Кіріспе

Киелі Рим империясының мемлекеті (1692–1814)

Ганноверлік электорат (Kurfürstentum Hannover немесе жай ғана Kurhannover) – Германияның солтүстік-батысында орналасқан және атын астанасы Ганноверден алған Киелі Рим империясының электораты. Ол ресми түрде Брансвик-Люнебург курфюрстігі (Kurfürstentum Braunschweig Lüneburg) деп аталды. Электораттың көп бөлігі Ганноверлік мұрагерлікке байланысты Ұлыбританиямен және Ирландиямен жеке одақта басқарылды. Брансвик-Люнебург герцогтігі 1269 жылы Вельф әулетінің түрлі тармақтары арасында бөлінді. Отбасының кіші тармағы басқарған Каленберг княздігі, Брансвик-Люнебург мемлекеттерінің ең ірісі және күштісі болып қалыптасты. 1692 жылы Киелі Рим императоры Каленберг князін сайлаушылар коллегиясына қабылдады, осылайша жаңа Брансвик-Люнебург электоратын құрды. 1701 жылғы Елдестік актісі және 1707 жылғы Одақ актісі электораттың тағдырын Ұлыбритания тағдырымен байланыстырды, бұл актілер британ тағына мұрагерлікті королева Аннаның ең жақын протестант туысы, Ганновер электросы София және оның ұрпақтарына бекітті. 1714 жылы Ганновердің сайлау ханзадасы Ұлыбританияның королі болды. Осының салдарынан, Ұлыбритания патшаның неміс иеліктерін қорғауға құлшынбаса да, оны қайта-қайта қорғауға мәжбүр болды. 18 ғасырда Ұлыбритания мен Франция арасында соғыс жарияланған сайын, француз әскері Ганноверге шабуыл жасады немесе шабуыл жасаумен қорқытты, бұл Ұлыбританияны электоратты қорғау үшін дипломатиялық және әскери араласуға мәжбүр етті. 1806 жылы Георг III тіпті Фридрих Вильгельм III корольдің Наполеонның қатты қысымымен Георг III-нің неміс иеліктерін аннексиялағаннан кейін Пруссияға соғыс жариялады. Алайда, Ганновер өзінің жеке үкіметтік органдарымен бөлек басқарылатын аймақ болып қалды және Ганноверлік әскерлер Ұлыбритания тарапынан соғысқа қатысқанда Ұлыбританиямен шартқа отыруға міндетті болды. 1807 жылы Наполеонның Батыс Вестфалия корольдігіне қосылған ол 1814 жылы Ганновер корольдігі ретінде қайта құрылды, ал британдық тәжбен жеке одақ 1837 жылға дейін сақталды.

Атауы

1692 жылы Габсбург әулетінің императоры Леопольд I, Тоғыз жылдық соғыста көрсеткен көмегі үшін сыйақы ретінде, Каленберг желісінің Брансвик-Люнебург герцогы Эрнест Августы империяның сайлаушы-князі дәрежесіне көтерді. Жаңа сайлаушыны қосуға қарсылықтар болды, және оның мәртебесі 1708 жылы Императорлық диета бекіткенге дейін ресми түрінде қабылданып жатқан жоқ. Каленбергтің астанасы Ганновер сайлаушылық үшін әдеттегі атауға айналды, бірақ ресми түрде бүкіл герцогтық әулеттің Chur Braunschweig Lüneburg деген толық атауын пайдаланды. Сайлаушылықтың гербі мен туында (осы мақаланың жоғарғы оң жағындағы ақпараттық бөлімді қараңыз) бейнеленген саксониялық жылқы (link=no; Twentse Ros / Saksische ros/paard; Төменгі саксония тілінде: Witte Peerd) – бұл Германияның Төменгі Саксония және Вестфалия провинцияларымен, сондай-ақ Нидерландтың Твенте аймағымен байланысты геральдикалық мотив, себебі сайлаушылық бастапқы саксониялық герцогтықтың кең аумағын қамтыды.

География

Сайлаушылар Германияның солтүстігіндегі қазіргі Төменгі Саксония штатының көп бөлігін құрады. Каленберг княздығымен қатар, оған Геттинген және Грубенхагеннің бұрынғы княздық жерлері, сондай-ақ бұрынғы Хойя графтығының аумағы да кірді. 1705 жылы курфюрст Георг I Людовик өзінің інісі, Брансвик-Люнебург герцогі Георг Вильгельмнің қайтыс болуынан кейін Люнебург княздығын және Саксен-Лауенбург герцогтігін мұраға алды. 1715 жылы ол Дания королі Фредерик IV-тен Бремен-Верден герцогтіктерін сатып алды (1719 жылғы Стокгольм шартымен бекітілді), осылайша бұрын құрлықта қалған сайлаушылығы Солтүстік теңізіне қол жеткізді. 1700 жылы сайлаушылықты құрайтын аумақтар, императорлық тікелей басқарудағы барлық протестанттық аумақтар сияқты, Жаңа Күнтізбе енгізді, протестанттар Грегориан күнтізбесін Папа Григорий XIII-нің есімін атаудан сақтану үшін осылай атады. 18 ақпан күні (Ескі стиль) дүйсенбі, 1 наурыз (Жаңа стиль) күніне ауысты.

