Кіріспе
20 ғасырдағы неміс тарихшысы Голо Манн (шын аты Ангелус Готфрид Томас Манн; 27 наурыз 1909 – 7 сәуір 1994) – неміс тарихшысы және эссе жазушысы. 1933 жылы Гитлер Германиясынан қашып кетті. Ол әкесі, жазушы Томас Манн және отбасының басқа мүшелерінің ізімен Францияға, Швейцарияға және АҚШ-қа эмиграциялады. 1950 жылдардың соңынан бастап ол Швейцарияда және Батыс Германияда әдебиет тарихшысы ретінде қайта орнықты. Манн ең белгілі еңбегі – «19-шы және 20-шы ғасырлардағы неміс тарихы» (1958) арқылы танылды. Германияның саяси тарихына шолу жасаған бұл еңбек Гитлер режимінің нигилистік және бұрмаланған сипатын баса көрсетті. Өмірінің соңғы жылдары Манн, режимнің қылмыстарын Кеңес Одағындағы сталиндік режимнің және соғыс кезіндегі одақтастардың бомбалауларымен салыстырып, оларды түсіндіруге тырысқан тарихшылармен келіспеді. Сонымен қатар, ол Холокост үшін ерекше неміс кінәсін нацистік кезеңге дейінгі тарихқа көшіріп, содан кейінгі Федералдық Республиканың заңдылығына күмән тудыратын, көбінесе солшыл жақтағы адамдарды қатаң сынады.
Golo Mann (born Angelus Gottfried Thomas Mann; 27 March 1909 – 7 April 1994) was a popular German historian and essayist. Having completed a doctorate in philosophy under Karl Jaspers at Heidelberg, in 1933 he fled Hitler's Germany. He followed his father, the writer Thomas Mann and other members of his family in emigrating to France, Switzerland and the United States. From the late 1950s he re established himself in Switzerland and West Germany as a literary historian. Mann was perhaps best known for his master work German History in the 19th and 20th Century (1958). A survey of German political history, it emphasised the nihilistic and aberrant nature of the Hitler regime. In his later years, Mann took issue with historians who sought to contextualise the crimes of the regime by comparing them with those of Stalinism in Soviet Union and with wartime Allied bombing. At the same time he was sharply critical of those, broadly on the left, who carried a unique German guilt for the Holocaust not only back into the pre Nazi past but forward in a manner that seemed to question the legitimacy of the postwar Federal Republic.
Ерте өмір және білім
Манн Мюнхенде дүниеге келді. Анасы – еврей математигі және суретшісі Альфред Прингсхайм мен актриса Хедвиг Прингсхаймнің немересі. Әкесі – жазушы Томас Манн, Любек сенаторы және астық саудагері Иоганн Генрих Манн мен оның бразилиялық әйелі – жазушы Джулия да Силва Брунс, ол португалдық үнді бразилиялық тегінен шыққан. Бала кезінде ол өзінің есімін Голо деп атады, кейін бұл есім қабылданды. Оның үлкен әпкесі Эрика Манн, ағасы Клаус Манн және үш кіші інісі мен сіңлісі болды: Моника, Элизабет және Михаэль. Анасы күнделігінде оның бала кезін сезімтал, жүйкелі және қорқынышты деп сипаттайды. Әкесі ұлына деген көңілінің тоңғанын жасырмады және күнделігінде оны сирек еске алды. Ал Голо Манн кейінірек оны былай деді: «Шын мәнінде, ол кейде мейірімділікпен нұр шашыратын еді, бірақ көбінесе үндемейтін, қатаң, жүйкелі немесе ашулы болар еді». Аға-інілерінің арасында ол Клауспен ең жақын болды, ал әпкесі Эриканың догматизмі мен радикалды көзқарастарын ұнатпады. Орташа білім алған ол 1918 жылдың қыркүйегінен бастап Мюнхендегі Вильгельм гимназиясында классикалық білім алды, тарих, латын және әсіресе өлең айтудағы қабілетін көрсетті, соңғысы өмір бойына құштарлыққа айналды. «Басқалар сияқты болуға ұмтылған» ол мектепте ұлттық жастар одағына (Deutsch Nationale Jugendbund) қосылды, бірақ көп ұзамай отбасылық дастарқанда естіген әңгімелердің нәтижесінде одан бас тартты: «толеранттылық пен, ең бастысы, бейбітшілік, демек, франко-неміс келісімі» қажеттігі туралы пікірталас. Кейін 1920 жылдары ол әкесінің Паневропалық Одаққа деген ынтасын бөлісті. 1923 жылы Манн Констанц көліне жақын орналасқан, әйгілі спартандық мектеп-интернат – Шлюль Шлосс Салемге түсті, онда оның әпкесі Моника да оқыды. Ол үйден босағанын сезінді, жаңа білім беру тәсілін ұнатты және жаяу серуендеуге деген құштарлығын дамытты. Бірақ 1925 жылы Манн өмірінің қалған бөлігін көлеңкеге түсірген психикалық дағдарысқа ұшырады. «Сол күндері күмән өмірімде пайда болды, немесе зор күшпен еніп келді… Мен қараңғы меланхолияның құрбаны болдым». 1927 жылы мектептің соңғы емтихандарын тапсырғаннан кейін ол Мюнхенде заңгерлік мамандықты оқуды бастады, сол жылы Берлинге көшіп, тарих пен философияға ауысты. 1928 жылдың жазында ол Парижде француз тілін үйреніп, алты апта бойы Лоузатиядағы көмір шахтасында «нағыз жұмыс» жасап көрді, бірақ жаңа тізе жарақатының салдарынан жұмысты тоқтатуға мәжбүр болды. Соңғы есепте Манн 1929 жылдың көктемінде Гейдельберг университетіне түсті. Мұнда ол мұғалімі Карл Ясперстің кеңесімен философия мамандығын бітіруге, сонымен қатар тарих пен латын тілін оқып, мектеп мұғалімі болуға дайындалды. Дегенмен, ол 1930 жылдың күзінде Социал-демократиялық партияның студенттік тобына қосылуға уақыт тапты. Студенттер Берлиндегі партия басшылығын президенттік Брюнинг үкіметін төзімділікпен қабылдағаны үшін қатты сынады. 1932 жылдың мамырында Манн «Гегельдің еңбектеріндегі жеке тұлға және эго ұғымдары» тақырыбында диссертациясын қорғады, ол орташа cum laude бағасымен бағаланды. (Мэнннің әдеби әлеуетін мойындаған Ясперс оның талдауындағы түпнұсқалық пен нақтылықтың жетіспеушілігі әкесін ұятқа қалдыратынын айтты). Голо Маннның Гамбург пен Геттингендегі университеттерде білімін жалғастыру жоспарлары 1933 жылдың қаңтарында Адольф Гитлердің Германия канцлері болып тағайындалуымен күрделі жағдайға түсті. Оның әкесі, ұлттық социализмге деген жеккөрушілігін жасырмаған, анасы Швейцарияға көшіп кетті. 1933 жылдың сәуір айында Голо Манн Мюнхендегі отбасылық үйді күзетіп, үш кіші інісі мен сіңлісінің елден кетуіне көмектесті және ата-анасының жинаған ақшасының көп бөлігін Карлсруэ мен Париждегі неміс елшілігі арқылы Швейцарияға жеткізді.
