Кіріспе

Польшалық есімдер мен тегі

Польшалық есімдердің екі негізгі элементі бар: аты және тегі. Польшада жеке есімдерді қолдануды әдетте азаматтық заң, шіркеу заңдары, жеке талғам мен отбасылық дәстүрлер реттейді. Заң бойынша, есім адамның жынысын көрсетуі тиіс. Польшалық әйелдер есімдерінің көпшілігі «а» дауыстысымен аяқталады, ал еркектер есімдерінің көпшілігі дауыссыз немесе «а» дауысынан басқа дауыстымен аяқталады. Дегенмен, «а» әрпімен аяқталатын еркектер есімдері де бар, олар өте көне және сирек кездеседі, мысалы, Барнаба, Бонавентура, Борина, Ярема, Косма, Куба (Якубтың кішітетімі) және Саба. Мария – әйелдер есімі, оны еркектердің екінші есімі ретінде де қолдануға болады. Жоғары орта ғасырдан бері, «-ски» жұрнағымен аяқталатын, соның ішінде «-цки» және «-дзки» жұрнақтары бар поляк тегі, сондай-ақ оған сәйкес «-ска/-цка/-дзка» әйелдер жұрнағы, ақсүйектермен (поляк тіліндегі «шляхта») байланысты болды. Алғашқы жылдары осындай жұрнақтар тек ақсүйектерде ғана болған. Бүгінде олар кеңінен таралған. Тегінің поляк, чех немесе словак тілінде шыққандығына байланысты шағын өңірлік орфографиялық айырмашылықтар да бар (скай/скý).

Тегі

Еуропаның көп бөлігіндегідей, тегі атадан балаға беріліп, тұқым қуалайтын және әдетте атадан туысқа байланысты болады. Польшадағы неке куәлігінде күйеудің, әйелдің және балалардың тегі үшін үш өріс қарастырылған. Әйелдер мен ерлер өз тегін сақтап қалуға, немесе екеуі де бір-бірінің тегін немесе олардың комбинациясын қабылдауға құқылы; ал балалар ортақ тег немесе әкесінің тегін алуға тиіс. Дегенмен, көбінесе үйленген әйел күйеуінің тегін қабылдайды, ал балалар әкесінің тегін алады. Әйел өзінің бойжеткен кезіндегі тегін (nazwisko panieńskie) сақтап немесе күйеуінің тегін қосып, қос тегті (nazwisko złożone) құра алады. Бірақ, егер әйелдің қос тегі болса, оның біреуін қалдыру қажет – үш немесе одан көп тегті пайдалану заңсыз. Бір ғана ерекшелік – тегілердің бірі нақты тег пен қосымша атаудан (przydomek) тұрса, мысалы, Мария Гасиеница Даниэль Шатковска, онда "Гасиеница Даниэль" күйеуінің тегі болып табылады. Күйеу әйелінің тегін қабылдауы немесе оны өз тегіне қосуы да мүмкін (мысалы, бизнесмен Зыгмунт Солорж Жак, ол екеуін де жасады: бірінші некесінде әйелінің тегін алды, ал кейін екінші әйелінің тегін қосты). Польшада үш тегтің болуы белгілі, мысалы, Канадада тұратын университет профессоры және жазушының тегі сондай. Польшада ең көп таралған тегтер – Новак, Ковальский, Вишневский және Войчик. "Ski" (әйелдерде: "ska") жұрнағы орта ғасырдан бері Шығыс және Орталық Еуропаның кейбір аймақтарындағы ақсүйектерге ғана тән. Осы жұрнақ адамның кәсібіне, ерекшеліктеріне, әкесінің атына немесе тұрғын жеріне, туған жеріне немесе тегіне байланысты тегтерге қосылған. "Ski" және оған ұқсас жұрнақтар ("cki", "dzki", "ny", "ty") поляк тілінде әйелдерде ғана қолданылады, олар "ska" ("cka", "dzka", "na", "ta") жұрнағымен бітеді. Тарихи тұрғыдан әйелдердің тегі күрделірек болған, үйленген әйелдерге "owa", ал бойжеткен әйелдерге "ówna" немесе "wianka" жұрнақтары қосылған. Қазіргі таңда бұл тәжірибе көбінесе ескі немесе шалқар деп есептеледі. Басқа да көп қолданылатын тег жұрнақтары: "czyk", "czek", "czak", "czuk" және "wicz".

