Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыстың тарихнамасы – тарихшылардың Екінші дүниежүзілік соғыстың себептерін, барысын және салдарларын қалай бейнелейтінін зерттейтін ғылым. Соғыстың себептеріне қатысты түрлі көзқарас бар; ең белгілілері – 1950 жылдардағы дәстүрлі (ортодоксалды), 1970 жылдардағы ревизионистік және ең заманауи көзқарас ұсынатын пост-ревизионизм. Дәстүрлі көзқарас соғыс аяқталғаннан кейін қалыптасты. Бұл көзқарас үшін танымал болған басты тарихшы – Хью Тревор Ропер. Дәстүрлі тарихшылар Гитлердің фашизм, экспансионизм және неміс мемлекетінің басымдығы туралы терең сенімдерінің нәтижесінде Екінші дүниежүзілік соғысты қасақана жоспарлап бастаған шебер саясаткер болғанын айтады. Ревизионист тарихшылар бұл соғысты әлемдік стандарттар бойынша кездейсоқ соғыс деп санайды және Гитлерді әлем тарихында жиі кездесетін мүмкіндікшіл деп есептейді; ол тек оған ұсынылған мүмкіндіктерді пайдаланды. Бұл көзқарас 1970 жылдары, әсіресе А. Дж. П. Тейлордың ревизионизмі кезінде танымал болды. Дәстүрлі тарихшылар соғыс барысында Остік державалардың күшті идеологиясымен әлемді жалмаған зұлымдық күш болғанын, ал Одақтас державалар демократия мен бостандықты қорғауға тырысқанын көрсетеді. Алан Буллок сияқты пост-ревизионист тарихшылар соғыстың себебі зұлымдық пен қарапайымдылықтың жиынтығы болғанын айтады. Яғни, Гитлер өзіне берілген мүмкіндіктерді пайдаланбағанда жеткізе алмайтын нақты мақсаттары мен міндеттері бар стратегиялық саясаткер болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың әрбір көзқарасы әртүрлі талдау ұсынады және соғыстың кінәсі, барысы мен себептеріне қатысты әртүрлі пікірлерді қамтиды. Соғыстың нәтижесі туралы айтқанда, нацистер басып алған елдердің тарихшылары ұлттық бірлікке негізделген, үлкен қиындықтарға қарамастан жеңіске жеткенін атап көрсетіп, өте ұқсас түсіндірмелер жасады. Бұл бірлік болашақ күштің ең маңызды көзі ретінде жиі сипатталады. Тарихшылар көбінесе қарсылық қозғалысын мақтан тұтады (нацистерді құлатып жіберген басқыншыларды еске алмай). Шарль де Голль, Уинстон Черчилль және Иосип Броз Тито сияқты белгілі тұлғаларға, сондай-ақ көптеген батыл партизандар мен қарсылық күштерінің мүшелеріне ерекше мән беріледі. Әйелдердің рөлі танымал немесе тарихи еңбектерде көбінесе көрсетілмейді, бірақ 1990 жылдардан бері әлеуметтік тарихшылар әйелдердің тылдың рөлін зерттеп жатыр. Соңғы жылдары көптеген ғалымдар естеліктердің қалай құрылғанын, таңдау процесін және естелік шараларын қалай өткізілетініне назар аударуда.
Өзін-өзі бағалау мен даңқ
Р. Дж. Босворттың пікірінше, ірі державалар соғыс кезеңіндегі тарихты түсіндіруде интеллектуалдық қайшылықтарды бастан өткерді. Бірі болса, маңызды мәселелерді назарға алмады. Германия және, аз дәрежеде Жапония өздерін-өздері талдау жасады. Алайда, бұл екі елдің де, сондай-ақ Ұлыбританияның, Францияның, Ресейдің және Италияның да көптеген рөлдерін елемеп, тіпті олар болмаған жағдайларда да даңқ іздеді. Көп жағдайда елдер соғыс қылмыстарына немесе жағымсыз тарихи оқиғаларға қатысқандықтарын жоққа шығарады.
