамдар 1920 жылдары жасалды. Бумен жүретін кемелердің ("бу кемелері") нарықтағы үлесі шамамен 1925 жылы ең жоғары деңгейге жетті (кейбір желкенді кемелер қызметте болды). 1950 жылдардың басына қарай дизельдік қозғалтқыштармен жабдықталған "моторлық кемелер" нарықтың 50% астам бөлігін иеленді.
Темір жол көлігі
Теміржол көлігінде дизельдендіру – бұл бу локомотивтерінің немесе электр локомотивтерінің дизель локомотивтерімен (көбінесе дизель-электр локомотивтерімен) алмастырылуы. Бұл процесс 1930 жылдары басталды және бүкіл әлемде көбінесе аяқталған.
Дизельдің теміржол көлігіндегі артықшылықтары
Бу машинасына жасалған үлкен инвестицияның құны мен инерциясына қарсы дизельдің икемділігі мен тиімділігінің күрт өсуі тұрды. Дизельдің бірлік ат күшіне шаққандағы бастапқы бағасы жоғары болуы мүмкін еді, тіпті солай болды; алайда, оның пайдалану және күту шығындары әлдеқайда төмен болды, ал тексеру, жөндеу және техникалық қызмет көрсету арасындағы қолжетімділік де жоғарырақ болды. Дизельдік локомотивтерге отын құю қажеттілігі, бу машиналарына қажетті жиі және күрделі отын құю және сумен жабдықтау инфрақұрылымынан өзгеше, қосалқы жолдардағы цистерналар арқылы жүзеге асырылды. Сонымен қатар, дизельдік локомотивтерде, бу машиналарында жиі болатындай, бос жүріс кезінде отынның жұмсалуы аз және еңбек ресурсы қажет емес. Дизельдік локомотивтер күтімсіз бірнеше күн бойы жұмыс істей алады, ал бу машиналары тоқтатылмаса, үнемі күтімді қажет етеді. Бу машинасының қазандығын жұмыс температурасына жеткізу – бұл өнер мен ғылымның бірігіп кеткен түрі саналады, көп жаттығу мен тәжірибе талап етеді. Дизельді іске қосу және тоқтату әлдеқайда оңай. Дизельдік локомотивтерді пайдалану мен күту үшін аз уақыт және еңбек күші қажет. Дизельдің қызмет көрсетуде де артықшылықтары болды. Олар, бір оператордың бірнеше бірлікті басқаруына мүмкіндік беретін басқару жүйелерінің арқасында, қуат талаптарына оңай бейімделеді. "Қос локомотивтік" бу машинасы үшін әр локомотивке экипаж қажет болды. Дизельдік локомотивтердің әртүрлі жылдамдықтар мен еңістердегі тиімді жұмыс істеу диапазоны, бұрын нақты жағдайларға арналған бу локомотивтеріне қарағанда әлдеқайда кең. Мысалы, жоғары жылдамдықты "Hudson" бу локомотиві тек тегіс учаскелерде жоғары жылдамдықпен жүруге ғана жарамды. Бастапқыда дизельдік локомотивтердің қуаты әдеттегі бу локомотивтерінен төмен болды. 1930 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың соңы аралығында дизельдік локомотивтерде қол жетімді қуат шамамен екі есеге артты, бірақ ең қуатты бу локомотивтерінің қуаты, тіпті жиырмасыншы ғасырдың соңындағы ең қуатты дизельдік локомотивтерден де жоғары болды. Дизельдік локомотивтерді темір жол инфрақұрылымына үлкен өзгерістер енгізбей, электрлендіруге қарағанда төмен бастапқы капиталдық шығындармен ауыстыруға болады. Алайда, электрлендірудің күрделі шығындарын өтеуге жеткілікті көлем болған жағдайларда, электрлендірудің артық тиімділігі мен жылдамдығы маңызды артықшылықтар болып табылады және электрлендірілген жүйелер дамыған елдердің көп бөлігінде басымдыққа ие, ең басты ерекшеліктері – Солтүстік Америка, Британ аралдары және Австралия.
