Кіріспе

Уильям Л. Ширердің 1960 жылғы кітабы «Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы: нацистік Германия тарихы» – американдық журналист Уильям Л. Ширердің кітабы. Онда автор 1889 жылы Адольф Гитлердің дүниеге келуінен бастап 1945 жылы Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына дейін нацистік Германияның өрлеуі мен құлдырауын баяндайды. Кітап алғаш рет 1960 жылы АҚШ-та Simon & Schuster баспасынан жарық көрді. Ол АҚШ мен Еуропаның екеуінде де бестселлер атанды және Германиядан тыс жерлерде сыншылар тарапынан жоғары бағаланды; Германияда кітапқа жасалған сын-ескертпелер сатуды жандандырды. Кітап журналистердің арасында кең танылды, бұл оның көркем емес әдебиет бойынша Ұлттық кітап сыйлығын алғанымен және Гитлердің билікке келуінің 1930 жылдары халықаралық аренада танымал болған тоталитаризм идеологиясы емес, неміс ұлттық мінезінің көрінісі болғанымен расталады. Автор өз пікірін былай қорытындылады: «Германия тарихының барысы уақытша билеушілерге сөзсіз бағынуды германдық адамның ең жоғары құндылығы етіп, құлшынбауға басымдық берді». Бұл Sonderweg (ерекше жол немесе бірегей бағыт) тұжырымы неміс тарихына қатысты американдық зерттеулерде кең таралған еді. Дегенмен, көптеген сілтемелерге қарамастан, кейбір ғалымдар оның нацизмді түсіндіруін кемшілік деп санайды. Кітапта сонымен қатар (белгілі) болжамдар бар, мысалы, СС басшысы Генрих Мюллердің соңынан КСРО-ның НКВД-сына қосылғаны туралы теория.

Даму тарихы

Кітаптың редакторы – Джозеф Барнс, «Нью-Йорк Геральд Трибьюн» газетінің шетелдік редакторы, «PM» тағы бір Нью-Йорк газетінің бұрынғы редакторы және Венделл Уилкидің бұрынғы сөз жазушысы. Барнс Ширердің ескі досы еді. Қолжазба өте кешікті, ал «Simon & Schuster» бірнеше рет келісімшартты тоқтатумен қорқытты; әр жолы Барнс Ширер үшін мерзімді ұзартуға қол жеткізді. Кітаптың бастапқы атауы – «Гитлердің қасіретті империясы», ал кіші атауы – «Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы» болды. Атау мен мұқабасы каталогтарға жіберілген кезде Роберт Готлиб оларды өзгерту қажет деп шешті. Сондай-ақ ол кітапты бастапқыда жоспарланған екі томдық емес, бір томдық етіп басылуын ұйғарды. Нина Борн кіші атауды бас атау ретінде пайдалануды ұсынды, ал суретші-дизайнер Франк Метц свастика белгісі бар қара мұқаба жасады. Бастапқыда елдің барлық кітап дүкендері свастиканы көрсетуге қарсылық білдіріп, кітапты сатудан бас тартуы мүмкін екенін айтты. Бірақ бұл дау-дамай тез басылып, мұқабадағы символмен кітап таратылды.

Жетістік пен танымалдық

1960 жылы 17 қазанда АҚШ-та жарық көрген «Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы» кітабының бір миллионнан астам қатты мұқабалы данасы, оның екі үшіндегі бөлігі Book of the Month Club арқылы, ал бір миллионнан астам жұмсақ мұқабалы данасы сатылды. 1961 жылы «Саймон және Шустер» баспасы кітаптың жұмсақ мұқабалы құқығын «Фосетт Публикациясына» 400 000 долларға сатты (соңғы жылдары шамамен миллион долларға тең). Сондай-ақ, кітап «Кэри-Томас» сыйлығына ие болды. 1962 жылы «Рейдерс Дайджест» журналында жарияланған сериясы 12 миллионға жуық оқырманға жетті. «Нью-Йорк Таймс» газетінің кітап туралы рецензиясында Хью Тревор Ропер оны «тамаша ғылыми еңбек, объективті әдіс-тәсілге негізделген, дұрыс бағалаулармен және қатесіз тұжырымдарға ие» деп мақтады. Кітаптың халықаралық деңгейде танылуы және неміс редакторларының сын-ескертпелерінің арқасында Ұлыбританияда, Францияда, Италияда және Батыс Германияда жақсы сатылды. Бұл кітаптың журналистер тарапынан ұлы тарих кітабы ретінде танылуы және оның кең танымал болуы Ширрді таң қалдырды, себебі баспагер алғашқы басылымды бар болғаны 12 500 данаға тапсырған еді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанына он бес жылдан астам уақыт өткен соң, Ширр де, баспагер де Адольф Гитлерге немесе нацистік Германияға көп қызығушылық танылатынын күтпеген еді.

Сын

Журналистердің көбі кітапты жоғары бағалады. Көптеген ғалымдар Ширердің еңбегін мойындаса, бірақ кейбіреулері оны сынады. Клаус Эпштейн оның пікірінше, төрт маңызды кемшілік бар екенін айтты: неміс тарихын беткей түсіну; маңызды мәселелерді қамтымағандықтан тепе-теңдіктің жоқтығы; заманауи тоталитарлық режимді түсінбеу; және нацистік кезең туралы қазіргі зерттеулермен таныс болмау. Кітап жарық көргеннен кейін шамамен 36 жыл өткен соң ЛГБТ белсендісі Питер Татчелл нацистік Германиядағы гомосексуалдарды қуғындауды көрсетудегі кітаптың кемшіліктерін сынады. Философ Джон Стюарттың "Гегель мифтері мен аңыздары" (1996) антологиясында "Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы" философ Георг Вильгельм Фридрих Гегель туралы "мифтерді" таратушы туынды ретінде тізілген. 2004 жылы тарихшы Ричард Дж. Эванс, "Үшінші рейх" трилогиясының (2003–2008) авторы, "Көтерілу және құлау" кітабының "нацистік Германияның оңай түсінілетін тарихы" екенін және "оның сәтті болуының себептері бар" деді.