Қателік
Екінші дүниежүзілік соғыстың қозғаушы күші ретінде кінәлау – бұл кеңінен танымал дәстүрлі көзқарас. Әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нацистік Германия соғысты бастағаны үшін кінәланды. Дәстүрлі тарихшылар мұның бірнеше себебін атады. Германия одақтастардың кеңесіне қарамастан Польшаға бірінші болып басып кірді, сондай-ақ Кеңес Одағына шабуыл жасады. Сонымен қатар, Остік державалар арасындағы одақ жүйесі тек соғыс мақсатында құрылған. Үшжақты келісімде егер кез келген ел Остік елдердің біріне соғыс жарияласа, қалған екеуі де сол елге соғыс жариялайтыны айтылған. Тарихшылардың пікірінше, тағы бір себеп – Гитлердің саясатының шамадан тыс агрессивті болуы. Гитлер Франция мен Кеңес Одағына қарсы соғыс жариялап қана қоймай, кеңейтудің мұқият жоспарын іске асырды. Соғысқа дейінгі оқиғалар, мысалы Рейн аймағының қайта әскерилендірілуі, Аншлюс және Испания азамат соғысына Германияның араласуы, Гитлер соғыс мүмкіндігін күтіп, оған дайындалып жатқанын көрсетті.
Тейлор Екінші дүниежүзілік соғыстың бастамасы (1961)
1961 жылы ағылшын тарихшысы А. Дж. П. Тейлор өзінің ең даулы кітабын – «Екінші дүниежүзілік соғыстың шығу тегі» жариялады. Бұл кітап оған ревизионист ретінде танымал болды, яғни «кім кінәлі» деген мәселеде тарихи көзқарасты күрт өзгертетін тарихшы. Кітап көптеген оқырмандарды қынжырлатты және тез арада үлкен әсер етті. Тейлор екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы – ол 1939 жылдың қыркүйегінде басталған соғысты меңзеді – кінәлі Адольф Гитлердің қасақана жоспарының нәтижесі деген қалыпты пікірге қарсы шықты. Ол кітабын көптеген адамдар «Нюрнберг тезисі» деп атаған мына тұжырыммен бастады: екінші дүниежүзілік соғыс Гитлер мен оның жақтастарынан құралған шағын топтың қылмыстық құйрығының нәтижесі болды. Тейлор «Нюрнберг тезисін» көптеген адамдар үшін тым ыңғайлы деп санады, ол соғысқа кінәлілерді басқа мемлекеттердің басшыларынан жасырды, неміс халқын соғысқа қатысты жауапкершіліктен босатты және Батыс Германияның Кеңес Одағына қарсы салқын соғыстағы құрметті одақтас болуына жағдай жасады. Тейлордың пікірінше, Гитлер халықтың көзқарасындағы шайтан емес, сыртқы саясаттағы қалыпты неміс көшбасшысы болды. Фриц Фишердің сөздерін келтіре отырып, ол нацистік Германияның сыртқы саясаты Веймар Республикасы мен Герман империясының сыртқы саясатынан ешқандай айырмашылығы жоқ екенін айтты. Сонымен қатар, ол «Германия тарихының барысы» кітабында ұсынған неміс тарихына қатысты көзқарасынан ішінара бас тартып, Гитлердің тек қалыпты неміс ғана емес, сонымен қатар қалыпты батыс көшбасшысы болғанын мәлімдеді. Гитлер қалыпты батыс көшбасшысы ретінде Штресманнан, Чемберленнен немесе Даладьеден нашар да, артық та емес еді. Оның пікірінше, Гитлер Германияны Еуропадағы ең күшті мемлекетке айналдыруды қалады, бірақ ол соғысты қаламай, жоспарламады. 