Еуропа
Еуропадағы бағыттар арасындағы салыстырмалы түрде қысқа теміржол участалары және жоғары трафик көлемі бу локомотивтерін электр локомотивтерімен алмастыруға ыңғайлы жағдай жасады. Көптеген желілер электрлендірілген, бірақ кейбір аз трафик көлемі бар қосалқы желілер мен маневрлік жұмыстар электрленбеген күйде қалды. Көптеген елдер соғыстан кейінгі қайта құру және электрлендіру кезеңінде дизельдік локомотивтерді аралық шешім ретінде пайдаланды. Кейбір елдер, ең әйгілісі Швейцария, өздерінің барлық теміржол желілерін электрлендірді. Батыс Еуропадағы ең қуатты электр локомотивтері швед рудасын таситын пойыздарды тартады. Ұлыбританияда Ұлы Батыс темір жолы 1930 жылдары дизельдік пойыз вагондарын енгізді, ал алғашқы британдық магистральдық дизельдік локомотивті 1947 жылы Лондон, Мидленд және Шотландия темір жолы салды. Бірақ, дамыған әлемнің басқа елдерінен айырмашылығы, соғыстан кейінгі алғашқы жылдары будан дизельге көшу кешіктірілді. Бұл кешігудің себебі екі экономикалық фактор болды: соғыс кезінде тозығы жеткен локомотивтердің көп санын бірден ауыстыру үшін бу локомотивтерінің бастапқы құнының төмен болуы және көмірге қарағанда мұнай бағасының өсуі күтілуі (көмір – жергілікті, мол ресурс). Теміржолдарды мемлекеттік меншікке беру 1948 жылы жүзеге асты, ал дизельдік локомотивтер 1955 жылғы Жаңғырту жоспарынан кейін кеңінен енгізілді. Жаңғырту жоспарында қолданылған алғашқы дизельдік локомотивтердің нашар сенімділігі жоспардың іске асылуын баяулатты, ал локомотивтердегі мәселелер 1950 жылдардың екінші жартысында шешілді. Британ теміржолы үшін соңғы бу локомотиві 1960 жылы салынды және "Кешкі Жұлдыз" (номер 92220) деп аталды. Бу локомотивтері 1968 жылы Британ теміржолдарында тоқтатылды және дизельдік локомотивтермен ауыстырылды (алайда, желілердің аз бөлігі электрлендірілді). Бу локомотивтері Солтүстік Ирландия теміржолдарында 1970 жылы толығымен тоқтатылды және дизельдік локомотивтермен ауыстырылды. Бу 1971 жылға дейін Лондон метросында қолданылды, себебі Лондон көлігі бу локомотивтерін дизельдік локомотивтерге қарағанда арзан деп есептеді. 1971 жылдан кейін дизельдік гидравликалық және аккумуляторлық электр жүйелері Лондон метросында маневрлік жұмыстарды өз мойнына алды. Бу локомотивтері Ұлыбританиядағы көптеген өнеркәсіптік теміржолдарда, негізінен Ұлттық Көмір Кеңесі және Британдық Болат Корпорациясымен 1980 жылдарға дейін қолданылды. Ирландия электрлендіруден гөрі дизельдендіруді таңдады және 2015 жылдан бастап Ирландияның теміржолдары (электрлендірілген Дублин аймағындағы жылдам транзит желісінен басқа) толығымен дизельдік локомотивтермен жұмыс істейді.
Солтүстік Америка
Дизельдік локомотивтердің бастапқы шағын нарығы 1923 жылғы Нью-Йорк штатының Кауфман заңымен құрылды, ол Нью-Йорк қаласында және оған іргелес аудандарда бу локомотивтерін пайдалануға тыйым салды. Нью-Йорктегі магистральдық жолаушылар теміржолдары электрлендірілген немесе Кауфман заңына қарамастан, олардың электрлендірілуі жоспарланған болатын. Көптеген жүк аулаларын электрмен жабдықтау экономикалық тұрғыдан тиімсіз болды, сондықтан теміржолдар дизельге көшті. 1925 жылы Central Railroad of New Jersey компаниясы Бронкстегі 138-ші көшедегі теңіз жағалауындағы терминалында алғашқы ALCO қораптық кабиналық локомотивін пайдалануға берді. Осы жылы екінші локомотив Балтимор және Огайо теміржолының Манхэттендегі ауласына жеткізілді. Екеуі де 1950 жылдардың соңына дейін жұмыс істеді және бүгінгі күнге дейін мұражайларда сақтаулы. Дизельдік электрлік локомотивтердің артықшылықтары 1930 жылдары оларға кең таралған нарық әкелді. Дизельдік локомотивтерді өндіру 1930 жылдардың басында үш жаңалықтың арқасында дамыды: General Motors және оның Winton Engine Corporation еншілес компаниясы дизельдік қозғалтқыштардың қуаттылығы мен салмағы арақатынасын және қуат беру мүмкіндіктерін едәуір жақсартты; Ұлы депрессия кезінде теміржолдар жолаушылар тасымалы үшін тиімді локомотивтерді табуға тырысты; сондай-ақ, дизельдік қозғалтқыштардың қазіргі стандарттармен салыстырғанда төмен қуатты болғанымен, жолаушылар тасымалы үшін тиімді болуын қамтамасыз ететін теміржол жабдықтарының дизайнындағы жаңалықтар. 