Герхард Моссе: Немец-американ тарихшысының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Американдық тарихшы (1918–1999)

Герхард "Джордж" Лахман Мосс (20 қыркүйек 1918 – 22 қаңтар 1999) – нацистік Германиядан Ұлыбританияға, содан кейін АҚШ-қа эмиграциялаған неміс-американдық әлеуметтік және мәдени тарихшы. Ол Айова университетінде, Висконсин университетінде (Мэдисон) және Израильдегі Иерусалим еврей университетінде тарих профессоры болды. Нацизмді зерттеуімен ең көп танылған ол конституциялық тарих, протестанттық теология және еркектік тарихы сияқты түрлі тақырыптар бойынша 25-тен астам кітап жазған. 1966 жылы ол Уолтер Лакермен бірге "Қазіргі заман тарихы журналын" (The Journal of Contemporary History) құрып, бірлесіп редакциялаған.

Отбасы және ерте жылдары

Мосс Берлинде көрнекті, жақсы жағдайдағы неміс еврей отбасында дүниеге келді. Оның анасы Фелиция (1888–1972) – 1848 жылы революциялық қызметі үшін түрмеге қамалған дәрігердің ұлы, баспагер және қайырымды Рудольф Моссенің жалғыз қызы және жетекші және либералды газеттер «Берлинер Моргенцайтунг» мен «Берлинер Тагеблатты» қамтитын баспа империясын құрған адам. Бұл газеттер Веймар Республикасы кезінде Берлиндегі үш ірі баспаның – Ульштейн, Шерль (Хюгенбергке өткен) және Моссенің шығарған ең беделді және құрметті газеттері болды. Анасының інісі Альберт Мосс, конституциялық құқық сарапшысы, Жапонияның Мэйдзи конституциясын жасауға көмектескен. Мосс 1936 жылғы суретте Герман Геринг пен жапон тәж мұрагерінің (Мосс 1937 жылы Чичибу ханзадасының сапарымен жаңылысқан болуы мүмкін) Шёнхаузер аллеясындағы еврей зиратындағы інісінің қабірінің алдында тұрғанына сенді. Мосс әкесі Ханс Лахман (1885–1944) (ол үйленгеннен кейін екі есімді Лахман-Мосс аты-жөнін қабылдады) – бай және діншіл еврей астық саудагерінің немересі болды. Ол әкесінің мұрагері болып, медиа империясын басқарды. 1923 жылы ол архитектор Эрих Мендельсонға «Тагеблат» басылымы жарық көрген әйгілі Моссехаус ғимаратын қайта жобалауды тапсырды (ғимарат 1990 жылдары қалпына келтірілді). Автобиографиясында Мосс өзін әзілге құмар, ойнақы бала ретінде сипаттады. Ол Берлиндегі атақты Моммсен гимназиясында, ал 1928 жылдан бастап – қатаң тәртіпті «Шуле Шлосс Залем» интернатында білім алды, онда бай және ықпалды отбасылардың балалары ешқандай жеңілдіксіз өмірге дайындалды. «Залем» интернатының директоры Курт Хан тәжірибелік білім беруді жақтады және барлық оқушылардан дене күшіне сынап жатқан ауада қиын жаттығулар жасауды талап етті. Мосс мектептің ұлтшылдық идеологиясын ұнатпаса да, мінез қалыптастыру мен көшбасшылыққа берілген назар оған «кейбір нығайып тұруға» көмектескенін мойындады. Ол командалық ойындарға қарағанда жеке спорт түрлерін, мысалы, шаңғы тебуді артық көретін.

