Кіріспе

Вольфганг Вальтер Арнульф Абендрот (2 мамыр 1906 – 15 қыркүйек 1985) – неміс социалисі, заңгер және саясаттанушы. Ол қазіргі уақытта Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы Вуппертал қаласының бір бөлігі болып табылатын Эльберфельд қаласында дүниеге келген. Абендрот радикалды социал-демократ және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс Германияның конституциялық негізін қалауға үлкен үлес қосты. 1943 жылы ол 999-шы дивизияның «сынақ бөлімшелерінің» біріне күштеп шақырылды және Грецияда қызмет етіп тұрғанда Грекия Халық Азаттық Армиясына (ELAS) дезертирлік жасады. Соғыстан кейін ол қысқа мерзімге Шығыс Германияда заң профессоры болды. Бірақ 1948 жылы ол отбасымен бірге Батыс Германияға көшіп кетті, Социал-демократиялық партиядан бас тартудан және 1949 жылы Шығыс Германияның үкіметтік партиясы болған, сталинистік Германияның Социалистік Бірлік Партиясына (СЕП) қосылудан бас тартты. 1950 жылы ол Марбургте саясаттану профессоры болып тағайындалды және Гессен штатының сотында аға судья болып жұмыс істеді. 1961 жылы ол Социалистік неміс студенттер одағынан (СДС) бас тартудан бас тартқаны үшін Социал-демократиялық партиядан қуылды. Социалистік принциптері мен саясатының арқасында Абендрот соғыс аяқталғаннан кейін көп жыл бойы Батыс Германияның барлау қызметтерінің бақылауында болды.

Гестапоның қолынан тұтқындалып, бас сатқындық үшін түрмеге жабылды

1937 жылы ақпанда ол Гестапомен тұтқындалды, ал 1937 жылы 30 қарашада Кассельдегі жоғары аймақтық сот оны мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін төрт жылға бас бостандығынан айырды, ол осы мерзімін Луккауда өтеді. 1941 жылы маусымда босатылғаннан кейін Абендрот Потсдамдағы ата-анасына көшіп, алдымен бухгалтер және салық кеңесшісі Эрхард Овердиектің аудиторлық көмекшісі, содан кейін Берлиндегі сыртқы сауда компаниясының заңгері болып жұмыс істеді. Босатылғаннан кейін ол Лиза Хёрмейер студентімен оның бір сыныптасы арқылы танысты, ол бұрын Социалистік студенттер одағынан (SSB) және еркін социалистік жастар ұйымынан таныс болатын. Дегенмен, Лиза Хёрмейерге үйленуге мүмкіндік болмады, себебі ол 1943 жылдың басында 999-шы дивизияға "қанағатқа жеткізуге арналған сарбаз" ("Bewährungssoldat") ретінде шақырылды.

Грекиядағы нацистерге қарсы күрес

Бір кітабында Абендрот Германия басып алған Грекиядағы тәжірибесін еске алады. Ол бастапқыда Грекияның Лемнос аралында қызмет еткен, онда ол аралдағы неміс оккупациялық күштерінің сарбаздары арасында антифашистік ұяшық құруға көмектескен. Абендроттың сөзіне сүйенсек, бұл антифашистік ұяшық 1944 жылы неміс оккупациялық күштерінің шегінуі кезінде жоспарланған Лемнос электр станциясын жоюдың алдын алды. Аралдан немістер эвакуацияланған кезде Абендрот пен тағы бес неміс сарбазы аралда белсенді болған Грекия Халық-азаттық армиясына (ЭЛАС) қашқан. Содан кейін топ Грекияның Лесбос аралына жіберілді, онда олар сол аралдағы неміс оккупациялық күштеріне қарсы насихат жұмыстарында қолданылды.

