Кіріспе

Войцех Ромуальд Богославский (9 сәуір 1757 – 23 шілде 1829) – поляк актері, театр режиссері және Польша ағарту дәуірінің драматургі. Ол Варшавадағы Ұлттық театрдың (Teatr Narodowy) үш рет директоры болды, сонымен қатар поляк операсын құрды. Ол "Польша театрының әкесі" деп есептеледі.

Ерте өмір

Богуславский Глиннодағы шағын дворяндық отбасында дүниеге келді, ол жер тіркеушісі Леопольд Богуславский мен Анна Тереза Линовскидің ұлы (Pomian елтаңбасын қараңыз). Варшавадағы пиарлар интернатына оқуға барар алдында Краковта оқыған болуы мүмкін. 1774 жылы ол епископ Каетан Солтык сарайына барып, онда ұйымдастырылған әуесқой театрлық қойылымдарға қатысты. 1775 жылы Литва жаяу әскеріне қатысып, үш жылдан кейін офицер курсанты шенімен әскери қызметтен шықты.

1778 - 1790 жылдар

Богуславский өзінің театрлық мансабын 1778 жылы Людвик Монбрум труппасына қосылып бастады, онда ол сахнада алғаш рет өнер көрсетті және Франциск Бохомолецтің "Nędza uszczęśliwiona" (Бақытты бақытсыздық) кантатасының екі актілік опералық бейімделуі зор табысқа ие болды. 1781 жылы Львовта Агнешка мен Томаш Трусколаски труппасымен өнер көрсете бастады, бірақ көп ұзамай Варшаваға оралды. 1782 жылы Польша Ұлттық театрына жұмысқа қабылданды және бір жылдан кейін (1782–84) оның директоры болды, Гродно және Дубно сияқты қалаларға гастрольдер ұйымдастырып, кәсіпкерлік қабілетін көрсетті. Осы кезеңде ол Станислав Август Пониатовскийдің қолдауымен Познаньде жеке театрын ашты, бірақ бұл жоба тез күйреп кетті. Ол масондыққа кірді. 1785 жылы Богуславский Вильнюсте тағы бір театр құрды және оны келесі бес жыл бойы басқарды. Ол қойған пьесалардың арасында Франциск Заблоцкийдің "Фирцик в залотах" (1785) пьесасы болды, ал 1786 жылы Пьер Бомаршестің "Фигароның үйлену тойы" атты жанжалды революциялық пьесасының поляк тіліндегі тұңғыш көрсетілімін ұйымдастырды. Вильнюсте ол өзімен бірге Варшаваға оралғанда алып кеткен, өте талантты актерлер труппасын жинады, онда ол Ұлттық театрдың директоры лауазымын қайтадан иеленді.

