Кіріспе

1896 жылы Анри Бергсонның кітабы "Материя және естелік" (французша: Matière et mémoire, 1896) – француз философы Анри Бергсонның кітабы. Оның кіші тақырыбы – дене мен рухтың қарым-қатынасы туралы эссе (Essai sur la relation du corps à l’esprit), ал бұл еңбек осы қарым-қатынасқа қатысты классикалық философиялық мәселелерді талдайды. Осы аяқта жадты талдау мәселені түсіндіру мақсатында қолданылады. "Материя және естелік" 1881 жылы жарық көрген Теодуль Рибоның "Естеліктің аурулары" кітабына жауап ретінде жазылды. Рибо ми ғылымының нәтижелері есте сақтаудың жүйке жүйесінің белгілі бір бөлігінде шоғырланғанын, мидың ішінде орналасқанын және осылайша материалдық табиғатқа ие екенін дәлелдейді деп мәлімдеді. Бергсон рухты материяға тоғысуға қарсы болды. Нақты антиредукционистік позицияны қорғай отырып, ол жадты терең рухани табиғат деп санады, ал ми қазіргі әрекеттерді бағыттау үшін қажетті естеліктерді енгізуге қызмет етеді. Осылайша мидің практикалық қызметі бар, сондықтан кейбір зақымданулар осы практикалық функцияны бұзуы мүмкін, бірақ естеліктің өзін жоймайды. Керісінше, естеліктер жай ғана "жанға симайды" және өз мақсатына жете алмайды.

Есте сақтаудың әртүрлі түрлері

Бергсон есте сақтаудың екі түрлі түрін ажыратады. Бірінші категорияға әдет-ғұрыпқа байланысты естеліктер жатады, өткен әрекетті қайта ойнау және қайталау – өткенді нақты бейнелемейтін, бірақ оны қазіргі іс-әрекет үшін пайдаланатын естеліктер. Мұндай естелік автоматты, денеге сіңген және пайдалы мақсатқа қызмет етеді. Бергсон мысал ретінде өлеңді жатқа айтуды келтіреді, яғни ой елегінен өткізбей, механикалық түрде қайталауға бейімделген оқу. Әдеттегі жатқа айтудың мерзімі тұрақтылыққа ұмтылады, және осы естелік түрін практикалық біліммен немесе әдетпен салыстыруға болады. «Бұл – естелік арқылы айқындалған әдет, тікелей айтқанда, естеліктің өзі емес». Ал таза естелік, өткенді «бейнелік естелік» түрінде сақтайды, ол өткенді бейнелейді және оны сондай деп таниды. Бұл – ойша табиғатындағы және рухани нәрсе, сонымен қатар ол еркін. Міне, нағыз естелік осы. Бергсон мысал ретінде сол өлеңді үйрену сабағын еске алуды келтіреді, яғни қайта жаңғыртуға болмайтын белгілі бір уақыттағы факт. Таза естелік немесе еске алу, сабақтың өткенде оқылғанын, қайталана алмайтынын және денеге сіңбегенін мойындауға мүмкіндік береді.

Метафизикалық салдары

Бергсон классикалық метафизиканы қабылдаған проблемаларын бұрмалап көрсетуде және екінші дәрежелі проблемаларды негізгі проблемалар ретінде ұсынуда кінәлады. Бергсон қойған мәселе жақсы белгілі болғанмен, ол оны қалай қою керектігін қайта анықтады. Оның төрт негізгі еңбегінің әрқайсысы бірдей қағиданы ұстанады – нақты қойылған мәселеге жауап беру; «Материя мен естелікте» Декарттың рух пен дене мәселесі екі түрлі қасиеттері бар екі субстанция ретінде баяндалған. Декарттың қатесі материя мен естелікті субстанциялар немесе res ретінде анықтауында, оларды нақтырақ ажыратпауында. Бергсон рухты денеден шынымен де ажыратады, бірақ Декарттың классикалық философиясынан өзгеше, бұл айырмашылық кеңістікте емес, уақыт доменінде жатыр. Рух – өткеннің мекені; дене – қазіргінің; рух немесе жан әрқашан өткенге бекітілген, қазіргі уақытта тұрмайды; өткенде орналасып, қазіргі уақытты қарастырады. Кез келген нәрсені сезіну немесе санаға білу – оған өткеннің тұрғысынан, өткеннің жарығында қарауды білдіреді. Сыртқы тітіркендіргішке ғана ден қою – әрекеттің санасыз болуы; тек дененің болуы. Аң-сезім – міндетті түрде тітіркендіргіштерге реакцияны кейінге қалдыру; рухтың өткенге бекітілгенін білумен бірге жүретін уақыт аралығы. Адам өткенге бекітіліп, өткеннің жарығында, жақын болашаққа бағытталған тиісті әрекеттерді ойластыра отырып саналы болады. Уақыттың – өткеннің, қазіргінің, болашақтың – бірігуі рух пен дененің одағы арқылы жүзеге асады. Рух өткенге қаншалықты терең бойласа, саналылық та соғұрлым артады. Адам қаншалықты автоматты түрде әрекет етсе, соғұрлым қазіргі уақытта, дененің уақыт доменінде өмір сүреді. Және адам әрқашан бір немесе екінші доменде қалады. Нағыз сананың тууы үшін дене мен рухтың бірігуі қажет. Бергсонның сөзіне қарағанда, «импульсивті адам» санасын тоқтатады және ойсыз автоматтылық доменінде қалады.

Сезімталдықтың рөлі

Бергсон біз денеңізді тек "сырттан" сезіну арқылы ғана емес, сонымен қатар "іштен" әсерлер арқылы білеміз деп санады.

Қазіргі заманғы танымдық ғылым

Қазіргі когнитивтік ғылымдағы есте сақтаудың қазіргі таңдамалы теорияларының дамуы Бергсонның теорияларын растайтын сияқты. Таңдамалы модельдер есте сақтау теориясына жаңа және потенциалды пайдалы көзқарастар ұсынады. Табиғи іріктеу үлгісіндегі бұл таңдамалы теориялар кем дегенде екі өңдеу компонентін талап етеді: есте сақтау бейнелерінің кең ауқымын жасайтын механизм және осы бейнелердің ішіндегі бір бөлігін сақтайтын іріктеу процесі. Бергсон есте сақтаудың субъективті тәжірибесі таңдамалы аяқта қалай түсіндірілуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл кітап жасырын есте сақтауды талдауға жасалған маңызды философиялық үлес саналады.

Басылымдар

Материя және Естелік, 1990 (Matière et Mémoire, 1896), аудармашылар Н. М. Пол және В. С. Палмер. Зоналық кітаптар. Материя және Естелік 2004. [1912 жылғы Макмиллан басылымының қайта басылуы, аудармашылар Н. Маргарет Пол және В. Скотт Палмер. Довер баспасы.]