Mosse was born in Berlin to a prominent, well to do German Jewish family. His mother Felicia (1888–1972) was the only daughter of the publisher and philanthropist Rudolf Mosse, the son of a doctor imprisoned for revolutionary activity in 1848, and the founder of a publishing empire that included the leading, and liberal, newspapers the Berliner Morgen Zeitung and Berliner Tageblatt. These were the most highly regarded and prestigious papers produced by the big three of Berlin publishing during the Weimar Republic, Ullstein, Scherl (taken over by Hugenberg), and Mosse. A maternal uncle, Albert Mosse, a constitutional scholar, had helped frame Japan's Meiji Constitution. Mosse believed there was photograph from the year 1936 in which Hermann Göring and the Japanese Crown Prince (possibly confused by Mosse with the 1937 visit of Prince Chichibu) stand before his uncle's grave in the Jewish cemetery in Schönhauser Allee. Mosse's father Hans Lachmann (1885–1944) (he adopted the double barrel Lachmann Mosse following his marriage) was the grandson of a wealthy and religious Jewish grain merchant. He rose to manage his father in law's media empire. In 1923 he commissioned the architect Erich Mendelsohn to redesign the iconic Mossehaus where the Tageblatt was published (the building was restored in the 1990s). In his autobiography, Mosse described himself as a mischievous child given to pranks. He was educated at the noted Mommsen Gymnasium in Berlin and from 1928 onwards at Schule Schloss Salem, a famously spartan boarding school that exposed the scions of rich and powerful families to a life devoid of privilege. The headmaster at Salem, Kurt Hahn, was an advocate of experiential education and required all pupils to engage in physically challenging outdoor activities. Although Mosse disliked the school's nationalistic ethos, he conceded that its emphasis on character building and leadership gave him "some backbone." He preferred individual sports, such as skiing, to team activities.

Көшіп кету

Мосс реформалық иудаизмді ұстанатын және антисионистік ата-анасын өз ойларында толыққанды неміс ("gänzlich eingedeutscht") санаған деп сипаттады. Ол, жаңа режимнің өкілдері қару қолданып оның әкесіне баспахананың басқару құқығына қол қоюға мәжбүр болғанға дейін, олар Адольф Гитлер мен нацистердің төндіретін қаупін жеңілдеп қабылдады деп ойлады. Мосс метафоралық тұрғыдан айтқан болуы мүмкін: оның әкесі 1933 жылдың сәуір айында нацистерден де, сондай-ақ бизнес серіктестерінен де қашып, Парижге паналаған. Әлемдік қаржы дағдарысынан кейін, олар өткен күзде баспахананы иеліктен шығарып алған. Жабылудан қашынған жоқ, ал режим меншік құқығын күштеп өзгертуге мүмкіндік алды. Парижде Лакман Мосс Герман Герингтен Берлинер Тагеблатт газетінің бизнес-менеджері қызметіне, «Құрметті арий» (Ehrenarier) мәртебесімен қайта оралуға шақыру алды; Мосс бұл отбасының иелігінде қалған шетелдік баспасөз агенттіктері мен кеңселер желісін бақылауға алу мақсатында жасалған ұсыныс деп күдіктенді. Әкесі бұл ұсыныстан бас тартып, Германияға қайтып оралмады. Әйелі мен балалары Швейцарияда болғанда, Парижде Мосс Лахман ажырасып, Карола Штраухқа (Гарвард физигі Карл Штраухтың анасы) үйленді. 1941 жылы жұбайлар Калифорнияға көшіп, онда 1944 жылы өнерге демеушілік еткен әкесі дүниеден өтті. Мосс Швейцариядан Англияға көшіп, Йорктегі квакерлік Бутэм мектебінде білім алды. Оның өмірбаяндық естеліктерінде айтуынша, ол осы жерде алғаш рет өзінің гомосексуалистік екенін сезінген. Оқуда қиындыққа тап болған ол бірнеше емтиханды сүріп өткенімен, ата-анасының қаржылық көмегімен 1937 жылы Кембридждегі Даунинг колледжінде тарих мамандығын оқуға қабылданды. Осы жерде ол алғаш рет тарихи зерттеулерге қызығушылық танытып, Г.М. Тревелян мен Хелен Мод Камның лекцияларын тыңдады.

