Кіріспе

Валькенбургтағы қарсыластық қозғалысы – Нидерландының Лимбург аймағындағы Валькенбургте Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылған қарсыластық қозғалысы. Қозғалыстың негізгі жұмысы нацистік Германияның қуғын-сүргінінен қашқан адамдарға көмек көрсетуге бағытталған. Яһуди босқындарына пана беру өлім жазасымен қудаланды, және нацистерден оларды қорғаған адамдардың үштен бірі соғыстан аман қалмады.

Шығу тегі

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Нидерланды Бірінші дүниежүзілік соғыстағыдай бейтараптығын сақтауды ниеттенді. Бірақ 1940 жылы нацистік Германияның басып кіруіне қарамастан, бастапқыда көп өзгеріс болған жоқ, өмір көбінесе қалыпты жағдайда жалғасты. Германия шекарасына жақын бұл аймақта немістер әрқашан болған, және немістер арий текті голландтардың «қатарға тұратынына» үміттенді. Бірақ содан кейін немістер халыққа өз идеологиясын таңуды бастады, адамдардың құқықтарын шектеді, адамдарды өздеріне жұмыс істеуге мәжбүрледі (Arbeitseinsatz) және яһудилерді және басқаларын депортациялады. Осы және басқа да факторлар оккупацияға қарсы тұруды қалаған адамдардың санының өсуіне әкелді, бастапқыда ынтымақсыздық сияқты жеке шаралар арқылы. Бірақ жасырынған адамдарға көмектесу (мысалы, Arbeitseinsatz-ден қашуға көмектесу), ұшқыштарды құлату және босқындарды құтқару сияқты іс-әрекеттерге көбірек ұйымдасу қажет болды. Кішігірім топтар жасырынғандарға көмек көрсету жөніндегі Ұлттық ұйымға (LO) бірікті, ол Лимбург провинциясын Жак Красборн басшылығымен он ауданға бөлді. Тағы бір ұйым – Кнокплог (шабуыл тобы) немесе КП. КП жасырынған адамдарға қажетті заттарды алатын, ал LO оларды тарататын. Атауына қарамастан, КП міндетті түрде зорлық-зомбылыққа жүгінбеді, бірақ кейде (көбінесе түнгі) іс-әрекеттерде, мысалы, жеке куәліктер мен рациондық карточкаларды алуда, тіпті рейдтерде қолданылатын неміс формаларын алуда зорлық-зомбылық қажет болды. Лимбургтегі LO 1943 жылғы ақпанда мұғалім Ян Хендрикс (псевдоним Амброзиус) бастауымен Венлода құрылды. Тағы бір маңызды тұлға – Л. Мунен (псевдоним Оме Лео – Лео аға), епископтың хатшысы, ол Лимбург қарсыласын ұйымдастырылған құрылымға айналдыру үшін епископтық байланыстарын пайдаланды.

