Кіріспе

Тұтанғыштығын төмендететін заттар – құрылыс өрттерімен және орман өрттерімен күресу үшін қолданылатын заттар.

Өртке қарсы зат – өрттің таралуын баяулату немесе тоқтату, немесе оның қарқындылығын азайту үшін қолданылатын зат. Бұл көбінесе отынның тұтанғыштығын азайтатын немесе оның жануын кешіктіретін химиялық реакциялар арқылы жүзеге асырылады. Өртке қарсы заттар физикалық әсер немесе эндотермиялық химиялық реакциялар арқылы отынды салқындатуға да қабілетті. Өртке қарсы заттар ұнтақ түрінде (сумен араластырылатын), өрт сөндіруші көбік және өртке қарсы гель түрінде қолжетімді. Сондай-ақ, олар жабын немесе спрей түрінде де қолжетімді, оларды заттарға жағуға болады. Өртке қарсы заттар өрт сөндіруде кеңінен қолданылады, оларды әуеден немесе жерден қолдануға болады.

Жұмыс істеу қағидаттары

Жалпы алғанда, отты төмендетушілер материалдардың өртенгіштігін физикалық түрде тоқтату арқылы немесе өртті тоқтататын химиялық реакцияны іске қосу арқылы азайтады.

Химиялық әсер

Газдық фазадағы реакциялар: жалындағы (яғни газдық фазадағы) химиялық реакциялар отты баяулатушы заттармен тоқтатылуы мүмкін. Әдетте, бұл тежегіштер органикалық галоидтар (галоалкандар) болып табылады, мысалы, Халон және PhostrEx. Осы тежегіштерде қолданылатын химиялық заттар көбінесе улы болады. Қатты фазадағы реакция: кейбір тежегіштер полимерлерді ыдыратып, оларды балқытып, жалыннан қашықтыққа шығарады. Бұл кейбір материалдардың белгілі бір жанғыштық сынақтарынан өтуіне мүмкіндік берсе де, жанғыш пластикалық тамшылардың пайда болуы от қауіпсіздігін шынымен жақсарта ма, әлі белгісіз. Көміртек негізіндегі отындар үшін қатты фазалы отты баяулатушылар отын бетінде көміртек тозығынан қабат түзеді. Бұл қабатты жағу өте қиын, және ол одан әрі жанудың алдын алады. Көпіргіштер: Бұл типтегі тежегіш материалдар құрамында қорғаныш қабатының артында ісінуге себеп болатын химиялық заттар бар, бұл жақсырақ жылу оқшаулауды қамтамасыз етеді. Олар пластик қоспалары ретінде, сондай-ақ ағаш ғимараттар мен болат конструкцияларды қорғауға арналған бояу ретінде қолжетімді.

Өрт сөндіргіштер

А класындағы көбік 2,5 галлондық [APW] және [CAFS] өрт сөндіргіштерінде, бастапқы бұта және шөп өрттерін тоқтату үшін, өрт кедергісін жасау арқылы отты баяулатушы ретінде қолданылады. Басқа химиялық тежегіштер А класындағы материалды және В класындағы отынды жанбайтын етіп, А, В және кейбір D класындағы өрттерді сөндіруге қабілетті. Ұшақтардан төгілген отты баяулатушы суспензиялар әдетте өрттің алдынан түсіріліп, тұтандыруды болдырмау үшін қолданылады, ал өрт сөндіру агенттері өртті сөндіру үшін пайдаланылады.

Жер бетін қаптау

Нысандар өртке қарсы жабындармен қапталуы мүмкін. Мысалы, Рождество ағаштары өртке қарсы заттармен шашыратылады, себебі ағаш кеуіп қалғанда өте тұтанатын және өрт қаупі тудыратын болады. Болат конструкциялардың бағаналары мен арқалықтары өрт кезінде құрылымдық элементтердің әлсіреуіне жол бермес үшін өртке қарсы жабынмен жабылады. АҚШ-тағы жатақханалар да осы өнімдерді қолдануды қарастырып жатыр. Campus Firewatch онлайн-хабарламасы мәліметінше, 2000 жылдан бері ел бойынша жатақханаларда және студенттер үйлерінде болған өрттерден 109 адам қаза тапты. Campus Firewatch басылымының редакторы Эд Комоу Нью-Джерси штатындағы Сетон-Холл университетінде 2000 жылдың қаңтар айында болған өрт кампустағы өрт қаупіне назар аударды. Сетон-Холл жатақханасының ортақ аймағында екі студент хабарландыру тақтасынан баннерді тұтандырғаннан кейін өрт шықты. Өрт жылдам жиһазға тарап, үш студент қаза тауып, 58 студент жарақат алды.