1939 жылы соғыстың басталуы – бәрінің қателіктерінен туған бақытсыз жағдай. Тейлор Гитлерді билік пен антисемитизмнен басқа ешқандай сенімі жоқ, мүмкіндікті пайдаланатын оппортунист ретінде бейнеледі. Ол Гитлердің ешқандай бағдарламасы болмағанын, оның сыртқы саясаты – пайдалы мүмкіндіктерді пайдаланудан тұратынын айтты. Ол тіпті Гитлердегі антисемитизмді ерекше деп санамады: миллиондаған немістер Гитлер сияқты антисемит болды және миллиондаған басқалардың сенімдерін бөліскен Гитлерді ерекшелендіруге ешқандай себеп жоқ деді. Тейлор соғыстар аралық Еуропаның негізгі мәселесі – Версаль келісімінің кемшіліктері екенін айтты. Бұл келісім немістердің басым көпшілігі оны әрқашан жек көруін қамтамасыз ететіндей ауыр болды, бірақ Германияның қайтадан күшті мемлекет болу мүмкіндігін жоймады. Осылайша, Тейлор Версаль келісімінің тұрақсыздыққа әкеп соғатынын, ерте ме, кеш пе, одақтастар 1918-1919 жылдары жоюдан бас тартқан Германияның табиғи күші Версаль келісіміне және Версаль бекіткен халықаралық жүйеге қарсы қайтадан күшін арттыратынын, ал немістер оны әділетсіз деп санайтындықтан сақтауға мүдделі емес екенін айтты. Тейлор екінші дүниежүзілік соғыстың болмай қалуы мүмкін емес екенін, ал Версаль келісімі Джон Мейнард Кейнс сияқты замандастары сенгендей қатал болмағанын айтқанмен, ол бейбітшілік келісімінің кемшіліктері соғысты ықтимал етеді деп санайды.
Географиялық орналасуы бойынша
Нацистер ұрлық шеберлігін жетілдіріп, жергілікті экономиканы ең жоғарғы деңгейде, тіпті одан да асырып тонады, нәтижесінде жалпы өндіріс төмендеді. Барлық оккупацияланған елдерде қарсылық қозғалыстары туды. Немістер оларды бойын бұзуға және басып тастауға тырысты, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін олар саяси күштер ретінде көзге шықты. Жергілікті коммунистер, әсіресе, қарсылық қозғалыстарын ұйымдастыруда және британдық Арнайы Операциялар Басқармасының (SOE) қызметінде белсенділік танытты.
Канада
Канада соғыс кезінде Ұлыбританиядағы Канада әскери штабына кәсіби тарихшыларды тартты және соғыстың барысын әскери тарихи бөлімнің ресми тарихшыларының сөздерімен, сондай-ақ өнер және оқытылған суретшілер арқылы жан-жақты жазуға көп мән берді. Канада армиясының ресми тарихы соғыстан кейін қолға алынып, 1948 жылы алдын ала нұсқасы жарияланды, ал 1950 жылдары үш томдық толық нұсқасы шықты. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстың ресми тарихымен салыстырғанда, оның тек бір томы 1939 жылға дейін аяқталды және толық мәтіні авторлар ауысқаннан кейін шамамен 40 жыл өткен соң ғана жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы RCAF және RCN-нің ресми тарихтары да көп уақытқа созылды, ал Чарльз Стейсидің (Армия тарихына үлкен үлес қосқан авторлардың бірі) "Қару, адамдар және үкімет" кітабы 1980 жылдары Канада үкіметінің соғыс саясатының "ресми" тарихы ретінде жарияланды. Гонконг пен Дипп сияқты шайқастардағы канадалық әскерлердің көрсеткен өнері әлі де даулы болып қала береді және олар туралы түрлі көзқарастардан көптеген кітаптар жазылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары, негізінен ғалымдар, ең алдымен Терри Копп (ғалым) және Денис Уитакер (бұрынғы әскери қызметші) танымал болды.