АҚШ

1939 жылы Мосс отбасы АҚШ-қа көшіп келді, ол квакерлердің Haverford College-де білім алуын жалғастырып, 1941 жылы B.A. дәрежесін алды. Одан кейін Гарвард университетінде аспирантураға түсті, онда Берлин-Шарлоттенбургте туған студенттерге арналған стипендияның иегері болды. 1946 жылы Чарльз Говард МакИлвейннің ғылыми жетекшілігімен жазылған 16-17 ғасырлардағы Англия конституциялық тарихына арналған докторлық диссертациясы кейіннен «Англиядағы билік үшін күрес» (1950) деген атпен жарияланды. «Испания азамат соғысының буыны» деп саяси тұрғыдан сипаттайтын өзгелермен бірге Мосс Гарвардтағы социалистік клубтың мүшесі болды. Олардың, ең алдымен фашизмге қарсы және Гитлерге қарсы маңызды одақтас ретінде қарастырылатын Кеңес Одағының мәнін дұрыс түсінбегендерін мойындайды. Мосс тарихшы ретінде алғашқы академиялық қызметін Айова университетінде бастады, онда ол ертедегі заманауи Еуропадағы дінге ден қойып, Реформация туралы жинақы зерттеу жариялады, ол кеңінен қолданылатын оқулыққа айналды. Ол осы жерде Маккартизмге қарсылық көрсетті және 1948 жылы Генри А. Уоллестің Прогрессивті партиясының президенттік үміткерлігін қолдады. Консервативті шаруалардың орталығында болғанына қарамастан, ол жеке басына ешқандай зиян келтірмеді. Жозеф Маккартиға қарсы консервативті республикашылдардың арасында одақтастар тапты, олар қызыл сөйлеуші сенаторды «бұзық радикал» деп есептеді. 1955 жылы Мосс Висконсин университетіне (Мэдисон) көшіп, қазіргі заманғы тарихтан дәріс оқуын бастады. Оның «Батыс Еуропа мәдениеті: 19-шы және 20-шы ғасырлар, кіріспе» (1961) атты еңбегі осы дәрістердің қорытындысы болды және оқулық ретінде кеңінен пайдаланылды. Мосс Висконсин университетінде отыз жылдан астам уақыт бойы оқытты, онда ол Еуропа тарихының Джон С. Баском профессоры және еврей тануларының Вайнштейн Баском профессоры болды, сонымен қатар Иерусалимдегі Еврей университетінде тарих профессоры қызметін атқарды. 1969 жылдан бастап Мосс жыл сайын Еврей университетінде бір семестр оқытты. Ол сондай-ақ Тель-Авив университетінде және Мюнхендегі Людвиг Максимилиан университетінде қонақ профессор болып тағайындалды. 1989 жылы Висконсин университетінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Кембридж университеті мен Корнелл университетінде сабақ берді. Ол АҚШ Холокост еске алу мұражайындағы алғашқы зерттеуші тарихшы болып тағайындалды.

In 1939, Mosse's family relocated to the United States, and he continued his undergraduate studies at the Quaker Haverford College, earning a B. A. in 1941. He went on to graduate studies at Harvard University, where he benefited from a scholarship reserved for students born in Berlin Charlottenburg. His 1946 PhD dissertation on English constitutional history of the 16th and 17th centuries, supervised by Charles Howard McIlwain, was subsequently published as The Struggle for Sovereignty in England (1950). With others of what he describes politically as the "Spanish Civil War generation", Mosse was a member of the Socialist Club at Harvard. They were, he concedes, naive about the nature of the Soviet Union, seen first and foremost as the opponent of fascism, and the indispensable ally against Hitler. Mosse's first academic appointment as an historian was at the University of Iowa, where he focused on religion in early modern Europe and published a concise study of the Reformation that became a widely used textbook. Here he organized opposition to McCarthyism and, in 1948, support for the Progressive Party presidential campaign of Henry A. Wallace. Despite being in the center of a conservative farm state, he experienced no personal repercussions. Against Joseph McCarthy he found allies among conservative Republicans who regarded the red baiting senator as a "disruptive radical". In 1955, Mosse moved to the University of Wisconsin–Madison and began to lecture on modern history. His The Culture of Western Europe: The Nineteenth and Twentieth Centuries, an Introduction (1961), which summarizes these lectures, was also widely adopted as a textbook. Mosse taught for more than thirty years at the University of Wisconsin, where he was named a John C. Bascom Professor of European History and a Weinstein Bascom Professor of Jewish Studies, while concurrently holding the Koebner Professorship of History at Hebrew University of Jerusalem. Beginning in 1969, Mosse spent one semester each year teaching at the Hebrew University. He also held appointments as a visiting professor at the University of Tel Aviv and the Ludwig Maximilian University of Munich. After retiring from the University of Wisconsin in 1989, he taught at Cambridge University and Cornell University. He was named the first research historian in residence at the U. S. Holocaust Memorial Museum.