Орман өртін сөндіру

Алғашқы отты кешіктіретін заттар су мен қоюлағыштардың қоспалары болды, ал кейінірек бораттар мен аммоний фосфаттары да қосылды. Әдетте, отты кешіктіретін заттарды ұшақтардан төгізеді немесе өрттің таралуын тоқтату мақсатында жердегі экипаждар өрттің шеттеріне қолданады. Бұл жердегі экипаждарға өртті сөндіруге уақыт береді. Бірақ қажет болған жағдайда, отты салқындату және жалының ұзындығын азайту үшін тікелей отқа төгілуі мүмкін.

Әуеден өрт сөндіру

Аэроагрегаттық өрт сөндіру – ұшақтарды пайдаланып дала және орман өрттерімен күресу әдісі. Қолданылатын ұшақ түрлеріне қанатты ұшақтар мен тікұшақтар жатады. Smokejumpers және rappellers да әуе өрт сөндірушілері ретінде жіктеледі, олар түрлі қанатты ұшақтардан парашютпен түсіріледі немесе тікұшақтардан арқанмен төмен түседі. Өрт сөндіру үшін қолданылатын химиялық заттарға су, судың тиімділігін арттыратын қосымшалар немесе арнайы жасалған отқа қарсы заттар кіруі мүмкін.

Жабайы өрт сөндіруші заттар

Өрттің таралуын тежейтін заттар көбінесе су мен химиялық заттардың қоспасынан тұрады, олардың мақсаты – өрт келе жатқан өсімдіктер арқылы өтуіне кедеріс келтірумен қатар, аумақты сулап ылғалдандыру. Әдетте, оларға бояу қосылады, соның арқасында қолданылған аймақ әуеден анық көрінеді. NFPA 1150 стандартына сай келген өрт сөндіруге арналған гельдік тежейтін заттар да қолданылады. Олар дәстүрлі қызыл тежейтін заттардан ерекшелену үшін басқа түстерге боялады. Гельдер мен олардың бояулары табиғи түрде ыдырау үшін жасалған. АҚШ Федералдық жерлердегі орман өрттеріне қарсы қолдануға рұқсат етілген кез келген өрт сөндіруші құрал АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің бекітілген өнімдер тізіміне енгізілуі керек. Осы тізімге қосылу үшін өнімді Ұлттық технология және даму бағдарламасының бөлімшесі – Wildland Fire Chemical Systems тексеруі қажет, бұл процеске екі жылға дейін уақыт жұмсалуы мүмкін. Phos Chek – орман өрттерінде қолдануға қазіргі уақытта рұқсат етілген ұзақ мерзімді тежейтін заттың танымал бренді. Phos Chek-тің тағы бір өнімі – Wildfire Home Defense деп аталатын тұтынушыларға арналған өрт сөндіруші спрейі, ол қолданғаннан кейін бірден әсер етеді және көп мөлшерде сумен шаюға дейін тиімділігін сақтайды. Ол үйлер мен шаруашылық ғимараттарының айналасындағы отынды жабатын жерлерге қолданылады, әрбір құрылысқа жақын отынды өрттен қорғау үшін өрт кедергісін жасайды. Ember Bloc – үйдің сыртына және жақын жердегі құрылыстарға қолданылатын, орман өртіндегі ұшқын мен жалындардан қорғауға көмектесетін тағы бір тұтынушыларға арналған өрт сөндіруші гель. Оның ерекше қасиеті – үйдің бетіне жабысып, ыстық пен желді күштің әсеріне төтеп беруге қабілетті.