Шығыс майданы
Тарихты жеңімпаздар жазады деген пікір жиі айтылады, бірақ Шығыс майданының, әсіресе Батыста оқиғалардың баяндалуында керісінше болды. Кеңес үкіметінің құпиялылығы және режимді күмәндететін оқиғаларды мойындағысы келмеуі, ақпаратты аз жариялауға, оны әрқашан қатаң редакциялауға алып келді. Бұл батыс тарихшыларын негізінен неміс деректеріне сүйенуге мәжбүр етті. Бұл дереккөздер құнды болғанымен, көбінесе өзіне пайдалы болды; неміс генералдары, әсіресе, өздерін және Вермахтты нацистік партиядан алшақтатуға тырысып, сонымен бірге жеңіліске оларды кінәлады (осы пікірді қолдайтындарды жиі «Гитлер соғысты бізге жеңдірді» тобының өкілдері деп атайды). Бұл өзіне пайдалы көзқарас сол кезде байқалып тұрса да, ол шындыққа ең жақын нұсқа ретінде қабылданды. Нәтижесінде, Вермахттың басым армия болғаны, «большевиктердің» көп санымен тозығы жеткені және Гитлердің ақымақтығынан жеңілгені туралы жалпы түсінік қалыптасты. Бұл Гитлердің әскери басшы ретіндегі талантын, кейде керемет тапқыр, кейде қатысты қателіктерге бой алдырған талантын елемеумен ғана шектелмеді, сонымен қатар Кеңес қарулы күштерінің, әсіресе Қызыл Армияның 1941 жылғы тартымсыз, консервативті күштерден тиімді соғыс жеңетін ұйымға айтарлықтай өзгеруін бағаламады. Берлин қабырғасы құлағаннан кейін батыс тарихшылары сол кездегі кеңестік құжаттардың көп санымен кенеттен танысты. Бұл тақырып бойынша зерттеулердің өркендеуіне әкелді, әсіресе Дэвид Гланц, Эрл Зимке және Ричард Овери еңбектері ерекше көзге түсті. Бұл тарихшылар Сталин режимінің қатыгездігін, 1942 жылы КСРО мен Қызыл Армияның қайта жаңғыруын, сондай-ақ совет мұрағаттық материалдарына сүйене отырып, қатардағы совет әскерінің батылдығы мен қабілеттерін ашты. Филипс Пейсон О'Брайен соғысты Шығыс майданында жеңіске жеткен деген пікірдің жаңылыс екенін айтады. Оның пікірінше, соғыс әуе және теңіз шайқасында жеңілді, бұл неміс және жапон күштерін қозғалмай қалдырды. Олар жылдамдығын жоғалтып, зауыттан майданға оқ-дәрі жеткізе алмады және ұшақтары мен кемелері үшін отын жетіспеді. Олар өте осал және көмексіз болды. Мұнда ұсынылған деректер әртүрлі интерпретацияланады. Қаза тапқандардың саны бойынша үлкен айырмашылықтар бар, оларға көбінесе елдің саяси немесе әлеуметтік құрылымы әсер етеді. Алайда, бұл нақты дәлелдеу қиын, өйткені сол кездегі ұсынылған деректер бұрмаланған болуы мүмкін және шындыққа сай келмейді немесе жалған болуы мүмкін. Уэльс тарихшысы Норман Дэвистің «Еуропа соғыста 1939–1945: Жеңіс қарапайым емес» (2006) еңбегі соғыс туралы жиі кездесетін қате түсініктерді түзетуге бағытталған, мысалы, Батыста кең таралған сенімге қайшы, қақтығыстың басым бөлігі Шығыс Еуропада ғасырдың екі тоталитарлық жүйесі – коммунизм мен нацизм арасында болды; Сталиннің КСРО-сы Гитлер Германиясымен бірдей жаман болды. «Жеңіс қарапайым емес» деген қосымша тақырып одақтастардың осі күштерін жеңу үшін төлеген шығындар мен азаптарды ғана емес, сонымен қатар батыс демократиясының бір қылмыстық режиммен одақтасып, екіншісін жеңу үшін жасаған моральдық таңдауын да көрсетеді.