Британдықтардың тұтқындауы

Ақырында, 1944 жылы Абендрот британдықтар тарапынан тұтқындалды және басқа неміс антифашистермен бірге Мысырдағы британдық түрлі интернациялық лагерьлерде ұсталды. Мысыр шөліндегі түрме лагерьлерінің бірінде ол еңбек құқықтанушысы Герберт Комммен бірге кадрларды даярлау және нацистік режим жеңіліске ұшырағаннан кейін күтілетін әкімшілік жұмыстарға оларды дайындау мақсатымен саяси оқыту жұмысын бастады. Кейіннен, достары Георг Шварценбергер мен Рихард Лёвенталдың көмегімен Абендрот Ұлыбританияға жеткізіліп, "Уилтон Парк оқу орталығының қайта тәрбиелеу лагеріне" жіберілді, онда "Германияға оралып, демократия құруға көмектесуге лайықты деп танылған соғыс тұтқындары" дайындалды. 1945 жылдың шілдесіндегі Еңбек партиясының сайлаудағы жеңісіне орай, Абендрот Лёвенталмен Германиядағы жұмысшылар қозғалысының болашағын талқылады. Осы талқылаулардың нәтижесінде Лёвенталдың "Капитализмнен әрі" манифесті жарық көрді, ол 1946 жылы Нюрнбергте Пауль Серинг псевдонімімен басылды. 1946 жылдың қараша айының соңында Абендрот тұтқындықтан босатылды және сол кезде ол неміс социал-демократиялық партиясына (СДП) қосылды.

Шығыс Германиядағы академиялық және сот лауазымдары

1946 жылдың қараша айының соңында ол тұтқыннан босатылып, бастапқыда Марбургте заңгер ретінде бекінуге тырысты. Сол жылы ол Лиза Хёрмейерге үйленді. Олардың үш баласы болды: Елизавета (* 1947), Барбара (* 1949) және Ульрих (* 1952). Екінші мемлекеттік емтиханды әлі де тапсырмағандықтан, ол студенттік күндердегі әрідесі және жаңа тағайындалған Гессен әділет министрі Георг Август Зинннің кеңесімен, тапсырылмаған емтиханды Кеңес оккупациялық аймағында (СБЗ) тапсыруға шешім қабылдады. Кейіннен Абендрот Зинннің СБЗ сот әкімшілігінің басшысы Евгений Шифферге жазған ресми емес ұсыныс хатымен Потсдамға оралды. Осылайша, 1947 жылдың қаңтарында Абендрот Потсдам облыстық сотының судьясы болып тағайындалды, ал 1947 жылдың 1 сәуірінде ол Бранденбург әділет министрлігінің қызметіне үкімет кеңесінің мүшесі ретінде кірді. 1947 жылғы жазғы емтиханнан кейін ол СБЗ сот әкімшілігінде аға сот қызметкері болып жұмысқа қабылданды. 1947 жылдың қыркүйегінде ол Галле-Виттенбергтегі Мартин Лютер университетінің заң және саясаттану факультетінде оқытушы болып тағайындалды. 1947 жылдың соңында Лейпциг университетінде халықаралық құқық профессоры болып тағайындалды. 1948 жылдың қазанында ол Йенадағы Фридрих Шиллер университетінен қоғамдық құқық профессоры болып тағайындалды, бірақ бұл қызмет те бірнеше ай ғана созылды. Абендрот ресми түрде Батыс Берлинде тіркелгендіктен, ол SPD мен KPD-нің мәжбүрлі одағынан кейін Германияның Социалистік Бірлік партиясының (SED) мүшесі болған жоқ. Оның орнына ол Социал-демократтардың құпия мүшесі болып қалды және Степан Томас басқарған СДПК-ның Шығыс бюросымен (Остбюро) жасырын байланыста болды. SED-ке қосылудан бас тартқан социал-демократтарға қарсы қысым күшейгендіктен, ол батыс оккупациялық аймақтарға көшіп, Берлинде заңгер болып жұмыс істейтін досы Герберт Комм арқылы Төменгі Саксонияның білім министрі Адольф Гриммемен Вильгельмсхавен Рюстерсиелдегі жаңадан құрылған қолданбалы ғылымдар университетіне тағайындау туралы келіссөздер жүргізді. 1948 жылдың желтоқсанында СДПК-ның Остбюросынан келген курьердің ашылуынан кейін Абендрот Кеңес оккупациялық аймағынан қашуға мәжбүр болды. Ол әйелі мен қызымен бірге Бременге көшіп, әкесінің үйінде тұрды. Бременде ол Тюрингияның білім министрі Мари Торхорстқа, Хилде Бенджаминге көшірмесімен бірге отставкаға кететінін жазбаша хабарлады. Абендрот блок жүйесінің қалыптасуына қарсы болды, бірақ өзінің қызметін тоқтатқанмен, социалист болып қала бергендіктен, Шығыста социализмге қарсы пайдалануға жол бермеймін деп уәде берді.