1930 жылдардың ортасында Burlington Route компаниясының Zephyrs және Union Pacific компаниясының M 1000x "City" пойыздары сияқты жеңіл дизельдік пойыздар пайда болды. Онжылдықтың екінші жартысында толыққанды жолаушылар пойыздарына жеткілікті қуатты дизельдік локомотивтер әзірленді және тұрақты өндіріске енгізілді. 1938 жылы жақсартылған GM дизельдік қозғалтқыштары қуаттылығы мен сенімділігін арттырды. GM-нің сату шартында GM-нен оқыту, қаржыландыру және техникалық қызмет көрсету кірді, бұл будан дизельге көшудің қиындықтарын азайтуға көмектесті. Дизельдік локомотивтерді пайдалану онжылдықтың соңына қарай қарқын алды және 1940 жылы нарықтағы алғашқы магистральдық дизельдік жүк локомотиві пайда болды. Дизельдік локомотивтер батыс теміржолдары үшін әсіресе тартымды болды, себебі бу локомотивтеріне су құю қажеттілігі батыс аймақтарының кең аумағында мәселе тудырды. Көмірмен жұмыс істейтін теміржолдар дизельдік локомотивтерді қабылдауға ұзақ уақытқа дейін кедергі келтірді, себебі олар өздерінің негізгі тасымалдау нарығына бәсекелес болды. Дизельдік локомотивтердің бәсекелестігі булы локомотивтер технологиясын дамытуға түрткі болды. 1930 жылдардың екінші жартысында жасалған жоғары сапалы, жоғары жылдамдықты "булайнерлер" жолаушылар тасымалында жылдамдық бойынша көшбасшы болды. 1940 жылдардың басында салынған дуплексті және тіркелген бу локомотивтері кез келген дизельдік локомотивтерден қуаттырақ болды, бірақ олардың қуаты 1950 жылдары газ турбиналы электр локомотивтерімен шектелді. 1920 жылдардан бері қолданылып келе жатқан механикалық көмір от жағу машиналары және баламалы отын ретінде бункерлік майды пайдалану жоғары қуат талаптары үшін буды тиімді пайдалануға мүмкіндік берді. Бірақ бу технологиясының шектері тез жете бастады. Жаңа локомотивтер механикалық жағынан күрделі және өте арнайы болды. Локомотивтің мөлшері мәселе тудырды, себебі 1940 жылдары бу қозғалтқыштарының цилиндрі мен қазандығының өлшемдері жүктеме өлшемі рұқсат ететін шектерге жетті. Жоғары қуатты бу локомотивтеріне отын мен су қажеттілігі мәселе тудырды. Бу турбиналы электрлік локомотив қуатын 1938 жылы General Electric компаниясы әзірледі. GE үш теміржолда сынақтар кезінде қанағаттанарлықсыз нәтижелер алғаннан кейін 1943 жылы жобадан бас тартты, ал 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында Baldwin Locomotive Works компаниясының бу турбиналы электрлік локомотивтерімен жасаған әрекеттері де сәтті болмады. АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы дизельдік локомотивтерді өндіруді тоқтатты. АҚШ Әскери-теңіз күштері дизельдік қозғалтқыштарға басымдық берді, бұл теміржолдарда оларды пайдалану мүмкіндігін азайтты. Соғыс өндірісі кеңесі 1942 жылдың қыркүйегінен 1945 жылдың ақпанына дейін жолаушылар локомотивтерін өндіруге рұқсат бермеді. 