Тарих, геральдика және ру-тайпа атаулары

Польшада тұңғыш рет 13 ғасырда пайда болған тегілер бастапқыда тек жоғары әлеуметтік топтардың өкілдері ғана қолданған. Уақыт өте келе, польша ақсүйектері геральдикалық руларға (польск. ród herbowy) бірігіп, олардың есімдері ортақ елтаңбаларында сақталған. Бір рудың мүшелері әр түрлі тегі бар жеке отбасыларға бөлінуі мүмкін, көбінесе олардың иеліктерінің немесе жерлерінің атынан алынған. Кейде тегі мен ру аты (елтаңбамен байланысты) бірге қолданылып, қос тегті есім (nazwisko złożone) құрайтын. Керісінше жағдай да болған: әр түрлі отбасылар геральдикалық асырап алу арқылы руларға қосылған. Мысалы, Якуб Дабровский, Радван елтаңбасы, сияқты польша дворянының тегінің қалыптасуын түсіндіру үшін мынадай процесс болуы мүмкін. Польша тілінде dąb – "емен", dąbrowa – "емен тоғайы", dąbrówka – "еменді шалғын" деген мағынаны білдіреді. Содан кейін, неміс тегіндегі ақсүйектерге тән "фон" сөзіндей, польша тіліндегі эквивалент – "z", яғни "ден", содан кейін мүліктің немесе жердің аты келеді. Польша тілінде "z Dąbrówki" және "Dąbrowski" бірдей мағынаны білдіреді: "Дабровкадан". Осылайша, Якуб з Дабровки, Радван елтаңбасы, "Дабровкадан келген Якуб, Радван елтаңбасымен" деп аударылады. Бірақ кейіннен оның лақап аты, Żądło қосылғанда, ол Якуб з Дабровки, Żądło, Радван елтаңбасы ретінде танылатын болды, немесе оны жай ғана Якуб Żądło деп атауға болады. Польша геральдикалық жүйесінің ең ерекше ерекшелігі – елтаңба бір отбасыдан басталып, кейіннен бір-бірімен туыс емес бірнеше польшалық шляхта (ақсүйектер) отбасыларына тиесілі болуы мүмкін. Геральдикалық асырап алу арқылы ақсүйектер қатарына қосылған туыс емес отбасылар, тіпті елтаңба оны жасаған отбасының тегін көрсетсе де, бірдей елтаңбаны бөлісе алады. Осы жүйедегі елтаңбалардың саны салыстырмалы түрде аз болды – орта ғасырдың соңында шамамен 200-ге жуық. Бұл ерекшелік нәтижесінде ақсүйектерді тегімен де, елтаңбасымен де, ру атымен де атау қалыптасқан. Мысалы: Ян Замойский гербу Єлита – Ян Замойский Єлита руынан. 15-17 ғасырларда бұл формула ежелгі римдік атаулардың классикалық tria nomina үлгісін, патрицийлер қолданған praenomen (жеке есім), nomen gentile (ру аты) және cognomen (тегін) көшіргендей көрінеді, Ренессанс дәуірінің әсерімен. Осылайша, Ян Єлита Замойский, қос тегті есім (nazwisko złożone) құрады. Кейіннен, есімге дефис қосылды: Ян Єлита Замойский.