1790 - 1794 жылдар

Оның осы мекеменің директоры ретіндегі екінші мерзімі 1790 жылдан бастап 1794 жылы Костюшко көтерілісінің күйреуіне дейін жалғасты. Ол көркемдік, әлеуметтік және азаматтық миссиясы бар нағыз ұлттық сахна құрудан тұрды. Богуславский театрды, ең алдымен, жақсылық күші ретінде қарастырды, оны ұлттық идеяларды тарату платформасы ретінде санады: 1788–92 жылдардағы Ұлы Сейм кезінде мемлекеттік реформалар Ұлттық театрдың көптеген қойылымдарының тақырыбы болды. Реформашылдардың жақтасы болған Богуславский поляктар үшін ең маңызды деп есептеген мәселелерді көтеретін репертуар жасады. Осы кезеңде ол театр үшін өлең де жазды. Джулиан Урсин Немцевичтің «Посолдың оралуы» (Powrót posla) (1791) пьесасын қойғаннан кейін, ол Польшаның тұңғыш саяси комедиясы, оның жалғасы «Ұлттың алғысының дәлелі» (Dowód wdzięczności narodu) (1791) пьесасын жазып, сахналады. Сондай-ақ, ол «Генрих VI аң ауында» (Henryk VI na Łowach) (1792) және ең танымал туындысы – «Көктемгі керемет немесе краковтықтар мен таулықтар» (Cud mniemany, Czyli krakowiacy i górale) (1794) Польшаның тұңғыш операсын, Стефанидің музыкасына қойды. Костюшко көтерілісінің алдында көрсетілген бұл қойылымға цензура үш қойылымнан кейін тыйым салды. Бірақ, халық саяси мағынасын бірден түсінді, көп ұзамай Варшава көшелерінде «Краковтықтардан» үзінділер айтыла бастады. «Ұлттық театр сахнасындағы Шчесны Потоцкий, Коссаковский, Ожаровский, Забиело, Анквич сияқты жалған сатқындардың жүздері өтірікке толы еді», – деп жазды Антони Требицки. «Бұл комедиялық және біздің корольдігімізге таңылған барлық билеушілердің абсурдтылығын жақсы бейнелей алмас еді, өйткені олардың «Краковтықтар» фарсын ойнауға берген бірлескен рұқсаты, сол кезде жазылған, көтеріліске шақырды және осы мырзаларға жақын арада не болатынын жариялады». Богуславский «Көктемгі керемет/Краковтықтар мен таулықтар» қойылысы үшін тұтқындалуға тиіс еді, бірақ Корольдік маршалы Мозыньскийтің араласуы арқасында қашып кеткен көрінеді.

1794-1799 жылдар

Көтеріліс күйрегеннен кейін Богославский Варшавадан Львовқа кетіп, театрдың маңызды костюмдерін, реквизиттерін және кітапханасын өзімен бірге алып жүрді. Львовта ол 1799 жылға дейін өзі басқарған тағы бір поляк театрын құрды. Жергілікті цензурамен ұзақ келіссөздерден кейін, ол 1796 жылы "Краковтар мен таулы жерлер" спектаклін қайта қойып, 1797 жылы Шекспирдің "Гамлетін" сахналады. 1797 жылы ол өзінің "Искахар, Гуахара королі" атты мелодрамасын да қойды. "Богославский «Гамлетті» және басқа да драмаларды поляк тіліне аударды, себебі ағартушылық театры, әлемдегі ежелгі дәстүрге сәйкес, әлемдік генийлердің туындыларын өзінің талғамына бейімдеді. Туындылар поляк тіліне аударылуының себебі, көрермендер шетелдік әдет-ғұрыптардың ерекшелігі мен жаттығына таңданып қалмас үшін, өздерін сахнадағы айнадағыдай көрулері керек еді". Богуславский поляк сахнасына классикалық трагедияларды және Шекспирді әкелді, бардтың туындыларының аудармалары мен бейімделулері бойынша қойылымдар қойды. Ол сондай-ақ бірнеше түпнұсқа пьесалар жазып, француз, неміс, ағылшын және итальян пьесаларын аударды, бейімдеді, өзгертті және поляк шындығына сәйкестендірді. Барлығында ол сексеннен астам трагедия, комедия, драма және опера либреттосының авторы болды. Богуславский бастапқыда классикалық француз қағидаларын қолдады, бірақ кейіннен өмірге жақын деп санайтын неміс драмаларына көшті. Ол Жан Расин, Мольер, Вольтер, Пьер Бомарше, Дени Дидро, Фридрих Шиллер және Готтфрид Лессингтің пьесаларын қойды. Оның қызығушылығы тек амбициялық репертуармен ғана шектелмеді, ол сонымен қатар көп көрермен жинаған мелодрамалар мен водевильдерді, сондай-ақ опералар мен балеттерді сахналады. Богуславский барған жерінде поляк сахнасын құрып, оның жаңа театрлары оның кеткеннен кейін де тәуелсіз мекемелер ретінде жұмыс істей берді. "Поляк тілінде өнер көрсетуге мүмкіндік болған жерде театр салу және мүмкіндігінше поляк тілінде өнер көрсету, қажет болған кезде және қажетті уақытта Варшавадан шыққандығын және Варшаваға қайтатынын жариялау және әрқашан есте сақтау" – оның шығармашылық және ұйымдық ұстанымы болды. Оның "мектебінен" шыққан актерлер де жаңа театрлар құрды. Ол әріптестеріне дауыс қою және мінез-құлқы үйретті, актерлік өнерде табиғилықты үнемі қолдады. Богуславский көптеген актерлерге таланттарын дамытуға көмектесті, оның шәкірттері Казимир Оусинский, Алойзи Жолковский, Агнешка және Томаш Трусколаски, Франциска Пирожинска, Бонавентура Кудлич, Йозефа Ледоховска, Людвик Дмушевский және тағы да басқалар. Актер ретінде ол басты рөлдерді ойнаудан бастады, бірақ оның ең үлкен актерлік жетістіктері кейін Ұлттық театр директоры болып қайта тағайындалғанда болды, ол "Очьярзаның арбасы" ("La Brouette de Vinagrier" пьесасының өзінің бейімделуі) спектаклінде Ескі Доминикті, "Аңшылық саяхатта Генрих VI" спектаклінде Фердинанд Кокиелді және "Краковтар мен таулы жерлерде" Бардосты ойнады. Бұл рөлдердің барлығы қарапайым халыққа тән болғанымен, Богуславский қарт адамдар, билеушілер немесе тирандар ретінде де бірдей сенімді болды, ол Шекспирдің трагедиясында Лир патшасын (1805), Антонио Сальеридің музыкасына қойылған "Аксур" драмасында Аксур патшасын (1793) және Пьер Корнельдің "Хорация" драмасында Ескі Хорацийді ойнады. Сахна режиссері ретінде Богуславский суретшілер мен музыканттармен жұмыс істеуге шебер болды. Ол суретшілер Антони Смуглевич, Ян Богомил Плерш, Инноченто Мараино және Антонио Скотиомен, сондай-ақ Йозеф Элснер мен Карол Курпинский сияқты талантты музыканттармен жиі жұмыс істеді. Оның ең қызықты қойылымдары - жазушы және режиссер ретінде бірнеше аспектілерді қалыптастырған және көбінесе басты рөлде ойнаған қойылымдары болды.