Мұғалімдік еңбегі

Висконсин университетінде Мосс харизматикалық және шабыттандыратын ұстаз ретінде танылды. Том Бейтс-тің "Радс: 60-шы жылдардың соңы туралы нағыз оқиға" (1992) кітабында студенттердің Мосс сабақтарына қалай ағылып, оның досы және қарсыласы, марксистік тарихшы Харви Голдбергпен "қилысқандағы тартысты сезінуге" келгені суреттеледі. Мосс студенттерін сыншыл күмәнділікті, юмор, ирония және мейіріммен үйлестіре отырып, әсер етті; бірақ олар сонымен қатар оның тарихи білімін заманауи мәселелерге қолдануын, өз қағидаларына адал болып, қарсы пікірлерге де әділдік танытуға тырысқанын да бағалады. Ол 38 Ph.D. диссертациясының жетекшісі болды.

Мұра

Мосс Висконсин университетіне (Мэдисон) айтарлықтай мұра қалдырды, ол Иерусалим еврей университетімен бірлесіп құрылған Джордж Л. Мосс тарих бағдарламасын құруға бағытталды. Ол сондай-ақ Висконсин университеті мен Амстердам университетінде ЛГБТ зерттеулерін қолдау үшін шағын қорлар қалдырды, ол бұл университеттерде қонақ профессор болып оқыған. Бұл қорлар нацистік режимнің Мосс отбасының мүлкін тартып алғанынан кейін, 1989-1990 жылдары Шығыс Германияның құлауынан соң қайтарылған мүлік есебінен қаржыландырылды. Амстердам университетінде гомосексуалдық және лесбияндық зерттеулерді одан әрі дамыту үшін Джордж Мосс қоры құрылды. Америка тарихи қауымдастығы жыл сайын Джордж Л. Мосс сыйлығын тағайындайды.