Көшіп кету
1933 жылғы 31 мамырда Манн Германиядан Тулон қаласына жақын француздық Бандол қаласына кетті. Ол жазды америкалық саяхатшы Уильям Сибруктың Санри-сюр-Мер маңындағы особнягінде өткізді және тағы алты апта Цюрихке жақын Куснахттағы жаңа отбасылық үйде тұрды. Қараша айында ол Парижге жақын Сен-Клаудтағы École Normale Supérieure-ге екі жылдық неміс тілі бойынша лекция оқуға қабылданды. Сол кезде ол ағасы Клаустың құрылған "Die Sammlung" (Жинау) журналында жұмыс істеді. 1935 жылғы қарашада Манн Ренн университетінің шақыруын қабылдап, неміс тілі мен әдебиеті бойынша лекция оқыды. Маннның Швейцарияға саяхаттары әкесімен қарым-қатынасының жеңілдегенін көрсетеді, мүмкін Томас Манн ұлының саяси білімін бағалауды үйренгендіктен. Бірақ, ол әкесінің күнделіктерін редакциялауға көмектескенде ғана, өзінің қаншалықты қабылдануын толық түсінді. Неміс сыншысы Марсель Райх-Раницкиге жазған құпия хатында ол: "Оның өлімін тілеуім керек болды, бірақ ол қайтыс болғанда жүрегім қатты ауырды" деді. 1936 жылы Томас Манн мен оның отбасы неміс азаматтығынан айырылды. Әкесіне құрмет көрсеткен чех бизнесмені Рудольф Флейшманн Голо Маннға Чехословакия азаматтығын алуға көмектесті, бірақ Судет дағдарысы кезінде Прагада оқуды жалғастыру жоспарлары күйреп қалды. 1939 жылдың басында Манн Принстонға (Нью-Джерси) сапар шекті, онда оның әкесі қонақ профессор болып жұмыс істеді. Соғыс жақындағанда, ол күмәнмен тамыз айында Цюрихке қайтып, эмигранттардың "Масса және құндылық" журналының редакторы болды. 1940 жылы мамырда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Адольф Гитлердің Батыстағы табыстарына жауап ретінде және Цюрихтегі достарының көпшілігі Швейцарияның бейтараптығын қорғауға жұмылдырылған кезде Манн ерікті ретінде француз жеріндегі чех әскери бөліміне қосылуға шешім қабылдады. Шекараны кезіп өткеннен кейін Ансиде тұтқындалып, француздық концентрациялық лагерьге жеткізілді. Тамыз айының басында, ол кезде Виши Франциясы басылмаған жерде, американдық комитеттің араласуымен босатылды. 1940 жылғы 13 қыркүйекте ол Перпиньяннан Пиренейлер арқылы Испанияға қашуға батылы барды. Оның ілесінде ағасы Генрих Манн, соңғысының әйелі Нелли Кройгер, Альма Малер Верфель және Франц Верфель болды. 1940 жылғы 4 қазанда олар Нью-Йоркке бет алған Неа-Геллас кемесіне отырды. Манн Принстондағы ата-анасының үйінде, содан кейін Нью-Йоркте, әкесі "богемиялық колония" деп сипаттаған жерде, В. Х. Ауденмен (оның қарындасы Эрикамен ыңғайлы некеге тұрған), Бенджамин Бриттен, тенор Питер Пирс және басқалармен бірге тұрды. 1942 жылдың күзінде Манн Мичигандағы Оливет колледжінде тарихтан сабақ беру мүмкіндігіне ие болды, бірақ көп ұзамай ағасы Клаусқа еріп АҚШ армиясына қабылданды. Форт Макклеллан, Алабама штатындағы негізгі дайындықтан кейін, ол Вашингтондағы Стратегиялық қызметтер кеңсесінде жұмыс істеді. Ақпараттық офицер ретінде оның міндеті қажетті ақпаратты жинау және аудару болды. 1944 жылдың сәуірінде ол Лондонға жіберілді, онда ол американдық радиостанциясының неміс тіліндегі бөлімінде радио комментарийлерін жасады. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында ол Люксембургтегі әскери пропаганда стансасында сол қызметте жұмыс істеді. Содан кейін ол Радио Франкфуртты ұйымдастыруға көмектесті. Осы кезеңде ол Роберт Локнермен бірге жұмыс істеді және оның сенімін жеңіп алды. Одақтастардың Германияға шабуылынан кейін Германияға оралған ол, әсіресе британдық және американдық бомбалаудан болған қиратулардың ауқымына қатты таң қалды. 1946 жылы Манн өз қалауымен АҚШ армиясынан кетті. Дегенмен ол азаматтық бақылау офицері қызметін сақтап, Нюрнбергтегі соғыс қылмыстарына қатысты сот процестерін бақылады. Сол жылы оның тұңғыш маңызды кітабы жарық көрді – 19 ғасырлық дипломат Фридрих фон Гентцтің өмірбаяны, ол оның саяси ойлауына үлкен әсер еткен. Калифорниядағы профессорлық қызметі неміс тілді Еуропадағы бірнеше резиденциялармен үзіліп қалды.