Батыс Германиядағы академиялық және сот лауазымдары

1948 жылы 21 желтоқсанда Абендроф Вильгельмшафендегі қолданбалы ғылымдар университетінің мемлекеттік құқық және саясат кафедрасының толық профессоры болып тағайындалды. Келесі жылы ол Бремен штатының Мемлекеттік сотының толық құрамына мүше болып сайланды. 1950 жылы 15 қарашада, Цинннің (қазір Гессен премьер-министрі) көмегімен, Марбургтегі Филипп университетінің философия факультетінде профессорлық қызметке ие болды және 1972 жылы зейнетке шыққанға дейін осы университетке қызмет етті. 1959 жылдан 1963 жылға дейін Гессен штатының Мемлекеттік сотының мүшесі болды.

Форстхофф-Абендроф даусы

Абедроттың Марбург қаласындағы ғылыми қызметкер ретіндегі кезеңінде Батыс Германияның Негізгі заңына (конституциясына) әлеуметтік мемлекеттің маңыздылығы туралы Форстхофф-Абендрот даулары болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Эрнст Форстхофф 1949 жылғы Германияның Негізгі заңын түсіндірушілердің бірі болды. Әлеуметтік мемлекет және құқықтық мемлекет тұжырымдарына қатысты Форстхоффтың пікірінше, әлеуметтік мемлекет әділдік құралы емес, байлықты бөлудің заңсыз тәсілі. Форстхофф 1934 жылы шығарған «Тотальдік мемлекет» кітабының екінші басылымында нацистік мемлекетті және «жат элементтер мен жауларды» жоюды ынталандырып қолдаған. Ол дәстүрлі консервативті құқықтық және саяси теорияның өкілі болды. Өзінің аргументтерінде ол «әлеуметтік мемлекет» құқықтық ұғым емес екенін, демек Негізгі заңның конституциялық контекстінде құқықтық принципті білдірмейтінін дәлелдеуге тырысты. Ал социалистік бағыттағы Абендрот, керісінше, мұндай құқықтық принципті құқықтық мемлекет пен демократияны сақтау үшін қажет деп санады. Ол бұл тұжырымды GG 20 I, 28 I 1-бабынан шығарды, оған әлеуметтік мемлекет принципі осы күнге дейін негізделген.