Таңдалған шығармалар

Англиядағы Елизавета патшайымының билігінен бастап 1950 жылғы құқық өтінішіне дейінгі егемендік күресі. Реформация, 1953 жыл. «Қасиетті сылтау»: Уильям Перкинстен Джон Уинтропқа дейінгі христиандық және мемлекеттік сананың зерттелуі, 1957 жыл. Батыс Еуропа мәдениеті: XIX және XX ғасырлар. Кіріспе, 1961 жыл. Немец идеологиясының дағдарысы: Үшінші рейхтің интеллектуалдық бастаулары, 1964 жыл. Веймар Германиясындағы корпоративтік мемлекет және консервативтік революция, 1965 жыл. Нацистік мәдениет: Үшінші рейхтегі интеллектуалдық, мәдени және әлеуметтік өмір, Г. Л. Моссенің редакциясымен, 1966 жыл. 1914: Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы, Г. Л. Мосс және Уолтер Лакердің редакциясымен, 1966 жыл. ХХ ғасырдағы әдебиет және саясат, Г. Л. Мосс және Уолтер Лакурдың редакциясымен, 1967 жыл. Немістер мен еврейлер: нацистік Германияға дейінгі «үшінші күшті» іздеу, оң және сол жақтар, 1970 жыл. «Historians in Politics» журналын Г. Л. Мосс және Уолтер Лакур редакциялады, 1974 жыл. Шығыс Еуропадағы еврейлер мен еврей емес халықтар, 1918-1945 жылдар, Г. Л. Мосс және Бела Вагоның редакциясымен, 1974 жыл. Жаппай ұлттастыру: Наполеон соғыстарынан Үшінші рейхке дейінгі Германиядағы саяси символизм және жаппай қозғалыстар, 1975 жыл. Нацизм: Ұлттық социализмнің тарихи және салыстырмалы талдауы, 1978 жыл. Соңғы шешімге қарай: Еуропалық расизмнің тарихы, 1978 жыл. Халықаралық фашизм: жаңа ойлар мен жаңа тәсілдер, Г. Л. Моссенің редакциясымен, 1979 жыл. Массалар және адам: шындықты қабылдаудағы ұлтшыл және фашистік көзқарастар, 1980 жыл. Немец еврейлері иудаизмнен тыс, 1985 жыл. Ұлтшылдық және сексуалдық: заманауи Еуропадағы сыйластық және аномальды сексуалдық, 1985 жыл. «Соғыста қаза болған сарбаздар»: Әлемдік соғыстардың естелігін қайта жаңарту, 1990 жыл (1993 жылы неміс тіліне, 1999 жылы француз тіліне аударылды). «Мен эмигрант болып қаламын». [Ирен Рунге және Уве Стелбринкпен сұхбат.] Берлин: Dietz, 1991 жыл (неміс тілінде). Ұлтқа қарсы тұру: еврей және батыс ұлтшылдығы, 1993 жыл. Адам бейнесі: қазіргі заманғы еркектіктің жасалуы, 1996 жыл. Фашистік революция: фашизмнің жалпы теориясына қарай, 1999 жыл. Тарихпен бетпе-бет: естеліктер, 2000 жыл.

The Struggle for Sovereignty in England from the Reign of Queen Elizabeth to the Petition of Right, 1950. The Reformation, 1953. The Holy Pretence: A Study in Christianity and Reason of State from William Perkins to John Winthrop, 1957. The Culture of Western Europe: The Nineteenth and Twentieth Centuries. An Introduction, 1961. The Crisis of German Ideology: Intellectual Origins of the Third Reich, 1964. Corporate State and the Conservative Revolution in Weimar Germany, 1965. Nazi Culture: Intellectual, Cultural and Social Life in the Third Reich, edited by G. L. Mosse, 1966. 1914: The Coming of the First World War, edited by G. L. Mosse and Walter Laqueur, 1966. Literature and Politics in the Twentieth Century, edited by G. L. Mosse and Walter Laqueur, 1967. Germans and Jews: The Right, the Left, and the Search for a "Third Force" in Pre Nazi Germany, 1970. Historians in Politics, edited by G. L. Mosse and Walter Laqueur, 1974. Jews and Non Jews in Eastern Europe, 1918 1945, edited by G. L. Mosse and Bela Vago, 1974. The Nationalization of the Masses: Political Symbolism and Mass Movements in Germany from the Napoleonic Wars through the Third Reich, 1975. Nazism: A Historical and Comparative Analysis of National Socialism, 1978. Toward the Final Solution: A History of European Racism, 1978.
International Fascism: New Thoughts and New Approaches, edited by G. L. Mosse, 1979. Masses and Man: Nationalist and Fascist Perceptions of Reality, 1980. German Jews beyond Judaism, 1985. Nationalism and Sexuality: Respectability and Abnormal Sexuality in Modern Europe, 1985. Fallen Soldiers: Reshaping the Memory of the World Wars, 1990 (translated into German in 1993 and into French in 1999). "Ich bleibe Emigrant." [In conversation with Irene Runge and Uwe Stelbrink.] Berlin: Dietz, 1991 (in German). Confronting the Nation: Jewish and Western Nationalism, 1993. The Image of Man: The Creation of Modern Masculinity, 1996. The Fascist Revolution: Toward a General Theory of Fascism, 1999. Confronting History – A Memoir, 2000.