Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Mølen – Норвегияның Вестфолд округінің Ларвик муниципалитеті Бруноленс аймағындағы жағалау геопаркі. Бұл саябақ – Норвегиядағы ең үлкен, домалақ тастардан тұратын жағажай. Ол шамамен 10 000 жыл бұрын аяқталған соңғы мұз дәуірінен кейін қалған Vestfoldraet жерінің бір бөлігі. Mølen – Ларвиктің ең танымал туристік орталықтарының бірі. Онда жүзден астам тау жынысы кездеседі, соның ішінде Норвегияның ұлттық тасы – Ларвикит тасы да бар, ол осы аймақтың атымен аталады. Жел мен теңіз мыңдаған жылдар бойы Mølen ландшафтын шарпып, осы жердің атауы ежелгі норвеж тіліндегі "mol" сөзінен шыққан, ол «тас үйіндісі» немесе «тас жағалауы» дегенді білдіреді. Mølen алғаш рет 1939 жылы қорғалатын мәртебе алды, себебі оның жерінде ежелгі зираттар орналасқан. Mølen-де 230-нан астам кейрн (тас үйіндісі) бар, олардың кейбіреулерінің диаметрі өте үлкен. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, кейрндер қола дәуірінде, б.з.д. 900-600 жылдар аралығында салынған. Кейрндерді Ұлттық мұражай сатып алып, өз иелігіне алды. 1970 жылы Mølen бай және ерекше құс фаунасына байланысты жаңа қорғау мәртебесін алды. Mølen-де 316-дан 320-ға дейін құс түрлері тіркелді, бұл Норвегиядағы басқа кез келген жерден көп. 2008 жылы ол Солтүстік Еуропадағы алғашқы ЮНЕСКО-ның ғылыми-табиғи паркі атанды. Тарихшылар мен археологтар Вестфольдтың бұрынғы королі Эйстейн Халфданссонның Mølen-де жерленгені туралы пікірталас жүргізіп келеді. Теңіз кемелері үшін жақсы көрінетін кейрндер тек гүлденудің белгісі ғана емес, сонымен қатар әртүрлі сауда орталықтары арасындағы кеме жолдарында «теңіз маркерлері» ретінде де қызмет еткен болуы мүмкін. Mølen және оның шығанағы Шығыс Норвегиядағы бірнеше транзиттік пункттердің бірі болуы мүмкін, мұнда тауарлар алмасылып, айналағы елді мекендерге тасымалданды. Кейбір қабірлер неге үйінділі, ал басқалары қарапайым формада жасалғаны әлі анықталған жоқ. Қандай рәсімдер жерлеумен байланысты болғаны белгісіз, бірақ қоғамның ең ықпалды мүшелеріне ең әсерлі қабірлер берілген, ал қарапайым халық қарапайым қабірлерге көмілген немесе қабір белгілері ретінде үйінді, кейрн немесе баута тастарысыз жерленген болуы мүмкін.
Mølen is a coastal geopark in the Brunlanes area of Larvik Municipality in Vestfold county, Norway. The park is Norway's largest beach made up of rolling stones. It is a part of Vestfoldraet, the terrain left behind after the end of the most recent ice age around 10,000 years ago. Mølen is one of Larvik's most popular tourist attractions. It is home to over a hundred types of rock, including Norway's national stone, Larvikite, which is named from the area. The wind and sea have lashed the landscape of Mølen for thousands of years, and the place takes its name from the Old Norse word "mol", meaning a stone mound or bank of stones. Mølen first received protected status in 1939 due to its ancient burial mounds. Mølen is home to over 230 cairns, some exceeding in diameter. Excavations have dated the cairns to the Bronze Age 900 600 BCE. The cairns have been purchased and acquired by the University Museum of National Antiquities. Mølen received a new protection status in 1970 due its rich and unusual avifauna. Between 316 and 320 species of birds have been recorded at Mølen, more species than at any other site in Norway. It became the first UNESCO Global Geopark in the Nordics in 2008. Historians and archeologists have debated whether Eysteinn Hálfdansson, former king of Vestfold, is buried at Mølen. The cairns, which were clearly visible to shipping, not only signaled prosperity but probably also served as "sea markers" along the shipping lanes between different trading centres. Mølen and its bay could have been one of several transit sites in Eastern Norway, with goods from here being exchanged and conveyed to the surrounding settlements. It is not clear why some graves are mounded, while others are of simpler form. It is unknown what ceremonies were linked to the burials, but it is likely that the most powerful members of society were given the most impressive grave sites, while ordinary people received simpler types of graves or were buried without any mound, cairn or bauta stones as grave markers.