Университеттерді демократияландыруға бағытталған жұмыстар

Абендроф университеттерді әлеуметтік-саяси институттар ретінде демократияландыру бойынша толыққанды идеялар қалыптастырды. Оның қызметі ең алдымен саясаттануды университеттерде абилитация құқығы бар, тәуелсіз ғылым ретінде орнатуға, сондай-ақ кәсіби ұйым – Неміс саясаттану қауымдастығын құруға бағытталған. Ол әсіресе кадрлық мәселелерде нацистік режимнің жақтастары мен соңынан ергендерін тағайындамауға тырысты және олардың орнына демократиялық ғалымдарды әкелді. Абендроф Карл Корш, Герберт Маркузе немесе Лео Кофлер сияқты эмигранттар мен қарсылық көрсетушілерді профессорлық қызметтерді таңдау туралы пікір-таластарға тарту үшін бар күшін жұмсады. 1960 жылдары жоғары сынып оқушыларының саяси білімін арттыру және «әлеуметтік таным» пәнін енгізу қажет болғанда, Абендроф тиісті мұғалімдерді даярлауға зор ықпал етті. 1951 жылы ол Бонн қаласында Парламентаризм және саяси партиялар тарихы жөніндегі комиссияны құруға қатысты. Абендроф Федеративтік Республикадағы саяси мәлімдемелеріне байланысты саяси ғалым ретінде көбінесе даулы болды, себебі суық соғыс жылдарында марксизм батыстық парламенттік демократиямен қақтығысқан деп есептелді. Дегенмен, ол конституциялық негізгі құқықтарды социалистік қоғамды іске асырудың алғышарты деп есептеді және социализмді адам құқықтары мен азаматтық еркіндіктерді одан әрі дамытумен байланыстыра алды.

ЕДП-дан шығарылуы

1959 жылы Абендрот Годесберг бағдарламасына сынды пікір білдірді, ол СДПК-ның бағыты мен мақсаттарының түбегейлі өзгеруін көрсетеді – бұрынғы таптық саясат пен марксистік мұрадан бас тартып, капитализмді реформалауға көшу. Өзінің қарсы бағдарламасын жариялап, Абендрот партияны радикалды социалистік принциптерін сақтауға және нығайтуға шақырды. Renaudit (2015: 206-бет): Абендроттың қарсы бағдарламасы парламенттік демократияның формализмінен асып түсетін, ең белсенді және кең қатысатын демократияны қажет етті. СДПК және социалистік кәсіподақтар парламенттен тыс салауатты оппозицияны дамытуға ең қолайлы жағдайға ие болды. Парламенттік жүйенің өкілдік шектеулерінен тыс тікелей саяси қатысу «қайта жаңғырту» күштеріне қарсы тұра алатын белсенді демократиялық азаматтық қоғамды құруға көмектесер еді. Renaudit былай деді: шексіз капиталистік даму саяси демократияны «мағынасыз әуесқойлыққа» айналдырды. Қарсы бағдарлама сайлаудың «мазмұны жоқ жарнама шайқасына» айналғанын көрсетті. Осыны ескере отырып, парламенттен тыс оппозицияның бастапқы үлгілері – кәсіподақтардың рөлі одан да маңызды болды. Мысалы, зауыттық бірлескен басқару практикасы «болашақтағы социалистік ортақ мүлікті демократиялық басқару мектебі» ретінде қызмет етті. Кәсіподақтар сонымен қатар ынтымақтастық мектебі болды. Олар кеңінен қоғамдық сананы өзгертуге көмектесіп, капиталистік қоғамдағы пайда табуға ұмтылысты демократиялық ынтымақтастықпен алмастыруға жәрдем ететін еді. Осы кезеңде Абендрот социалистік неміс студенттік одағы (ГСС) – СДПК студенттік ұйымымен жақсы қарым-қатынас сақтап, СДПК бұрынғы студенттік ұйымымен байланысын үзгенімен, марксизмді мойындауын тоқтатқаннан кейін де осы қарым-қатынасты жалғастырды. Осының салдарынан, ол және бірнеше басқа профессорлар партия басшылығынан ГСС-ті қолдаудан бас тартуды сұрады. Ол бас тартты. 1961 жылдың қараша айында СДПК партиясының басшылығы SDS және/немесе SDS-ті қаржылық тұрғыдан қолдау үшін құрылған Sozialistische Förderer Gesellschaft мүшелігінің «Германияның Социал-демократиялық партиясына мүшелікпен үйлесімсіз» екендігі туралы шешім қабылдады. Осының нәтижесінде Абендрот 1961 жылдың желтоқсанында партиядан қуылды. Абендрот Берлиндегі саясаттанушы Оссип К. Флехтхайм және басқа да социал-демократиялық университет оқытушыларымен бірге SPD-де Негізгі заңға қайшы келетін авторитарлық тенденциялардың күшейте түсетінін сотта дәлелдейтінін мәлімдеді.

