Кіріспе

Mølen – Норвегияның Вестфолд округінің Ларвик муниципалитеті Бруноленс аймағындағы жағалау геопаркі. Бұл саябақ – Норвегиядағы ең үлкен, домалақ тастардан тұратын жағажай. Ол шамамен 10 000 жыл бұрын аяқталған соңғы мұз дәуірінен кейін қалған Vestfoldraet жерінің бір бөлігі. Mølen – Ларвиктің ең танымал туристік орталықтарының бірі. Онда жүзден астам тау жынысы кездеседі, соның ішінде Норвегияның ұлттық тасы – Ларвикит тасы да бар, ол осы аймақтың атымен аталады. Жел мен теңіз мыңдаған жылдар бойы Mølen ландшафтын шарпып, осы жердің атауы ежелгі норвеж тіліндегі "mol" сөзінен шыққан, ол «тас үйіндісі» немесе «тас жағалауы» дегенді білдіреді. Mølen алғаш рет 1939 жылы қорғалатын мәртебе алды, себебі оның жерінде ежелгі зираттар орналасқан. Mølen-де 230-нан астам кейрн (тас үйіндісі) бар, олардың кейбіреулерінің диаметрі өте үлкен. Археологиялық қазбалар көрсеткендей, кейрндер қола дәуірінде, б.з.д. 900-600 жылдар аралығында салынған. Кейрндерді Ұлттық мұражай сатып алып, өз иелігіне алды. 1970 жылы Mølen бай және ерекше құс фаунасына байланысты жаңа қорғау мәртебесін алды. Mølen-де 316-дан 320-ға дейін құс түрлері тіркелді, бұл Норвегиядағы басқа кез келген жерден көп. 2008 жылы ол Солтүстік Еуропадағы алғашқы ЮНЕСКО-ның ғылыми-табиғи паркі атанды. Тарихшылар мен археологтар Вестфольдтың бұрынғы королі Эйстейн Халфданссонның Mølen-де жерленгені туралы пікірталас жүргізіп келеді. Теңіз кемелері үшін жақсы көрінетін кейрндер тек гүлденудің белгісі ғана емес, сонымен қатар әртүрлі сауда орталықтары арасындағы кеме жолдарында «теңіз маркерлері» ретінде де қызмет еткен болуы мүмкін. Mølen және оның шығанағы Шығыс Норвегиядағы бірнеше транзиттік пункттердің бірі болуы мүмкін, мұнда тауарлар алмасылып, айналағы елді мекендерге тасымалданды. Кейбір қабірлер неге үйінділі, ал басқалары қарапайым формада жасалғаны әлі анықталған жоқ. Қандай рәсімдер жерлеумен байланысты болғаны белгісіз, бірақ қоғамның ең ықпалды мүшелеріне ең әсерлі қабірлер берілген, ал қарапайым халық қарапайым қабірлерге көмілген немесе қабір белгілері ретінде үйінді, кейрн немесе баута тастарысыз жерленген болуы мүмкін.

Ұрлық

Теңізге ең жақын орналасқан обалар темір дәуірінің соңы мен викинг дәуірінен қалған, ал жоғары жердегілер одан да ертерек болуы мүмкін; теория бойынша, бұрынғы болжамдар бойынша, олар қола дәуірінің соңынан да болуы мүмкін. Алайда, соңғы зерттеулер Мёлендегі барлық обалардың темір дәуіріне жататындығын көрсетіп тұр. Көптеген обалардың бірінде немесе бірнешеуінде тонау салдарынан немесе "хаугброт" деп аталатын ойықтар бар. "Хаугброт" – өлгендерді ритуалдық түрде алып тастау; мұның себебі әлі анықталған жоқ. Төменгі, қайық пішіндес тас құрылысы 1970 жылдары қазылып алынған. Бұл, кеме өртеліп, жерленген жер болуы мүмкін. Темір шегелер мен көміртек табылды, олардың жасы шамамен 250 жылға дейін жетеді.

Геология

Солтштейндегі Брунланес жанартауының жанартаулық қызметінің іздері бар, ол оңтүстік мүйісінде, негізінен құмдақ тастардан тұратын жағажаймен. Жанартаудың өзі (~280 млн жыл бұрын) эрозияға ұшыраған, бірақ Солтштейндегі қара түсті тау жыныстары (ларвикиттер деп аталады, бұл әлемдегі осы типтегі сиениттің бірегей орны, тек Канаданың орталық бөлігінде шағын кездесулерден басқа) жойылған қалқанды жанартаудың қалдықтары. Одан басқа, Oddane бекінісінде, Oddane арасындағы аралдарда және оңтүстікке қарай басқа жерлерде де іздер табылған.

Жанартау қызметі

Солтштайнның ұзын батыс бөлігі лава мен жанартау күлінің кезектесіп жатқан қабаттарынан тұрады. Лава қара түсті жыныстар түрінде, ақ түсті ұяшықтармен кездеседі. Ақ түсті ұяшықтар – газға толы көпіршіктердің қалдықтары. Жанартау күлін лаваның жеке қабаттарының арасында қабатталып көруге болады; ол көбінесе өте қабатталған және жасыл немесе қоңыр түсті болады. Бұл күл жанартаудың атқылауынан пайда болған. Солтштайнның алыс батысында әртүрлі өлшемдегі тау жыныстарының қалың қабаты орналасқан. Бұл қабат зор жанартау жарылысының нәтижесінде пайда болған. Еріген базальт пен ромб порфирі лава ағып кеткеннен кейін жанартаудың ішінде жоғары көтерілген. Бұл заттар Солтштайнның шығыс-батыс дәліздері ретінде көрінеді. Көміртектік кезеңде Скиен, Холместранд, Йелёя және Ослоның оңтүстігіндегі Крокскоген мен Колсос маңында базальттық жанартаулық белсенділік болды. Бұл Осло аймағындағы ең алғашқы жанартаулық белсенділік еді. Лава ағындары Исландия, Этна және Гавай сияқты базальды жанартаулардағыларға ұқсас болды. Брунланес жанартауының құрамы өте ерекше, қазіргі уақытта Конгоның шығысында Гома қаласының жанында табылған.

Мұздық

Солтштайнның тегіс, еңісті тастары соңғы мұз дәуірінде мұздықпен тегістелген. Жыртылған жолақтар мұздықтың солтүстіктен оңтүстікке қарай жылғанын көрсетеді. Невлунгхавен немесе Хельгероадан өтетін Солтүстік теңіз жолы осы аймақтан өтеді. Бұл Норвегия, Швеция, Дания, Германия, Нидерланды, Англия және Шотландиядағы жағалау бойымен жүрудің бір бөлігі.

Флора мен фауна

1976 жылдан 1990 жылға дейін Мёленде 310 құс түрі байқалды. Мёлен құстар қауіпсіздік аймағы (Mølen fuglefredningsområde) 1981 жылы құрылып, Оданеден Store Arøya-ға дейін, содан әрі Lamøya-ға және Omlidstranda сыртындағы Рогнға дейін созылады. Мёленде бірқатар сирек өсімдік түрлері тіркелген. Бұл жерде жиі кездесетін түрлерге жалған бакақ, жиде, жалпы долана, солтүстік қарақат, қара жидек, алтын мох, құстар аяғы, жалпы бүйрек шөп, қанды жусан, жалпы сүт шөп, әйелдер төсегі, қалампыр және қой жуасы жатады.

Экологиялық апаттар

2009 жылдың жазында Мёлен «Full City» мұнай төгілуінен мұнайға батты. Соңғы зерттеулер теңіз және балық өмірінде едәуір өзгерістер болмағанын анықтады.