Валькенбург қаласы

Валькенбург LO-ның басшысы Пьер Шунк (псевдоним Пол Симонс) болды. Белгілі мүшелері Гарри ван Огтроп және Геррит ван дер Гроден еді. Бірақ көптеген адамдар көмектесті, жиі немесе сирек, мысалы, мемлекеттік қызметкерлер Хайн Кремерс және Гус Лавен. Соғыс соңында олар немістер 16 мен 60 жас аралығындағы барлық еркектерді окоп қазуға жұмылдыруды қалағандықтан, халық туралы деректерді «жоғалтып» қойды. Пьер Шунк қарсылық қозғалысымен байланысқа түсті, себебі ол адамдар жасырынған үңгірге қарап тұратын үйдің қарсы бетінде тұрды. Сол жерге шаплиен Берикс Шунк келгенде, Пьерден жасырынып отырғандарға киім алып беруін сұрады. Ол солай істеді. Бірақ ол одан да көп нәрсе жасады – тұрмыс жағдайларын жақсартты (электр қуаты мен тағам). Соңында ол көбірек адамды тартуға және 150 адамды жасырған қарсылық ұйымын құруға шешім қабылдады. Бірде Маас-эн-Вааль ауданынан 100 адам келді, онда қиындықтар болған. Олардың көпшілігі бірнеше шаруа қожалықтарында жасырыла алды. Пьер Шунктың «Пол Симонс» деген псевдонимі сол кездегі кең таралған киім мен қалтамалдағы әріптерді тігу әдетінен туындады, сондықтан әріптер сәйкес келуі керек еді. Бірақ оның еврей есімін таңдауы қызық. Адамдарды жасыруға көмектесуден басқа, тағы да басқа іс-әрекеттер болды, мысалы, Климмендегі радио жабдықтары сатылатын дүкенге, жұмыртқаға толы пойызға және Реймерстоктағы сүт зауытына (бір тон сары май үшін) шабуыл жасалды. Валькенбергтегі иезуит монастырындағы құнды заттарды да жасырып жүрді. Бұны Пьер Шунк жасады, ол кір жуу зауытының иесі еді. Ол тостағандарды және басқа да заттарды кірдің астына жасырып, балаларын үстіне қойды. Герлендегі ауруханада немістерден бүкіл қабатты «жасырып», ұшақ апатынан зардап шеккен ұшқыштарды және басқа да жасырынып отырғандарды емдеді. Оңтүстік Лимбургтегі көптеген мәрмәр кендері де жасыруға қолайлы орындар болды, себебі оларға жол көрсетуші керек болды (әсіресе Маастрихттегілерде тарих бойы осы мақсатқа қолданылған кең дәліздер жүйесі бар еді). Пьердің әкесі Питер Шунк, кендерге кіретін жері бар жерді иеленген және онда адамдар жасырынып отырғанын білген (бірақ оған немқұрайлы қараған), немістер оларды үңгірлерге жетелеуін сұрағанда, ол оларды қауіпті деп білетін бөлікке алып барды және серпегімен төбеге тиді, соның салдарынан бір бөлігі құлап түсті. Одан кейін ол онда кірмейтінін айтты. Немістер оған келісті. Үңгірлерде қару-жарақтарды (өте ылғалды болмаса) жасырып, оқ ату полигоны ретінде де пайдаланылды. Сондай-ақ, (мүмкін) сатқындарды түрмеге қамау үшін қолданылды. Пьер Шунк ваннасының астында (аяқтары бар ескі типтегі) жасаған сияқты, басқа да жасырын орындар болды, бірақ ол оны ешқашан қолдануға тура келмеді. Бірде Пьер Шунк кір жуу зауытында бірнеше мылтық жасырған. Оның қызметкерлерінің бірі немістерге бұл туралы айтқаннан кейін, оны Гаагаға сұраққа алу үшін алып кетті. Ол ақымақтың рөлін ойнады және оның жақсы беделі оны құтқарды. Полиция Гаагаға оның құрметті азамат екенін хабарлады және мылтықтар табылмағандықтан (олар тез жылжытылды), ол босатылды.

Тарату кеңсесіне шабуыл

Рациондық карталар немістерге адамдардың жасырынуын қиындатудың бір жолы болды, себебі олар тамақ ала алмады. Германияға "Arbeitseinsatz" бағдарламасы бойынша жіберілетін жас жігіттер өздерінің рациондық карталарын тапсыруға міндетті болды. Бірақ, осыдан қашудың бір жолы – карталарды жалған жасау немесе ұрлау болатын. Валкенбургтағы тарату кеңсесінің бірқатар қызметкерлері (соның ішінде Виллем Фрейсен) ай сайын 500-ден 1000-ға дейін толық рациондық карталар жинап, оларды жасырынып жүрген адамдарға таратып берді. Олар тіпті артық қалғандарын басқа аудандарға жіберді. Тарату кеңсесінің басшысы бұл жағдайды елемеуді шешті (пассивті қарсылықтың тағы бір мысалы), бірақ 1944 жылы ол қызметтен алынғанда, схема ашылып, рациондық карталар жаңадан шығарылды. Бастапқыда оларды Амстердамда басып шығару жоспарланды, бірақ Амстердамдағы баспахана немістердің шабуылына ұшырады. Сондықтан, ұрлықтың іздерін жою мақсатында, "агрессивтірек" тәсіл қолданылды. Әр түні сейфтің кілті (басқа да заттармен бірге) полицияға сақтауға берілетін конвертке салынып тапсырылатын. Бұл конверт мөрмен бекітілген. Уақыт өте келе, қоқыс жәшігінен жиналған мөрлердің көмегімен жалған қолтаңба мен кілттері бар жалған конверт жасалды. КП Ситтардағы гараждан Вермахтқа тиесілі бір көлікті (сонымен қатар бірнеше бөшке бензин) ұрлап, жөндеп, Валкенбургке жасырып қойды. Бір күні, жалған конверт полицияға тапсырылғанда, осы көлік, неміс формасы және нағыз кілттер тарату кеңсесінің сейфін ашу үшін пайдаланылды. Сәйкес келіп, екі айлық жаңа партия тауар енгізілген еді, сондықтан олжа өте көп болды – он екі қапқа толады. Бастапқыда олар шаруа қожалығында жасырылған, бірақ немістер шаруа қожалықтарын тексеруді бастағанда, олар Валкенбургке қайтарылды. Схемаға қатысқан күзетшінің офицері жасырынып, өзін ізденуге мәжбүр етті, осылайша қалғандарына жұмысын жалғастыруға мүмкіндік берді.