Франция шайқасы, 1940 жыл
Франция шайқасында (10 мамыр – 22 маусым, 1940 ж.) француз және британ әскерлеріне қарсы Германияның жеңісі ХХ ғасырдың ең күтпеген және таңғажайып оқиғаларының бірі болды және көптеген танымал және ғылыми еңбектерге себепкер болды. 1940 жылы куәгерлер бұл оқиғаны күтпеген және дүниежүзділік деп санады. Тарихшы Мартин Александр Белгия мен Нидерланды неміс армиясының шабуылынан бірнеше күнде түсіп, британдықтар өздерінің аралдарына қайта шегінді деп атап өтті. Бірақ Францияның құлдырауы әлемді таң қалдырды. Бұл шоқ одан да күшті болды, себебі бұл жағдай әскери күштерінің апатты және ұятты жеңілісімен ғана шектелмеді, сонымен қатар 1940 жылдың 10 шілдесінде үшінші Республиканы жойып, оны Вишидің авторитарлық, жақтас Etat Français үкіметімен алмастырған консервативті саяси төңкеріске әкелді. Бұл оқиға Францияның үлкен держава ретінде танылғандығын еске түсірді, сондықтан осы құлдырау өте маңызды болды. Дегенмен, Францияның құлдырауы ерекше жағдай болды ("адамды алаңдататын жеңіліс", Сорбоннаның көрнекті ортағасырлық тарихшысы және Кеңес қозғалысының шейіті Марк Блохтың есте қаларлық сөзімен айтылғандай). Соғыс туралы ең ықпалды кітаптардың бірі 1940 жылдың жазында француз тарихшысы Марк Блохпен жазылды: L'Étrange Défaite ("Адамды алаңдататын жеңіліс"). Ол тарихшылардың содан бері талқылап келе жатқан көптеген мәселелерді көтерді. Ол Франция басшылығын кінәлады: Біздің әскерлерімізді апатқа ұшыратқан – көптеген қателіктердің жиынтық нәтижесі. Бірақ олардың барлығында ортақ бір ерекшелік бар: Біздің басшыларымыз жаңа соғыстың қағидаларын түсіне алмады. Кінәлілер көп болды. Кароль Финк Блохтың билеуші топты, әскерилерді, саясаткерлерді, баспасөзді және мұғалімдерді кемшін ұлттық саясат пен нацистік қауіпке қарсы нашар қорғаныс үшін, нағыз Францияға сатқындық жасағаны және оның халқын тастап кеткені үшін кінәлады деп мәлімдейді. Германия жеңіске жетті, өйткені оның басшылары қазіргі заманғы соғыстың әдістерін және психологиясын жақсы түсінді.
But it was France's downfall that stunned the watching world. The shock was all the greater because the trauma was not limited to a catastrophic and deeply embarrassing defeat of her military forces it also involved the unleashing of a conservative political revolution that, on 10 July 1940, interred the Third Republic and replaced it with the authoritarian, collaborationist Etat Français of Vichy. All this was so deeply disorienting because France had been regarded as a great power The collapse of France, however, was a different case (a 'strange defeat' as it was dubbed in the haunting phrase of the Sorbonne's great medieval historian and Resistance martyr, Marc Bloch). One of the most influential books on the war was written in summer 1940 by French historian Marc Bloch: L'Étrange Défaite ("Strange Defeat"). He raised most of the issues historians have debated since. He blamed France's leadership:
What drove our armies to disaster was the cumulative effect of a great number of different mistakes. One glaring characteristic is, however, common to all of them. Our leaders were incapable of thinking in terms of a new war. Guilt was widespread. Carole Fink argues that Bloch:
blamed the ruling class, the military and the politicians, the press and the teachers, for a flawed national policy and a weak defense against the Nazi menace, for betraying the real France and abandoning its children. Germany had won because its leaders had better understood the methods and psychology of modern combat.
Қарсылық
Француз Қарсылық қозғалысының батырлығы Франция мен Ұлыбританияда әрқашан танымал тақырып болды, және ағылшын тілінде жаңа кітаптар тұрақты түрде жарық көреді.
Виши Франция
1945 жылдан кейін француздықтар маршал Петеннің марионеттік үкіметінің рөлін назарына алмады немесе маңыздылығын азайтып көрсетті. 20 ғасырдың соңынан бері ол маңызды зерттеу нысанына айналды.
Ынтымақтастық
Немістермен ынтымақтастық француздар тарапынан ұзақ уақыт бойы мойдаламай келді, бірақ 20 ғасырдың соңынан бері осы тақырыпта көптеген зерттемелер жарық көрді.
Азаматтық жағдайлар
Азаматтардың, күштеп жұмысқа тартылғандардың және соғыс тұтқындарының рөлдері туралы көптеген әдебиеттер бар. Әйелдер туралы да көп зерттеулер жасалған.