Еуропаға оралу
1956 және 1957 жылдары Манн көптеген апталарын Констанц көлінің жағасындағы Альтнаудағы "Зур Кроне" тавернасында өткізді, онда ол 19-шы және 20-шы ғасырлардың неміс тарихын жазды. Ол 1958 жылы жарық көрді және бірден бестселлерге айналды. Бұл оның Еуропаға соңғы рет оралуын білдірді, себебі ол Мюнстер университетінде екі қысқы семестр бойы қонақ профессор болып жұмыс істеді. 1960 жылдың күзінде Манн Штутгарт университетіне (бұрынғы Техникалық жоғары мектеп Штутгарт) саясаттану пәнінен профессор ретінде кірді. Бірақ көп ұзамай ол университеттердегі жұмысқа қанағаттанбағаны белгілі болды: "Сол жылдары менде ешқандай жауап ала алмай, зор, бірақ нәтижесіз еңбек еткенімді сезіндім. Бұл мені депрессияға түсіріп, 1963 жылы профессорлық қызметтен кетуге мәжбүр етті". Келесі жылдары Манн тәуелсіз тарихшы және публицист ретінде жұмыс істеді, екеуі де созылмалы шамадан тыс жұмыс істеуден зардап шекті, бұл оның жұмысына ғана емес, денсаулығына да зиян келтірді. Ол Цюрих көліне жақын Кильхбергтегі ата-анасының үйіне қоныстанды, онда 1993 жылға дейін, көбінесе анасымен бірге тұрды. Оның он алты тарихи зерттеуінің арасында ең көп сатылғаны – 1971 жылы жарық көрген Альбрехт фон Валенштейннің монументалды өмірбаяны болды. Ол Маннның бала кезіндегі Отыз жылдық соғыстағы император маршалының рөліне деген қызығушылығынан туындады, бірақ ол осыған қатысты қанағаттанарлық түсіндірме берген жоқ.