Бостандық

1944 жылдың қыркүйек айында одақтастар Валкенбургке жақындағанда бірнеше күн бойы атыс жүрді, нәтижесінде одақтастар 14 қыркүйекте қалаға кіргенде ол құмталды; барлығы үңгірлерге қашып кетті. Бірақ көшеге екі адам шықты, бірі Пьер Шунк, екіншісі онымен бірге жасырынып жүрген Гаагадан келген жас жігіт. Олар күні бұрын байланыс орнатып, 19-шы американ армия корпусына немістердің Геул өзенінің үстіндегі жалғыз көпірдің жанындағы, Вильгельминалаандағы қонақ үйде қайда екенін хабарлады, немістер өз әскерлерінің шегінуіне мүмкіндік беру үшін оны мүмкіндігінше ұзақ сақтап тұрды. Джиптер колоннасы жақындады және Пьер біріншісінің капотына отырғызылды. Кейін ол артында тұрған солдатқа егер бір нәрсе орын алса, оны атуға бұйрық берілгенін білді, себебі олар оған әлі де толық сенім білдірмеді. Олар көпірді басып алуға ниеттенгендіктен, Пьер бірнеше жергілікті тұрғындарды үйлерінде қалып, қуануға асықпауға шақырды. Бірақ немістерге бір жергілікті адам хабарласып, олар көпірге жетіп келген (ағаштардың арасымен иықтап), сол жерде орналасқан жарылғыш зарядты жандырып, көпірді жойды. Осылайша Валкенбург майданның алдыңғы шебіне айналды және әскерлер үш күнге тоқтап қалды. Армия дивизиясына Маастрихт басып алынғанша күтуге бұйрық берілді, ол екі күннен кейін болды. Осылайша 17 қыркүйекте Валкенбург, ақыры майданның дұрыс жағында болып, толық азат етілді. Адамдар, соңғыда үңгірлерді тастап кетуге мүмкіндік алды, себебі соңғы бірнеше күнде азық-түлік таусылып, үңгірлердің тығыздығынан санитарлық жағдай нашарлаған. Сол күндері үңгірде үш бала дүниеге келді және бір қарт кісі (табиғи себептермен) қайтыс болды.

Соғыстан кейін

Валькенбургтағы қарсылық көрсеткендер соғыстан кейін өз қызметтерін құпия ұстауға келісті, мақтаныштан сақтану үшін. Бұл тарихшы Ло де Йонгқа оның танымал «Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog» еңбегін жазғанда қиындық тудырды, себебі ол ешқандай ақпарат ала алмады. Сондықтан ол онда қарсылық болмаған деген шешімге келді. Қызығы, сөйлеуге дайын болған жалғыз адам – қарсылықтың өлім тізіміне енген, бірақ соңында жазаланбаған адам еді. Алайда Пьер Шунктің жеке мұрағаты керісінше дәлелдейді: фотосуреттер, нағыз және жалған «Ausweise» (куәліктер) мен рациондық карточкалар, заңсыз штамптар, еврей құрбандары туралы іс қағаздары және тағы басқалары. Пьер Шунктің қарсылықтағы еңбегі үшін кейіннен «Верзецшерденкингскруис» орденімен марапатталды. Бірнеше жыл өткен соң, Маргратен зиратында американдық солдат Пауль Саймонс есімді біреуді іздеді, бірақ көбісі сол есімді ұмытып қалған еді. Оны таба алғанда, ол өзінің артында мылтықпен отырған солдат екені белгілі болды. Ол осыдан ұйқысыз түн өткізген және Пьер Шунктің аман-сау екенін көріп қуанды. Бұл солдат – Чикаголық Боб Хиллеке, 119-шы полктің А взводының сол кездегі жалғыз тірі мүшесі. Пьер мен Боб кейін жақын дос болып қалды.