Тарих

1692 жылы Киелі Рим императоры Леопольд I, Георгтың ұлы герцог Эрнест Августы Ұлы одақ соғысында көрсеткен көмегі үшін империяның сайлаушысы дәрежесіне көтерді. Жаңа сайлаушыны қосуға қарсылықтар болды, және бұл көтерілу 1708 жылға дейін (Императорлық диетаның бекітуімен) ресми күшке енбеді, ол Эрнест Августың ұлы Джордж Луи болды. Сайлаушының лауазымдары Брансвик-Люнебург герцогы және Киелі Рим империясының сайлаушысы болғанымен, ол әдетте тұрғын жеріне орай Ганновердің сайлаушысы деп аталды. Ганновер 1719 жылы Бремен-Верденді иеленді. Сайлаушылық заңмен бөлінбеуге міндетті болды: оған аумақ қосылуы мүмкін, бірақ аумақтан бас тартпауы немесе бірнеше мұрагерлер арасында бөлінуі мүмкін емес; сондай-ақ, мұрагерлік еркек балалардың үлкенінен басталатын тәртіппен жүзеге асыруға тиіс болды. Сайлаушылыққа бекітілген аумақтарға Каленберг, Грубенхаген және Люнебург княздықтары (сол кезде Люнебург Эрнест Августың үлкен ағасы басқарса да) және Дифолц және Хоя графтықтары кірді.

Ұлыбританиямен байланыс

1714 жылы Георг Луи Ұлыбритания мен Ирландияның королі болды, сол себепті сайлаушылар мен Ұлыбритания мен Ирландия жеке одақта басқарıldı. Германиядағы сайлаушылардың иеліктері де кеңейді, себебі олар 1719 жылы бұрын Швецияның иелігінде болған Бремен және Верден герцогтықтарын де-факто сатып алды. 1727 жылы Георг Луи қайтыс болды, оның орнын ұлы Георг II Август басты. 1728 жылы император Карл VI Георг II-ге ресми түрде жер берді (қызмет көрсету міндеттемесімен алмастырып жер берді), ол 1689 жылдан бері Хановермен және оның алдындағы Люнебург княздығымен жеке одақта болған Саксен-Лауенбург феодальдық иелігін. 1731 жылы Хановер де Хадельн жерін алды. Қарсылығында, Хановер 1713 жылғы Прагматикалық санкцияны мойындады, ол Габсбургтердің мұрагерлік құқығын өзгертті. Георг II Август Карл VI-ны 1733 жылға дейін Бремен герцогтығы мен Верден княздығымен, көбінесе Бремен-Верден герцогтықтары деп аталатын, бөлісуге көндірді. Екі жағдайда да Георг II Август Бремен-Верден және Хадельндегі өкілдердің қолданыстағы артықшылықтары мен конституцияларын сақтауға ант берді, осылайша 400 жылдық өкілдік үкіметке қатысу дәстүрін растады. Хановерде, сайлаушылардың астанасында, Хановердің құпия кеңесі (сайлау үкіметі) сайлаушылардың жеке одақта басқаратын императорлық иеліктеріне жауапты жаңа министрлік құрды. Ол Бремен, Верден, Хадельн, Лауенбург және Бентхайм департаменті деп аталды. Дегенмен, сайлаушылар уақытының көп бөлігін Англияда өткізді. Сайлаушылармен тікелей байланыс Лондонның Сент-Джеймс сарайында орналасқан Германия канцеляриясы арқылы сақталды.

Жеті жылдық соғыс

Солтүстік Америкадағы француз-үнді соғысы (1754–1763) кезінде Ұлыбритания француздардың Ганноверге басып кіруінен қауіптенді. Георг II өзінің пруссиялық туысы Фридрих II-мен одақ құрып, Солтүстік Америкадағы қақтығысты Бранденбург-пруссиялық және Австриялық үшінші Силезия соғысымен, яғни Жеті жылдық соғыспен (1756–1763) біріктірді. 1757 жылдың жазында француздар Ганноверге шабуыл жасап, Хастенбек шайқасында Георг II-нің ұлы, Камберленд герцогы Уильям ханзадені басқарған ағылшын-ганновер армиясын жеңіп, оны және оның әскерін шалқары Бремен-Верденге тікелей қуды. Онда бұрынғы Цевен монастырында 18 қыркүйекте капитуляциялады (Цевен монастырының келісімі). Бірақ Георг II бұл келісімді мойындамады. Келесі жылы Пруссия, Гессен-Кассель және Брансвик-Вольфенбюттель княздығының әскерлерімен қолдау көрсеткен британ армиясы басып алушыларды қайтадан ығыстырды. Ганновер соғыстың қалған бөлігінде зардап көрмеді.