1799-1814 жылдар

1799 жылы Богуславский Варшаваға оралып, Ұлттық театрдың үшінші рет директоры болды және 1814 жылға дейін осы лауазымда қалды. Осы кезеңде ол Познань, Калиш, Лович, Краков және Гданьск сияқты Польшаның басқа да қалаларында өнер көрсетті. Ол көрермендердің көп бөлігінің сүйіктісі болды, бірақ сыншылар оны «вульгарлық талғамға» ие деп сынады. 1811 жылы ол Польшадағы алғашқы драма мектебін құрды және «Драматургия, czyli nauka sztuki scenicznej dla Szkoły Teatralnej napisana przez Wojciecha Bogusławskiego w Warszawie 1812» (Драматургия немесе Театр мектебі үшін сахна өнері туралы оқулық, Варшавада 1812 жылы Войцех Богуславский жазған) атты оқулық жазды. 1814 жылы ол Ұлттық театр «кәсіпорнын» Людвик Осинскиге тапсырды, бірақ театрмен байланысын үзбеді. Алғашқыда ол Ұлттық театрда өз труппасымен өнер көрсетті, бірақ кейін Вильнюстегі және басқа сахналарда да ойнады. Өмірінің соңында ол «Dzieje Teatru Narodowego» (Ұлттық театр тарихы) атты еңбегін жазып, жариялады, сондай-ақ «Dzieła Dramatyczne» (драмалық туындылары) жинағын құрастырып, басып шығарды. Войцех Богуславский 1827 жылы соңғы рет сахнада өнер көрсетті.

Өлім

Ол 1829 жылдың 23 шілдесінде Варшавада 72 жасында қайтыс болды.

Өмірден кейінгі өмір

Ол 1978 жылы драматургтерді бейнелейтін сериядан шыққан польшалық пошта маркасында есте қалдырылды. Ол атақты венгр жазушысы Дьердь Широның "Аз Икшек" (1981) романының басты кейіпкері.