1942-1943 жылдардағы мұнай дағдарысы көмірмен жұмыс істейтін буды, әсіресе шығыс жағалауында, тартымды етті. Мұнай дағдарысының шыңынан кейін және соғыс кезінде дизельдік қозғалтқыштар өндірісі қарқын алғаннан кейін жүк дизельдік локомотивтерін өндіруге рұқсат берілді. Соғыс аяқталғаннан кейін, ескірген және тозған теміржол жабдықтарын ауыстыруға зор талап болды. Бу локомотивтерінің нарықтық үлесі 1945 жылы 30%-дан 1948 жылы 2%-ға дейін төмендеді. Бұл төмендеу жолаушылар тасымалында ең көп байқалды, себебі теміржолдар ұшақтар мен автомобильдерден күшейіп келе жатқан бәсекелестікке байланысты жабдықтарды жаңартуға міндетті болды. Norfolk and Western компаниясы буды қолдауын жалғастырды, 1959 жылға дейін булы жолаушылар локомотивтерін пайдаланды және 1953 жылы өз цехында салынған поршеньді локомотив және 1954 жылы Baldwin Locomotive Works компаниясы салынған бу турбиналы электрлік локомотивтің соңғы американдық бу локомотивтерін сатып алды. Дизельдік локомотивтердің артықшылықтарына байланысты Солтүстік Америкадағы теміржолдар 1950 жылдардың ортасына қарай бу локомотивтерінің 90%-ын пайдаланудан шығарды. Сонымен қатар, ірі қалалар мен олардың жүк аулалары соғыстан кейінгі Америкада жағымсыз көршілерге айналды. Адамдар көмірді жаққан бу локомотивтерінен шығатын көп мөлшердегі күл мен түтінді көтеруге енді дайын болмады. Қазіргі стандарттармен қарастырылғанда лас болғанымен, ерте дизельдік локомотивтер буға қарағанда ауаның ластануын едәуір азайтты. Бу локомотивтері 1950 жылдардың соңына дейін АҚШ-тың ірі теміржолдарында, ал кейбір шағын тасымалдаушыларда 1960 жылдардың ортасына дейін жұмыс істеді. Күнделікті пайдаланылатын соңғы бу локомотивтерінің паркі 1970 жылдардың соңында пайдаланудан шығарылды. Қазір оларды тарихи және экскурсиялық мақсаттарда ғана табуға болады, онда бу локомотиві қайтадан басты рөлде. Ескірген бу локомотивтері, олардың көптегендары ескірген кезде жаңа болған, төмен жалақылы жөндеу және экипаж, көмірдің жеткілікті қоры және қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтың болмауына байланысты дамытпа елдерде екінші өмірге ие болды.
Кеңес Одағы Ресей
1920-1930 жылдары Кеңес Одағының басшылығы темір жолдарды электрлендіруді индустрияландырудың маңызды бір бөлігі деп есептеген, бірақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін темір жол желілерінің шамалы ғана бөлігі электрлендірілді. Олардың жобасы көптеген қиындықтарға тап болды, оның ішінде ұзақ темір жол желілеріндегі жүк айналымына шаққанда электрлендірудің жоғары бастапқы құны, ертедегі кеңестік электр энергиясын өндірудің жоғары шығындары және Шығыс Еуропадағы темір жол және электр жүйелеріне соғыс кезінде келген зақымды жөндеудің шұғыл қажеттілігі болды. 1950 жылдардың ортасында Кеңес Одағы дизельдеу/электрлендірудің аралас бағдарламасын бастады, электрлендіру негізінен қысқа желілерде шоғырландырылды. Дизельдік және электрлік локомотивтердің енгізілуі баяу болды; соңғы бу локомотивтері 1975 жылы қызметтен шығарылды. Ол кезде жүк көлемінің 48%-ы дизельдік локомотивтермен тасымалданды. 1990 жылы жолаушылар тасымалының 30%-ы және жүк көлемінің 37%-ы дизельмен тасымалданды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін электрлендіру 1990 жылдардағы экономикалық дағдарысқа байланысты баяулады. Транссибір темір жолының электрлендірілуі 2002 жылы, ал Мурманскқа дейінгі Киров темір жолының электрлендірілуі 2005 жылы аяқталды. 2008 жылдан бері дизельмен тасымалданатын жүк көлемі жалпы жүк көлемінің 15%-дан аспайды.
Жапония
Жапонияның теміржол желісінің көп бөлігі соғыстан кейінгі жылдары электрлендірілді. Осыған қарамастан, Хоккайдоның солтүстік аралындағы сирек қоныстанған теміржол желілері 1970 жылдардың ортасына дейін пайдаланылмаған бу локомотивтерін қолдануды жалғастырды. Бұл сол кездегі мемлекеттік теміржол желісі, Жапон ұлттық теміржолдары (JNR) тудырған шектеулер мен мәселелерге байланысты болды. Жапонияда көмірдің ірі қоры табиғи ресурс ретінде бар. 1970 жылға қарай, көптеген, тіпті барлық бу локомотивтері жүк тасымалына ауыстырылды, ал дизельге толық көшу кезінде қалған бу локомотивтері шағын желілерде және маневр жұмыстарында қолданылды, кейіннен толығымен қолданудан шығарылды.