Француз революциялық соғыстары

Соғыс аяқталғаннан кейін, француз революциялық соғыстары басталарға дейін бейбітшілік орнады. Францияға қарсы Бірінші коалиция соғысы (1792–1797) Ұлыбритания, Ганновер және коалиция құраған басқа да одақтастармен бірге, Ганновер аумағына әсер етпеді, себебі бірінші француз республикасы бірнеше майданда, тіпті өз аумағында да соғысып жатты. Дегенмен, 16 000 гановерлік сарбазды жинау үшін ер адамдар әскерге шақырылды, олар британдық қолбасшылық астында Францияға қарсы Төмен елдерде (Low Countries) соғысқан. 1795 жылы Киелі Рим империясы, Ганноверді қоса, бейтараптығын жариялады, бірақ Франциямен бейбіт келісім туралы келіссөздер жүргізілді, олар 1799 жылы сәтсіз аяқталды. Алайда, Пруссия Базель келісім-шарты (1795) арқылы Франциямен соғысты аяқтады, онда Пруссия Киелі Рим империясының Майн өзенінің демаркациялық сызығының солтүстігіндегі барлық аумақтарында бейтараптығын қамтамасыз етуге міндеттенді, оның ішінде Ганновер, Бремен-Верден және Саксен-Лауенбург сияқты британдық құрлықтағы иеліктері де бар. Осы мақсатта Ганновер де қарулы бейтараптықты сақтау үшін «демаркациялық армияға» әскер беруге міндетті болды.

Наполеон дәуірі

Екінші коалиция соғысы кезінде Францияға қарсы (1799–1802) Наполеон Бонапарт Пруссияны континенттік британдық иеліктерді басып алуға шақырды. 1801 жылы 24 000 пруссиялық әскер Ганноверге күтпеген шабуыл жасады, ол қарсылықсыз берілді. Сәуірде олар Бремен-Верденнің астанасы Стадеге келді және қазан айына дейін онда тұрды. Британдықтар бастапқыда Пруссияның қарымталығына назар аудармады, бірақ ол Дания, Норвегия және Ресейді қоса алғанда, Францияны қолдайтын қарулы бейтарап елдер коалициясына қосылғанда, британдықтар пруссиялық кемелерді тартып ала бастады. Копенгаген шайқасынан (1801) кейін коалиция ыдырады және Пруссия әскерін шығарды. 1803 жылдың 25 ақпанындағы неміс медиациясының аясында сайлаушылар 1662 жылдан бері Ганновер әулетінің әр екінші билеушісі басқарған Оснабрюк князь-епископтықын нақты одақта алды. Ұлыбритания, бұл жолы одақтастары болмаған күйде, Францияға соғыс жариялағаннан кейін (18 мамыр 1803), француз әскерлері 26 мамырда Ганноверді басып алды. Арленбург конвенциясы (5 шілде 1803) Ганновердің әскери жеңілісін растады, Ганновер армиясы қарусыздандырылды және оның жылқылары мен оқ-дәрілері француздарға берілді. Ганновердің құпия кеңесі, министр Фридрих Франц Дитерих фон Бремер Ганновердің мүддесін қорғап, Эльбаның арғы жағындағы Ұлыбритания мен Ганновердің жеке одақта басқаратын Саксен-Лауенбургке қашты. Француздар көп ұзамай Саксен-Лауенбургті де басып алды. 1805 жылдың күзінде Францияға қарсы үшінші коалиция соғысының (1805) басында француз әскерлері Австрияға қарсы наурыз жорығына Ганноверден кетті. Британдық, швед және орыс коалициялық күштері Ганноверді басып алды. Желтоқсан айында Француз империясы, 1804 жылдан бастап Францияның жаңа үкіметі, енді иелік етпейтін Ганноверді Пруссияға берді, ол оны 1806 жылдың басында басып алды. 1806 жылдың 6 тамызында Киелі Рим империясы таратылды, осылайша императорларды сайлайтын князь-сайлаушылардың функциясы жойылды. Пруссия Францияға қарсы төртінші коалиция соғысында шыққаннан кейін Йена-Ауэрштедт шайқасында (1806 жылдың 11 қарашасы) жеңілді және Франция Ганноверді қайта басып алды. 1807 жылғы Тильзит шартынан кейін Наполеонның бауыры Жером Бонапарт басқаратын Вестфалия патшалығы құрылды, оған бұрынғы Гессен-Кассель электоратының аумақтары, герцогтік Брансвик-Люнебургтік Брансвик-Вольфенбюттель княздығы және бұрынғы пруссиялық аумақтар кірді. 1810 жылдың басында Вестфалия Ганноверді және Бремен-Верденді, бірақ Саксен-Лауенбургті қосып алды. Континенттік жүйені нығайтуға тырысқан Франция империясы 1810 жылдың соңында Солтүстік теңіздің барлық құрлықтық жағалауын (Данияға дейін) және теңіз кемелері жүзе алатын өзендер бойындағы аймақтарды, соның ішінде Бремен-Верден мен Саксен-Лауенбургті және Ганновердің кейбір көршілес аумақтарын аннексиялады. Алайда, Георг III үкіметі француздық аннексияны мойындамады және Франциямен барлық кезең бойы соғыста болды, ал Ганновер министрлері Лондоннан жұмыс істеуді жалғастырды. Ганновердің құпия кеңесі Австрия және Пруссия сияқты елдермен байланысын сақтаған жеке дипломатиялық қызметін сақтап қалды. Ганновер армиясы таратылды, бірақ көптеген офицерлер мен сарбаздар Англияға кетті, онда олар Корольдің неміс легионы құрды. Бұл Наполеон соғыстары кезінде француздарға қарсы үздіксіз соғысқан жалғыз неміс армиясы болды. Француздық билік 1813 жылдың қазан айына дейін сақталды, одан кейін территорияны орыс әскерлері басып алды, ал сол айдың соңындағы Лейпциг шайқасы Наполеонның Вестфалия клиенттік мемлекетіне, сондай-ақ бүкіл Рейн конфедерациясына соңғы нүктені қойды, және Ганновер әулетінің билігі қайта орнатылды. Бұрынғы электорат 1814 жылы Вена конгресінде бекітілген Ганновер корольдігіне айналды.