Саяси қатысу
1965 жылы теледидардағы сұхбаттасушы Гюнтер Гаус Веймар Республикасының соңғы күндері өзінің буынның көпшілігі сияқты саяси оң және сол жаққа тартылудан қалай сақтанғанын сұрағанда, Манн мұның талдау ғана емес, сонымен қатар темперамент мәселесі болғанын айтты. Ол Кальвин, Робеспьер, Троцкий, Ленин сияқты тұлғаларды "әрқашан жек көретін". Манн өзінің көзқарасын жалпы консервативті деп сипаттады. Бірақ консерватизмді де ол "изм" ретінде ұсынылғанда, шындықты монополиялағандай сезінетіндер (демек, олар "ақиқатты қасықпен жегендей") болған кезде қабылдамады. Манн 1960 жылдардағы солшыл студенттік қозғалысқа және "парламенттік емес оппозиция" (ausser parlamentarische opposition) деп аталатын құбылысқа күмәнмен қарады және Канцлер ретінде Брандтты Шығыс Германияның араласуына және ішкі қиындықтарға қарсы жеткіліксіз қатал шаралар қолданғаны үшін сынады. Манн Қызыл Армия фракциясының террористік әрекеттерін "азамат соғысы құбылысының жаңа бір көрінісі" деп атады. Дегенмен, 1979 жылы саясаткердің мақтау-мақалалық науқандық кітабына қосымша жазғанда, Манн ХДС/ХСС-ның оңшыл канцлер үміткері Франц Йозеф Штраусты қолдағанын жариялағанда көптеген адамдар таң қалды. Ол өзінің таңдауын сақтық шарасы ретінде ақтауға тырысты. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдем "ақша табудың қуанышын" қатты азайтып, болашақта "көбірек зейнеткерлер" "азаятын өнімді жұмысшылар" санына пропорционалды түрде тәуелді болатын қауіпті жағдайға алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, "Остполитиканы" да қысқарту қажет болды. Ауғанстанда Батыс Кеңес Одағын тоқтатуға күш жеткізбеді. Егер ол америкалық болғанда, Манн Картер емес, Рейганға дауыс берген болар еді. 1991 жылы Die Welt газетіне берген соңғы сұхбатында Манн өзінің либералды оқырмандары мен әріптестерін саяси пана туралы конституциялық ережелерді шектеуге шақырып, қайтадан алаңдатты. Германияны иммигранттар елі (Einwanderungsland) деп ашық мойындау туралы ұсынысқа, өзі бұрын шетелде пана сұраған адам: "Жоқ, қайық толы" деді.
Гитлер неміс тарихнамасында
Федеративтік Республиканың алғашқы жылдарында Манн Гитлердің «жағымсыз тақырып» болғанын мойындады және одан көбінесе қашып өткенін атап өтті. Бірақ соғыстан кейінгі Батыс Германияның саяси және экономикалық жетістіктерін берік қорғаушы ретінде, ол бұл тыныштық бұзылғаннан кейін Гитлеризмді неміс ерекшелігінің аясында қарастыратын Sonderweg тезисіне, сондай-ақ 1968 жылғы ұрпақтың «сыни эмансипациялық» тарихнамасына және 1970 жылдар басындағы Билефельд мектебіне төзе алмады. Ол солшылдардың Vergangenheitsbewältigung (өткенмен санасу) туралы ұсыныстарына қарсы болды. 1978 жылы ол риторикалық сұрақ қойды: «Өткен заман қазіргі уақытты улауды қашан тоқтатады?». Осы көзқарас тұрғысынан, Манн Ханна Арендтің «Иерусалимдегі Эйхман» (1963) еңбегін сынағандардың алғашқыларының бірі болды. Арендт нацистердің Еуропадағы еврейлерді геноцидтеуінің басты ұйымдастырушысы Адольф Эйхманды ерекше антисемит ретінде емес, едәуір талантты, бірақ әдеттегі неміс бюрократы ретінде бейнеледі. Бұл дау Маннның Джасперстен түңгіргеніне себеп болды, ол сонымен қатар Арендттің докторлық жетекшісі болған еді. Манн Гитлеризмнің алдын ала белгіленбегенін мәлімдеді. Ол, басқалардың айтуынша, Рейхтің құрылуының қайшылықтарының немесе Ұлы соғыстағы жеңілістен туындаған хаостың сөзсіз салдары емес еді. Веймар Республикасының құлауы міндетті емес еді, Еуропа еврейлерінің өлуіне немесе тіпті еврейлер ретінде жіктелуіне қажеттілік болған жоқ. «Тарих және әңгімелер» (1962) жинағына енген эссесінде ол А.Дж.П. Тейлорды осы мәселедегі сенімділігі үшін қатты сынады: «Германия мен еуропалық еврейлердің апатына болжамды қажеттілік тағу – оған жоқ мағына берумен тең. Мұндай болжамда орынсыз оптимизм бар. Адамзат тарихында біздің санамызға сыймайтын, еріксіз, ақылға сыймайтын және мағынасыз нәрселер көп». Сонымен қатар, Манн Холокосты халықаралық контексте геноцидтің орналасуы арқылы «қалыпқа келтіру» әрекетіне қарсы болды. Тарихшылар арасындағы тартыста (1986–88) басты тұлға болмаса да, Маннның пікірлері оны Эберхард Якельмен (Маннның Штутгарттағы факультеттегі орнын басып алған) жақын қылды. Якель сияқты, Манн Эрнст Нольтенің ревизионистік күш-жігеріне қарсы болды, ол сталинизммен немесе одақтастардың төсенішпен бомбалауымен салыстыруға тырысты, немесе Манн «адамға қарсы адам жасаған ең қорқынышты қылмыс» деп сипаттаған Холокостың ерекшелігін жоққа шығаруға ұмтылды.