1960-1970 жылдардағы саяси белсенділік

Абендрот Социалистік одақтың негізін қалаушылардың бірі болды. Ол осы ұйымның атқарушы кеңесінің бірінші төрағасы болды. Эрнст Блох, Оссип К. Флехтхайм және Эрих Кастнермен бірге ол 1960 жылдардың соңында Батыс Германиядағы Демократия және қарусыздандыру науқанының (Kampagne für Demokratie und Abrüstung) қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. Сонымен қатар, ол Уолтер Амманн басқарған саяси қылмыстар ісі бойынша қорғаушы адвокаттардың бастамалық комитетінің мүшесі ретінде KPD-ге талқанды тоқтату және Германия Федеративтік Республикасында коммунистік партияны қайта қабылдау үшін күш салды. ДКП құрылғаннан кейін, ол Франкфурт-на-Майндағы Марксистік зерттеулер және зерттеу институтының (IMSF) ғылыми кеңесінің мүшесі болды, сондай-ақ «Марбург мектебі» деп аталатын өкілдерімен және Германия Федеративтік Республикасының басқа қалаларынан келген ДКП-мен байланысты ғалымдармен бірге жұмыс істеді. 1967 жылы Абендрот ағылшын философы Бертран Рассел Вьетнамдағы соғыс қылмыстарын зерттеу үшін құрған Рассел трибуналының құрамына кірді. Абендрот 1960 жылдардағы студенттік қозғалыстың негізгі қолдаушыларының бірі саналады, бірақ ол ешқашан (интеллектуалды) азшылықтың революциялық ұмтылыстарымен келіспеді. Оның үміті әрқашан жұмысшы қозғалысын өзгертуге бағытталған. Сондықтан Марбург манифестіне жауап ретінде құрылған «Демократиялық ғалымдар қауымдастығы» жеке зерттеу еркіндігін қоғам тарапынан болатын шабуылдардан қорғауға арналған еді. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Франкфурт-на-Майндағы Еңбек академиясында оқытумен айналысты. Кейде ол Германия Конституциялық құқық оқытушылары қауымдастығының басқармасында болды. Абендрот 1974 жылы құрылған Мартин Нимеллер қорының негіздеуші мүшелерінің бірі болды.

Бақылау астында

2017 жылы «Süddeutsche Zeitung» (SZ) басылымына Райнхард Геленнің (1902–1979) қызметіне қатысты ақпараттан тұратын шамамен 100 000 беттік құжаттар таратылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын танымал нацист болған Гелен, 1946–1956 жылдары ЦРУ-ға байланысты антикоммунистік Гелен ұйымының басшысы, ал кейіннен 1956 жылдан бастап Германия Федералдық барлау қызметінің (BND) басшысы болды. Ашылған құжаттарға сәйкес, Рейнхард Гелен профессор Вольфганг Абендротты жеке бақылауға алуға рұқсат берген. Геленнің қызметі туралы есепте: [t] мұрағаттық материалдарға 1933 жылы социалистік көзқарастары үшін заңгерлік тәжірибеден шеттетілген заңгер және саясаттанушы Вольфганг Абендротқа қатысты мұқият дайындалған іс-қағаздар кіреді. Бірнеше жылдан кейін Абендрот Грециядағы соғыста қатысқан Вермахттың жазалау батальонына жіберілді. Ол әскерден дезертирлік жасап, грек қарсылық қозғалысына қосылды. Соғыстан кейін Лейпциг университетінде лекция оқыды. Бұл Рейнхард Геленнің «мемлекет жаулары» тізімінде оны алдыңғы қатарға қоюға жеткілікті болды. Абендрот Геленнің агенттерімен қоршалды, олар өздерінің бақылаулары мен жазбаларын Геленге жіберді, олардың барлығы оның жеке архивіндегі 100 000 файлдың ішінде табылды.