Ұрлық
Теңізге ең жақын орналасқан обалар темір дәуірінің соңы мен викинг дәуірінен қалған, ал жоғары жердегілер одан да ертерек болуы мүмкін; теория бойынша, бұрынғы болжамдар бойынша, олар қола дәуірінің соңынан да болуы мүмкін. Алайда, соңғы зерттеулер Мёлендегі барлық обалардың темір дәуіріне жататындығын көрсетіп тұр. Көптеген обалардың бірінде немесе бірнешеуінде тонау салдарынан немесе "хаугброт" деп аталатын ойықтар бар. "Хаугброт" – өлгендерді ритуалдық түрде алып тастау; мұның себебі әлі анықталған жоқ. Төменгі, қайық пішіндес тас құрылысы 1970 жылдары қазылып алынған. Бұл, кеме өртеліп, жерленген жер болуы мүмкін. Темір шегелер мен көміртек табылды, олардың жасы шамамен 250 жылға дейін жетеді.
The cairns closest to the sea are from the late Iron Age and Viking times, while those on higher ground are probably older; theoretically, they could be from the late Bronze Age, as was previously assumed. However, recent research shows that all the cairns of Mølen are probably from the Iron Age. Almost all the cairns have one or more depressions from plundering or so called "haugbrot". "Haugbrot" refers to ritual removal of the dead; the reason why this was done is not clear. The low boat shaped stone setting was excavated in the 1970s. It is a grave where a ship had probably been burnt. Iron nails and carbon were found, and these have been dated to approximately 250 A. D.
Геология
Солтштейндегі Брунланес жанартауының жанартаулық қызметінің іздері бар, ол оңтүстік мүйісінде, негізінен құмдақ тастардан тұратын жағажаймен. Жанартаудың өзі (~280 млн жыл бұрын) эрозияға ұшыраған, бірақ Солтштейндегі қара түсті тау жыныстары (ларвикиттер деп аталады, бұл әлемдегі осы типтегі сиениттің бірегей орны, тек Канаданың орталық бөлігінде шағын кездесулерден басқа) жойылған қалқанды жанартаудың қалдықтары. Одан басқа, Oddane бекінісінде, Oddane арасындағы аралдарда және оңтүстікке қарай басқа жерлерде де іздер табылған.
There are traces of volcanic activity from the Brunlanes volcano on Saltstein, a southerly headland with a beach composed almost entirely of pebbles. The volcano itself (~280 Ma) has eroded, but the dark types of rock on Saltstein (called larvikites, unique syenite location of this type in the world, but for a minor occurrence in central Canada.) are remnants of the defunct shield volcano. Relics have also been found on Oddane Fort, on the skerries between Oddane, and other places further south.
Жанартау қызметі
Солтштайнның ұзын батыс бөлігі лава мен жанартау күлінің кезектесіп жатқан қабаттарынан тұрады. Лава қара түсті жыныстар түрінде, ақ түсті ұяшықтармен кездеседі. Ақ түсті ұяшықтар – газға толы көпіршіктердің қалдықтары. Жанартау күлін лаваның жеке қабаттарының арасында қабатталып көруге болады; ол көбінесе өте қабатталған және жасыл немесе қоңыр түсті болады. Бұл күл жанартаудың атқылауынан пайда болған. Солтштайнның алыс батысында әртүрлі өлшемдегі тау жыныстарының қалың қабаты орналасқан. Бұл қабат зор жанартау жарылысының нәтижесінде пайда болған. Еріген базальт пен ромб порфирі лава ағып кеткеннен кейін жанартаудың ішінде жоғары көтерілген. Бұл заттар Солтштайнның шығыс-батыс дәліздері ретінде көрінеді. Көміртектік кезеңде Скиен, Холместранд, Йелёя және Ослоның оңтүстігіндегі Крокскоген мен Колсос маңында базальттық жанартаулық белсенділік болды. Бұл Осло аймағындағы ең алғашқы жанартаулық белсенділік еді. Лава ағындары Исландия, Этна және Гавай сияқты базальды жанартаулардағыларға ұқсас болды. Брунланес жанартауының құрамы өте ерекше, қазіргі уақытта Конгоның шығысында Гома қаласының жанында табылған.