Диаспораларда

Поляктар басқа тілдер мен мәдениеттері бар елдерге көшіп келгенде, поляк тіліндегі есімдердің дұрыс жазылуы мен айтылуының қиындығы себепті, олар жиі қате жазылады, өзгереді, қысқартылады немесе тілге бейімделеді. Мысалы, ағылшын тілінде w әрпі көбінесе v-ға, ал sz әрпі sh-ға алмастырылады. Ұқсас өзгерістер француз тілінде де кездеседі. Испан тіліндегі өзгерістер одан да күшті болуы мүмкін; мысалы, Spiczyński есімі жай ғана Spika болып айналуы мүмкін, ал одан да дәл транскрипция de Spichiñsqui болар еді. Тағы бір кең таралған өзгеріс – фамилиялардағы жыныс белгісінің жоғалуы, әсіресе -ski (әйел. : -ska), -cki (әйел. : -cka) және -dzki (әйел. : -dzka) аяқталған фамилияларда. Батыс тілдері, тілдерінде жынысқа қатысты сөздер болған жағдайда да (мысалы, неміс, француз немесе испан тілдері), ерлер мен әйелдердің фамилияларын ажыратпайды. Көп жағдайда фамилия әкеден мұраға қалады (немесе күйеуден қабылданады), сондықтан Батыс елдеріндегі туу және неке тізілімдерінде әйелдерге де еркек түрі (–i әрпімен аяқталатын) беріледі. Ал славян елдерінде фамилияның әйелдік түрі (–a әрпімен аяқталатын) қолданылады. Анна Ковальски есімін Польшада ешқашан кездестіре алмайсыз, бірақ ол АҚШ, Германия және Аргентинада жиі кездеседі. Дегенмен, ерекше жағдай ретінде, -ska аяқталуы поляк тегі бар немесе жартылай поляк адамдарға да қатысты, мысалы, Ұлыбританияның Элла Балинскасы, оның әкесінің фамилиясы Балински (Jundzill), сондай-ақ Австралиялық Мия Васиковска және оның әпкесі Джесс, олардың анасының фамилиясымен аяқталады. Тағы бір өзгеріс – ski, cki және dzki аяқтарының соңғы дауысы – i-ден –y-ға алмастырылуы. Бұл аяқтар чех, словак және украин тілдерінде, сондай-ақ ағылшын тілінде жиі кездеседі, бірақ олар поляк тілінде кездеспейді. Кириллица әрпін қолданатын тілдерге, мысалы, орыс немесе украин тіліне транслитерацияланғанда, өзгерістер көбінесе азырақ болады, себебі бұл тілдер славян тілдері және туған елдің тұрғындары үшін оңай, сонымен қатар әйелдік формалар сақталады, бірақ -ski/-ska аяқталуы орыс тіліндегі (–ский/-ская) немесе украин тіліндегі (–ський/-ська) сәйкес аяқталуға сәл өзгереді. Беларусь, Литва және Латвияда поляк есімдерінде де ұқсас өзгерістер болады.

Топонимикалық

Топонимикалық тегі (nazwisko odmiejscowe) әдетте ауылдың немесе қаланың атынан немесе жер бедерінің атынан туындайды. Бұл атаулар көбінесе сын есім түрінде болады. Алғашқыда олар ауыл иесін (феодалды) көрсеткен. Бірақ 19-шы ғасырда тегін адамның туған қаласының атынан алған жағдайлар жиі кездесетін. Мысалы, Сезария Бадуэн де Куртенэ, Януш Жендржевичке үйленгеннен кейін Сезария Бадуэн де Куртенэ Еренкрейц Жендржевичова аталды. Жендржевичтің бойжеткен қызы ресми түрде Жендржевичówna тегін алған болар еді. Қазіргі кезде Жендржевич еркектер мен әйелдердің тегі ретінде қолданылуы мүмкін. Ескіше әйелдер тегінің тағы бір жұп формалары – еркек тегінен алынған, дауысты әріппен аяқталатын лақап атының негізінде құрылған: "ina" үйленген әйелдерге (Puchała –> Puchalina) және "anka/ianka" үйленбеген әйелдерге (Przybyła –> Przybylanka). Тағы бір ескіше әйелдер тегінің формалары – 'g' әрпімен аяқталатын немесе 'g' әрпімен басталатын буынға ие тегтерге қатысты: мұндай жағдайда үйленбеген әйелдер үшін "żanka" жұрнағы қолданылады: Fertig > Fertiżanka, Szeliga > Szeliżanka.

Бейтарап түр

Нейтральды форма ("rodzaj nijaki") "бала" сияқты нейтральды есімдерге қатысты қолданылуы мүмкін. Мысалы, көршілердің баласы туралы сөйлескенде "To małe Kowalskie jest bardzo spokojnym dzieckiem" ("Сол кішкентай Ковальский өте тыныш бала") немесе көпше түрінде: "Wasilewskie wyjechały do babci" ("Василевскилердің балалары әжесіне кетті") деп айтуға болады. Әйелдік формадан өзгеше, бұл форма ресми құжаттарда қолданылмайды; ол көбінесе ауызша тілде қолданылатын бейресми форма.

Үйленген әйелдердің бірнеше тегі

Қайтадан тұрмысқа шығып, жаңа күйеуінің тегін алған әйел бұрынғы некелерінен алған тегін ресми түрде сақтай қоймаса да, өмірбаяндық мәліметтерде оның барлық тегі мынадай ретпен тізімделуі мүмкін: "Мария Пилсудская, de domo Koplewska, primo voto Juszkiewicz, secundo voto Piłsudska", мұнда "de domo" сөзбе-сөз "үйден" деген мағынаны білдіріп, негізінен "née" сөзімен мағынасы бірдей, "primo voto" – бірінші некедегі тегін, ал "secundo voto" – екінші некедегі тегін көрсетеді, және т.б.