Эльзас-Лотарингия
Германия 1871 жылы Эльзас-Лотарингияны өз Германия империясына қосты, Франция оны 1918 жылы қайтарып алды, ол 1940-1945 жылдары тағы да оккупацияланды. Ауқымды материалдық зиян келтілді. 1940 жылғы қиратудың бірінші толқынын неміс әскерлері жасады, екіншісі 1944 жылы одақтас авиациясының бомбалауларынан болды, ал соңғы толқын 1944-1945 жылдары неміс басқыншылары мен американдық босатушылар арасындағы қызыл дауылды шайқастармен байланысты болды.
Дания
1940 жылы Данияның неміс оккупациясы басталғаннан 1943 жылға дейін Дания үкіметі нацистік Германиямен "Ынтымақтастық саясатын" (da) жүргізді. Бұл, Дания үкіметінің нацистермен ресми түрде ынтымақтасып, бірқатар шаралар арқылы оларға қарсы күресіп, Дания Тәуелсіздік қозғалысына көмектесу арқылы сақтық танытуға тырысқанын білдірді. Осы ынтымақтастыққа байланысты Адольф Гитлер Данияны "үлгілік протекторат" деп атады. 1943 жылы Ынтымақтастық саясаты күйреген кезде, Тәуелсіздік қозғалысы шамамен 7000 яһудиге (және олардың 500-ге жуық яһуди емес жұбайларына) Эресунд бұғазы арқылы бейтарап Швецияға қашуға көмектесті. Бұл операция Дания яһудилерін құтқару операциясы ретінде танымал, және нацистер үшін үлкен ашу-ызаның себебі болды. Данияда соғыс жылдары туралы кең көлемді әдебиеттер бар, олар ұлттық сананы және саясатты қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Ғалымдар да белсенділік танытты, бірақ олардың бұл тақырыптағы ықпалы шектеулі болды. Азаттыққа қол жеткізгеннен кейін екі қарама-қарсы көзқарас пайда болды. Басымдыққа ие көзқарас, даниялықтардың Тәуелсіздік қозғалысында біріккенін көрсетті. Алайда, тарихты қайта қарастыратын түсіндірулер де болды, олар көптеген даниялықтардың қарсылығына назар аударды, бірақ Дания элитасын Данияның құндылықтарына қарсы тұратын жау ретінде бейнеледі. 1960 жылдардағы тарихты қайта қарастырушылардың нұсқасы саяси оңшылдар тарапынан екі нақты мақсатқа жету үшін сәтті қабылданып алынды: қазір "империалистік" АҚШ-пен одақтасқан элитаны қаралау және Данияның Еуропалық қауымдастыққа мүшелігіне қарсы шығу. 1980 жылдардан бастап оңшылдар да паналық заңнамаға шабуыл жасау үшін тарихты қайта қарастыруды пайдалана бастады. Соңында, 2003 жылы либералды премьер-министр Андерс Фог Расмуссен оны соғыс жылдарындағы негізгі түсіндірмесі ретінде қолдана бастады (ішінара 2003 жылы Иракқа қарсы соғысқа қатысу туралы үкіметінің шешімін заңдыландыру үшін). Оккупация 1945 жылдан бері Данияның саяси мәдениетінде орталық рөл атқарып келеді, бірақ кәсіби ғалымдардың рөлі маргиналды болып қала береді.
Нидерланды
Голландияның Екінші дүниежүзілік соғыс тарихнамасы жер аударылған үкіметке, неміс репрессиясына, голландиялық қарсылық қозғалысына, 1944-1945 жылдардағы Аштық қысына және, ең бастысы, Холокостқа баса назар бөлді. Экономика көбінесе назардан тыс қалды; 1940-1941 жылдары ол жақсы жағдайда болды, бірақ пайдаланудың салдарынан өнімділік төмендеп, халық кедейленіп, аштыққа ұшырады.
Норвегия
Соғыс естелігі норвегиялықтардың жадында терең із қалдырды және ұлттық саясатты қалыптастырды. Экономикалық мәселелер әлі де маңызды тақырып болып табылады.