Ганновердің сайлаушылары

Сайлаушылар заңды түрде бөлінбейтін еді: олар өз аумағын кеңейте алған, бірақ аумақты иеліктен шығара алмайтын немесе бірнеше мұрагерлерге бөліп бермейтін, бұл бұрынғы қағидаға сәйкес, кейде Брансвик-Люнебург княздықтарының көптеуіне алып келді. Мұрагерлік еркек балаға бірінші кезекте берілуі керек еді. Бұл сол кезде герцогтар әулеті үшін қолданылған саликтік заңға қайшы болғандықтан, өзгеріске императорлық бекіту қажет болды, оны император Леопольд I 1692 жылы берді. 1692 жылы сайлаушы мәртебесіне көтерілген кезде оның құрамында Брансвик-Люнебургтің Каленберг және Грубенхаген княздықтары болды, оларды бұрынғы әулет 1665 жылы мұраға алған еді. Алайда, 1708 жылы Императорлық диетада сайлаушылар бекітілгенге дейін Каленберг әулеті 1705 жылы Целле княздығын мұраға алды. Сонымен қатар, бұрын сатып алынған Дипольц және Хойя графтықтары да кірді. Қасиетті Рим империясы 1806 жылы таратылғанымен, Георг III үкіметі таратылуды соңғы деп санамады және ол 1814 жылға дейін «Брансвик-Люнебург герцогы, Императорлық қазынашысы және Қасиетті Рим империясының сайлаушысы» деген атақпен жүрді. + Ганновер сайлаушыларының тізімі Сайлаушы Билеу мерзімі Мұрагерлік туралы ескертулер Георг I Людовик Георг Людвиг 1708–1727 Эрнест Августтың ұлы. 1714 жылы Ұлыбритания мен Ирландияның королі болды. 1719 жылы Бремен-Верденді сатып алды. Георг II Август Георг II. Август 1727–1760 Георг I-нің ұлы. 1731 жылы Хадельн жерін сатып алды. Георг III Вильгельм Фридрих Георг III. Вильгельм Фридрих 1760–1806 Георг II-нің немересі. 1801 жылы Ұлыбритания королі болды (Ирландиямен одақ туралы акті бойынша). 1803 жылы Оснабрюк князь-епископтығын алды. 1801–1813 жылдардағы Ұлы француз соғысы кезінде әр түрлі оккупациялар мен аннексиялар арқасында де-факто билік жоғалды және қайта орнатылды: жоғалды (1801 жылдың басында), қайта орнатылды (1801 жылдың сәуірінде), жоғалды (1803 жылдың мамырында), қайта орнатылды (1805 жылдың күзінде), жоғалды (1806 жылдың басында) және қайта орнатылды (1813 жылдың қазанында). 1806 жылы Қасиетті Рим империясының таратылуымен сайлаушы титулы жойылғанымен, Георг бұл таратылуды мойындамады. 1814 жылдың басында Ганновердің королі жарияланды және 1814–1815 жылдардағы Вена конгресінде осылай танылды.