Соңғы жылдар
1986 жылы оның асырап алған ұлы Ханс Бек Манн қайтыс болды. Бек Манн – 1955 жылы танысқан фармацевт еді, және ол оның оқуын қаржылық тұрғыдан қолдады. Сол жылдың қараша айында оның сәтті жартылай автобиографиясы – «Естеліктер мен ойлар. Германиядағы жастық» кітабы жарық көрді. Ол бірден оның жалғасын жазуға кірісті, бірақ оны аяқтауға үлкермеді. 1988 жылы оған Бат университетінің құрметті доктор дәрежесі берілді. Асырап алған ұлының қайтысынан кейін ол көбінесе Швейцарияның Тичино кантонындағы Берзонада уединен өмір сүрді. Ол уақытын испандық қараңғы және пикарескалық романы бар Пио Бароханың шығармаларын неміс тіліне аударуға арнады. Оның төңірегінде испан тілін жақсы білетін жас адамдардың тобы жиналды, олардың кейбіреулері өз салаларында танымал болды. 1989 жылдың басында Шығыс Германия үкіметі Голо Маннға қойылған тыйымды алып тастады. Оның «Валенштейн» өмірбаяны 18 жылдан кейін Шығыс Германияда қолжетімді болды, тіпті оған Шығыс Германияның Білім министрінің шақыруымен оқуға рұқсат берілді. Бір жылдан кейін Германияның бірігуіне ол бейжай қарады: «Германияның бірігуіне қуанбаймын. Олар тағы да бір рет дөңгелектеп кетеді, тіпті мен оны көруге тірі болмасам да». 1990 жылдың наурыз айында Манн қоғамдық лекциядан кейін жүрек талмасына ұшырады. Сол жылы оның простата рагымен ауыратыны белгілі болды. Денсаулығының нашарлауына байланысты 1992 жылы ол Леверкузенге көшіп барды, онда оны асырап алған ұлы Ханстың жесірі Ингрид Бек Манн күткен. Өліміне бірнеше күн бұрын телеарнадағы сұхбатында ол өзінің гомосексуализмін мойындады: «Мен жиі ғашық болған жоқпын. Мен оны көбінесе өзімде сақтап жүрдім, бәлкім ол қателік болды. Тіпті Америкада да бұған тыйым салынған, сондықтан аздап сақ болу қажет еді». Тильман Лахме жазған өмірбаянына сәйкес, Голо Манн өзінің гомосексуализмін ағасы Клаус Манн сияқты ашық көрсетпесе де, студенттік кезінен бастап махаббатқа толы қарым-қатынастарда болған. 1994 жылдың 7 сәуірінде Манн 85 жасында Леверкузенде қайтыс болды. Оның күлі Кильхбергке жерленді, бірақ – оның соңғы өсиетінің орындалуы ретінде – отбасылық қабірдің сыртында. Голо Манннің әдеби мұрасы Берндегі Швейцария әдеби мұражайында сақталады. 2009 жылы Германия почтасы Голо Манннің туғанына 100 жыл толуына орай жаңа марка шығарды, онда оның суреті және «Әдеби тарихшы» деген жазу орналасқан.