Ассирия патшасы Ашшур-бел-кала: Төңкеріс және Арамейлер шабуылы

Кіріспе

Ассирия патшасы, б.з.д. 1074/3–1056 ж.ж. Ашшур бэл кала, жазуда маш шур ЭН ка ла деп көрсетілген, мағынасы «Ашшурдың барлығына билігі бар» деген сөз, Ассирия патшасы болған, б.з.д. 1074/3–1056 ж.ж., Ассирия патшалар тізімінде 89-шы болып тіркелген. Ол Тукульти апил Эшарра I-нің ұлы, одан бұрын қысқа ғана уақыт билік құрған ағасы Ашаред апил Экурдың орнын басып, 18 жыл патшалық құрды. Ол Орта Ассирия империясының соңғы патшасы болды, ал оның билігінің соңғы жылдары Тукульти Мер бастаған оған қарсы төңкеріспен айналысты, бұл төңкеріс оның билігінің соңында Ассирияның батыс шекарасына Арамейлердің шапқындауына мүмкіндік берді. Ол, әсіресе, зоологиялық жинағымен танымал.

Өмірбаян

Оның билеуі орта Ассирия империясына қарсы бетбұрыс болған кезеңді белгілейді, және батыстағы Леванттың маңызды аумақтары шабуыл жасаған арамейліктер тарапынан басып алынды. Ашшур бэл-кала – екінші мыңжылдықтың соңғы монархы, оның туралы маңызды жазбалар сақталған. Оның жылнамалары Ашшур және Ниневиден табылған көптеген сынықтарда жазылған.

Сынған обелиск

Британ мұражайындағы монументалды жазудың аяқталмаған бөлігі – сынған обелиск, Вейднер, Яриц және Боргердің ұсынған аргументтеріне сәйкес, көбінесе оған жатқызылады. Бұл, Тукульти апил Эшарра І-нің науқандарын және оның Амурру жерінің жоғарғы теңізінде (теңіз жылқысы – nāḫiru) аң аулауын еліктегенімен байланысты. Осы аргументтерге Вавилон айларының атауларын енгізуі, оның аты жазылған жалаңаш Иштардың әсем тас мүсінімен бірге табылғаны, арамейлердің KUR a re me-де мекендегендігі және олардың дәстүрлі түрде Ассирия билеген жерлерге енуі жатады. Оны 1853 жылғы тамыздың ортасында ассириялық археолог Хормузд Рассам, «Сеннахирим мен Ашурбанипал сарайларының арасындағы» жерде тапты. Осы нысан дұрыс тағайындалса ғана, оның билік ету кезеңіндегі оқиғаларды қайта құру мүмкін. Бірінші жылы ол солтүстікте Урартуға қарсы жорық жасады, ал епонимдік лауазымды келесі жылға дейін қабылдауды кейінге қалдырды. Екінші жылы Химме, Ḫабḫу және Мари елдеріне назар аударды, соңғысы Ассирия тағына талапкер Тукульти Мердің билігінде болды. Содан кейін оның назары оның шекарасына үнемі шабуыл жасайтын арамейлерге қарсы күреске толы болды, тіпті оларды қуды: «[ ] қабылдаған ешкі терілерінен жасалған салдармен Евфратты кесіп өтті». Ол олармен Қаркемишке дейін соғысты, оны тонады және Ḫārbūr аңғарында кем дегенде 15 науқанды атап көрсеткен Сынған обелискіде айтылған. Жириканодан табылған мәтіндер, ежелгі Дунну ша Узиби, көбінесе Іли идинаның (1069/68) епонимдік жылына (оның 5-ші немесе 6-шы жылы) жатады, олардың бірі алдыңғы жылғы шайқастарды, Ашшур рем нишешу епонимиясын, Шинаму ауданындағы Дунну ша Лишур шала Ашшурда аумақ жоғалған кезде еске түсіреді. Кейін бүкіл аймақ басып алынушылардың қолына түсті.

The Broken Obelisk, an unfinished part of a monumental inscription in the British Museum, is usually attributed to him following the arguments made by Weidner, Jaritz and Borger, despite its apparent imitation of the campaigns of Tukultī apil Ešarra I and his hunting of a nāḫiru (a “sea horse”) in the Mediterranean (the “upper sea of the land of Amurru”). These arguments include the introduction of Babylonian month names, its discovery with a limestone statue of a naked Ištar inscribed with his name, the designation of the Arameans as living in KUR a re me, and their evident progress into traditionally Assyrian ruled lands. It was discovered by the ethnic Assyrian archaeologist Hormuzd Rassam in mid August 1853 at a "locality about half way between Sennacherib's palace and that of Assurbanipal" and depicts the (enlarged) king towering over bound, supplicant prisoners under five symbols of the gods. Any reconstruction of the events of his reign consequently depends heavily on whether this object is correctly assigned. In his first year, he campaigned in the north against Urarṭu, delaying his adoption of the eponym office until the following year. In his second, he turned his attention to the countries Himme, Ḫabḫu, and Mari, the latter of which was under the authority of Tukulti Mer, a pretender to the Assyrian throne. Thereafter his attention was largely absorbed with endless counterattacks against the hordes of Arameans pressing on his borders, whom he even pursued: “[ in] rafts (of inflated) goatskins I crossed the Euphrates.” He fought them as far as Carchemish, which he plundered, and in the Ḫārbūr valley, the Broken Obelisk referencing at least 15 campaigns. Texts recovered from Giricano, ancient Dunnu ša Uzibi, mostly dated to the eponym year of Ili iddina (1069/68) his 5th or 6th year, include one that recalls the fighting the preceding year, the eponymy of Aššur rem nišešu, in Dunnu ša Liṣur ṣala Aššur in the district of Šinamu, when territory was lost. Sometime later the entire region fell to the invaders.