Қоршаған ортаны қорғау

Орман өртін тежегіштерді қолдану, әдетте улы емес деп есептеледі, бірақ тіпті аз улы заттар да организмдерге көп мөлшерде әсер еткенде қандай да бір тәуекел тудырады. Өрт сөндіруде қолданылатын өрт тежегіштер, галогенді өрт тежегіштер өрт кезінде күйген кезде диоксиндер мен фурандар бөліп шығару арқылы балықтар мен жануарларға, сондай-ақ өрт сөндірушілерге де зиян келтіруі мүмкін. Егер адам өміріне немесе мүлікке тікелей қауіп болмаса, су объектілерінен 300 футқа дейінгі қашықтықта құюға тыйым салынады. АҚШ Орман шаруашылығы қызметі – АҚШ-тағы ормандық жүйелерге өрт тежегіштердің әсерін зерттеп, бақылайтын басқарушы мекеме. 2014 жылдың маусым айында жарияланған зерттеуде теңіз бактериялары химиялық құрамы бірдей полибромдалған дифенил эфирлерін (ПБДЭ) синтезделмеген түрде өндіре алатыны анықталды. Бұл химиялық заттар отты тежегіш ретінде қолданылады, бірақ олар қоршаған ортаға зиянды екені белгілі.

Қауіптері

Көптеген химиялық отты тұтандырмайтын заттар (галоалкандар) уытты болып табылатын галондар және PhostrEx сияқты органикалық галогенидтер болып табылады. 1980-ші жылдары ең көп қолданылатын отты баяулатушы материал пентабромодифенил эфирі болды. Денсаулыққа және қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін болғандықтан, Үкімет оны қолдануға тыйым салды. Оның орнына хлорланған трис, хлороалкил фосфаттар, галогенделген арил эфирлері және тетрабромфталат диол диэстерлері қолданыла бастады, бірақ кейін EPA жүргізген зерттеулер олардың құрамында балалар организміне сіңіп, мутацияға себеп болуы мүмкін мутагендер бар екенін көрсетті. Зерттеулер көрсеткендей, халықтың шағын бөлігі отты тұтандырмайтын зат ретінде қолданылатын химиялық заттарға аллергиялық реакция білдіруі мүмкін. Сондай-ақ, зерттеулер көрсеткендей, тежегіш химиялық заттың тікелей өзенге құйылуы судың құрамында аммиактың қауіпті деңгейге дейін жоғарылауына әкелуі мүмкін, бұл балықтар мен басқа да су жануарлары үшін өлімге себеп болуы мүмкін. Егер мөлшері жеткілікті болса, адамдар үшін де қауіпті салдарға әкелуі мүмкін.

Денсаулыққа қатысты мәселелер

Өрт сөндірушілерге осы химиялық заттардың ұзақ мерзімді әсері қатерлі ісікке немесе тері ауруларына шалдығуына мүмкіндік береді, ал қоршаған ортаның ластану мүмкіндігі де қауіпсіздік мәселесі болып табылады. Осы химиялық заттардың көптегені қазір жаһандық ластаушылар ретінде танылып, жануарлар мен адамдардың денсаулығына кері әсер етеді, оның ішінде эндокриндік және қалқанша безінің жұмысын бұзу, иммундық уыттану, репродуктивтік уыттану, қатерлі ісік, сондай-ақ ұрық пен баланың дамуына және неврологиялық функциясына зиянды әсер етеді. Өрт сөндіруші заттарды таратудың ең көп таралған жолы – әуеден өрт сөндіру, яғни осы улы заттар топырақ пен су жүйесін ластауы және содан кейін адам ағзасына енуі мүмкін. Бұл ұзақ мерзімді денсаулық проблемаларына, мысалы, тыныс алу ауруларына немесе басқа да қауіпті денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Тағы бір маңызды денсаулық мәселесі – өрт сөндіруші көбіктер стандартталған жұмсақ және қатты суда уытты болып келеді, сондықтан су жануарларының зарарлануы мүмкін. Егер оларды адамдар тұтынса, осы уыттар адам ағзасына жұғуының жоғары ықтималдығы бар.