The long headland of Saltstein comprises alternating layers of lava and volcanic ash. The lava is in the form of dark types of rock with white flecks. The white flecks were originally gas filled bubbles. Volcanic ash can be seen in layers between individual layers of lava; it is often very stratified and green or brownish in colour. The ash resulted from volcanic eruptions. In the far west of Saltstein, there is an approximately thick layer of fragments of rock of various sizes. This layer was created in a massive volcanic eruption. Molten basalt and rhomb porphyry forced its way up through the volcano after the lava had overflowed. These substances can be seen as east west corridors on Saltstein. Later in the carbon time series, there was basaltic volcanic activity near Skien, Holmestrand, Jeløya, and on Krokskogen and Kolsås, south of Oslo. This was the earliest volcanic activity in the Oslo area. The lava flows were similar to those on basal volcanoes such as on Iceland, Mount Etna and Hawaii. The Brunlanes volcano has a very particular composition found today in eastern Congo near the town of Goma.
Мұздық
Солтштайнның тегіс, еңісті тастары соңғы мұз дәуірінде мұздықпен тегістелген. Жыртылған жолақтар мұздықтың солтүстіктен оңтүстікке қарай жылғанын көрсетеді. Невлунгхавен немесе Хельгероадан өтетін Солтүстік теңіз жолы осы аймақтан өтеді. Бұл Норвегия, Швеция, Дания, Германия, Нидерланды, Англия және Шотландиядағы жағалау бойымен жүрудің бір бөлігі.
The smooth, sloping rock of Saltstein was ground by the glacier during the last ice age. Abraded strips show that the glacier moved from north to south. The North Sea Trail from Nevlunghavn or Helgeroa passes through the area. It is part of a coastal walk in Norway, Sweden, Denmark, Germany, Netherlands, England and Scotland.
Флора мен фауна
1976 жылдан 1990 жылға дейін Мёленде 310 құс түрі байқалды. Мёлен құстар қауіпсіздік аймағы (Mølen fuglefredningsområde) 1981 жылы құрылып, Оданеден Store Arøya-ға дейін, содан әрі Lamøya-ға және Omlidstranda сыртындағы Рогнға дейін созылады. Мёленде бірқатар сирек өсімдік түрлері тіркелген. Бұл жерде жиі кездесетін түрлерге жалған бакақ, жиде, жалпы долана, солтүстік қарақат, қара жидек, алтын мох, құстар аяғы, жалпы бүйрек шөп, қанды жусан, жалпы сүт шөп, әйелдер төсегі, қалампыр және қой жуасы жатады.
310 bird species were observed at Mølen from 1976 1990. The Mølen Bird Sanctuary (Mølen fuglefredningsområde) was established in 1981 and stretches from Oddane towards Store Arøya, and further to Lamøya and to Rogn outside Omlidstranda. A number of rare plant species have been recorded at Mølen. Some common species here are the Common juniper, Sloe, Common cotoneaster, Nordic currant, Black crowberry, Goldmoss stonecrop, Bird's foot trefoil, Common kidneyvetch, Bloody crane's bill, Common milkwort, Lady's bedstraw, Calluna, and Sheep's fescue.
Экологиялық апаттар
2009 жылдың жазында Мёлен «Full City» мұнай төгілуінен мұнайға батты. Соңғы зерттеулер теңіз және балық өмірінде едәуір өзгерістер болмағанын анықтады.
In the summer of 2009, Mølen was covered in oil by the Full City oil spill. A subsequent study found that the marine and fish life suffered no significant changes.