Польша
1944 жылдың 1 тамызында, Лондондағы эмигранттық үкіметке бағынышты, жасырын поляк Отандық Армиясы Варшавада неміс басқыншыларына қарсы көтеріліс бастады. Осы оқиға туралы көптеген әдебиеттер әртүрлі тілдерде жарық көрген. Варшава көтерілісі мұражайы (WRM) 2004 жылы Варшавада осы оқиғаны еске алу үшін ашылды. Холокост құрбандарының шамамен жартысы – поляк еврейлері болды. Польшадағы Холокост, оның естеліктері мен ескерткіштері, сондай-ақ 1943 жылы Варшава геттосындағы еврейлердің көтерілісі туралы көптеген зерттемелер бар.
Кеңес Одағы
Халықтың мінез-құлқы немістер билігінде болған Белоруссияда ауызша тарихтар, шағымдану хаттары, естеліктер және Кеңес құпия полициясы мен Коммунистік партиясының баяндамалары арқылы зерттелді.
Ортақ тақырыптар: нацистерден ерлікпен азат ету
Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты дерлік барлық ұлттық әңгімелер – либералды демократиялардағы тарихнамадан коммунистік диктатураларға дейін, бірдей еуропалық үлгіге сай келеді. Француз-неміс тарихшысы Этьен Франсуа ортақ тақырыптарды анықтады, оларды Йохан Остлинг мынадайша түсіндірді: Олардың бәрі үшін негізгі нәрсе – нацистік Германияны жеңу болды. Соғыстың аяқталуы мен азаттық туралы айтылғанда ұлттық біртүгелдік жиі баса назарда болды. Осы жаңадан қол жеткізген тәуелсіздік болашаққа есік ашты және тарихтың жаңа, жарқын кезеңінің басталуын білдірді. Көптеген ұлттық әңгімелердегі ортақ ерекшелік – қарсылық қозғалысын мақтау болды, ал шетелдік әскерлер тарапынан азат етілген елдерде жергілікті күш-жігер жоғары бағаланды. Сонымен қатар, соғысты «қаһармандыққа айналдыру» да әңгімелердегі тағы бір ортақ белгі болды – Шарль де Голль, Уинстон Черчилль және Иосип Броз Тито сияқты харизматикалық жеңімпаздар ғана емес, сонымен қатар батыл партизандар мен қарсылық күштерінің мүшелері де батырлар деп есептелді.
Fundamental to them all was the victory over Nazi Germany. In descriptions of the end of the war and the liberation, national unity was often stressed. This newly won liberty opened a door to the future and marked the beginning of a new, bright chapter in history. A common characteristic in most national narratives was the glorification of the resistance movement, while in countries that had been liberated by foreign troops, domestic efforts tended to be highly praised. In addition, the 'heroisation' of the war was another common denominator in the narratives – not only were charismatic victors such as Charles de Gaulle, Winston Churchill and Josip Broz Tito designated as heroes, but also brave partisans and members of the resistance.
Холокостты жоққа шығару
Псевдотарихиканың бір саласы пайда болды, ол Холокост пен неміс оккупациясы астындағы Еуропадағы еврейлердің жаппай қырылу фактісін жоққа шығаруға бағытталған. Осы сенімді ұстанатындар, Холокостты жоққа шығарушылар немесе "негационистер" деп аталатындар, көбінесе нео-нацизммен байланысты болады және олардың пікірлері кәсіби тарихшылар тарапынан қабылданылмайды.
Вермахттың соғыс қылмыстары
Нюрнберг процестерінде Штуцштафел (СС) қылмыстық ұйым деп жарияланды, бірақ қалыпты қарулы күштер (Вермахт) жарияланбады. Жоғары шенді бірнеше фельдмаршалдар мен генералдар қылмыстық бұйрықтар бергені үшін соғыс қылмыстары бойынша сотталғанмен, нацистік соғыс қылмыстарының басым бөлігі SS Totenkopfverbände (концентрациялық лагерь күзетшілері) мен Einsatzgruppen (өлім отрядтары) кінәсіне жатқызылды, Вермахт әскерлерінің Холокостқа қатысуы ескерілмеді. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл көзқарасқа қарсы тұр. Вермахттың соғыс қылмыстарына арналған көрме наразылық демонстрацияларын тудырды.