Үндістан
Дизельді және электрлі локомотивтер 1950 жылдары бу локомотивтерін баяу алмастыра бастады. CLW зауытында салынған соңғы кең габаритті (5' 6") бу локомотиві – 1970 жылдың маусымында құрастырылған WG кластың «Антим Ситара» («Соңғы жұлдыз») локомотиві, №10560 болды. Соңғы метрлік габаритті бу локомотивтері 1972 жылы салынған YG класынан болды. 1980 жылдары бу локомотивтері көбінесе дизельді локомотивтермен алмастырылды. Кең габариттегі соңғы жоспарлы бу локомотивтерімен жүргізілген жұмыс 1995 жылдың 6 желтоқсанында аяқталды. Тар/метрлік габариттегі соңғы бу локомотивтерімен жүргізілген жұмыс 1999 жылы тоқтатылды. 1954 жылы MRR бас директоры Сальвадор Вилла MRR желісін дизельдендіруді тапсырды. General Electric дизельді-электрлік локомотивтерді, ал Daiichi Bussan Kaisha басқарымындағы жапон консорциумы JMC кластың дизельдік поездарын жеткізді. JMC кластың поездары 1955 жылы, ал GE зауытында құрастырылған дизельді локомотивтер 1956 жылы пайдалануға берілді. 1956 жылдың 15 тамызында MRR-дың бу локомотивтері Лусон аймағында соңғы рет үздіксіз қызмет көрсетті. Электрлендіруге бағытталған қазіргі күш-жігер 1990 жылдары басталды, ал Солтүстік-Оңтүстік қалалық темір жолы осы бағыттың соңғы жетістігі болып табылады. 1950 жылдардың соңында бу локомотивтері жолаушылар тасымалынан көбінесе шығарылған болатын, бірақ Лусон және Висая аймандарындағы бірнеше шаруашылықтар бу локомотивтерін пайдалануды жалғастырды. 2020 жылғы мәліметтерге сәйкес, Негрос аралындағы кем дегенде бір қант зауыты әлі де бу локомотивтерінің паркін пайдалануда.
Еуропа
Жол көлігі саласында дизельдік отын ең алдымен 20-шы ғасырдың соңында коммерциялық тасымалдаушылар арасында, ал кейіннен 1970-ші жылдардан бастап жолаушылар көлігін пайдаланушылар арасында, дизельдік қозғалтқыштар жетілдіріліп, жолаушылар көліктерінде қолжетімді болғаннан кейін танымал болды. Осыған дейін дизельдік көліктер такси операторлары мен ауыл шаруашылығында қолданушылар үшін ұзақ жылдар бойы танымал болды. Peugeot және Mercedes Benz (әсіресе 1936 жылғы Mercedes Benz 260 D моделінен бастап) жолаушылар автомобильдеріне арналған дизельдік қозғалтқыштар бойынша жақсы беделге ие болды, ал VM Motori төрт дөңгелекті көліктерге арналған бірнеше маңызды қозғалтқыштарды жасады. Лондон қаласындағы әйгілі "хакни кареж" таксисі ұзақ жылдардан бері дизельдік қозғалтқышпен жұмыс істеп келеді. Мұндай қозғалтқыштың жоғары сенімділігі, басқарудың қарапайымдығы және отынның жоғары үнемділігі таксилерге көптеген жолаушыларды дәстүрлі бензиндік қозғалтқыштарға қарағанда төмен құнмен тасымалдауға мүмкіндік береді.
Америка Құрама Штаттары
Жол көліктеріне арналған жеңіл дизельді қозғалтқыштар 1930 жылдардың соңында пайда болды. Олар тез арада автобустарда, ауыр жүк көліктерінде, тракторларда және құрылыс техникасында қолданыла бастады. Соғыстан кейінгі кезеңде ауыр жүк көліктері мен автобустарда бензин дизельге жылдам алмастырылды, негізінен Cummins және Detroit Diesel компаниялары, сондай-ақ Buda Engine Co. (кейіннен Allis Chalmers бөлімшесі) осы қозғалтқыштарды ұсынды. 1970 жылдары бензин бағасының өсуі жолаушылар автокөліктерінде дизельге деген қызығушылықты күшейтті, бірақ жеке көліктер үшін, пикаптардан басқа, бұл қызығушылық тез жойылды.