Кіріспе

Жүзім түрлері

Vitis rupestris – Америка Құрама Штаттарында өсетін жүзімнің бір түрі. Ол «шілде», «Coon», «құм», «қант», «жағажай», «бұта», «қараңғы жүзім», «ингар», «тас» және «тау жүзімі» сияқты көптеген халықтық атаулармен белгілі. Ол бірнеше француз-американдық гибридтерді, сондай-ақ көптеген тамырлық қосымшаларды шығару үшін қолданылады.

Тарату және экология

Витис рупестристің табиғи таралуы Миссури және Арканзас штаттарындағы Озарк тауларында шоғырланған. Бұл түрдің сирек кездесетін популяциялары шығысқа қарай Пенсильванияға дейін, ал оңтүстік-батысқа қарай Оклахома және Техасқа дейін таралған. Калифорнияның Сан-Франциско шығанағы аймағында осы түрдің кездесуі туралы бірнеше хабарлама бар, бірақ бұл көбінесе мәдени егістен қашып кеткен түрлер болуы мүмкін. Витис рупестрис – өзін-өзі ұстап тұратын, бұталы өсімдік, ол көлеңкеде өспейді және тек тасты өзен мен арна жағалауларында ғана кездеседі. Өзендерді тоғандармен бөгеу және кеме жүру үшін аралдарды жою салдарынан оның көптеген мекендеу орындары жойылған. Витис рупестрис Индиана, Кентукки, Пенсильвания және Теннесси штаттарында қорғауға алынған немесе жойылу қаупі бар түрлер тізіміне енген. Жабайы Витис рупестристің белгілі орналасқан жерлері жылдам жойылып барады, бұл осы жүзім түрінің болашағына қауіп төндіруі мүмкін. Ол таралу аймағының кейбір бөліктерінде өзен жағалауы жүзімі және басқа Витис түрлерімен будандасқан түрлермен кездеседі.

Ботаникалық сипаттама

Өсуі тік, көп тармақты, 4-8 футқа дейін жететін, сирек өрмелегіш болады. Тамырлары жіңішке, сымдай берік және тереңге сіңіп, жер асты суларын табу арқылы құрғақшылыққа төтеп беруге қабілетті. Жасы кезінде ағашы тегіс және қызыл, ал жетілгенде цилиндрлі, жіңішке жолақты болып келеді, қабығы қара түсті және жасы ұлғайған сайын қоюланады. Ағашы ұзақ сақталады, тығыз, бірақ қатты емес. Бүйрекшелері кішкентай, шар немесе сәл конус тәрізді. Өрмелер кішкентай, қызыл түсті, қысқа аралықтары бар. Жапырақтары ланцет тәрізді, үлкен, қызыл тамырлары бар. Сабақтары бүкіл ұзындығында терең және кең ойықтарға ие. Жапырақтары айқын жолақты және көбінесе тегіс болады. Жапырақтарының ені әдетте 3-4 дюйм, кейде 5 дюймға жетеді. Шоғырлары өте кішкентай, кейде иықты болады. Рахисы тегіс және ашық жасыл. Гүлдері құнарлы, аталықтары иілген және бүйірінен иілген, гүлдері көп мөлшерде тозаң шығарады. Жемістері 1/4-1/2 дюйм диаметрінде, дөңгелек немесе сабаққа жақын жерде сәл жалпақ, көбінесе екі жидек біріккендей екі еселенеді. Жемістері қара, жұқа қабықты, жұмсақ және ерігіш жұмыртқасы бар, гүлдері аздау. Жұмыртқасының бір бөлігі қабыққа жақын жабысып, қызғылт-күлгін түске боялады. Жемістері 8 дюймге дейін жететін шоғырларда 3-4 кішкентай тұқымды болады. Өсімдік тез өсіп, жемісі ерте піседі. Бұл түр өткен жылғы ағашы қыста зақымданса, 2-4 жылдық ағаштан шыққан жас бұтақтарда да жеміс бере алады. Кесінділерден оңай көбейеді, ал тозаңы басқа Vitis түрлерімен ұрықтандыру және будандастыру үшін өте күшті.

Жәндіктер мен ауруларға төзімділік

Су деңгейіне терең бойлап өсетін тамырларының арқасында құрғақшылыққа жоғары төзімді. Бірақ, егер тамырлары су деңгейіне жетпесе, зақымдануға ұшырайды. Жапырақтары саңырауқұлақтар мен жәндіктердің шабуылына қарсы тұруға жақсы бейімделген, сонымен қатар көптеген мал жануарларының сүйікті тағамы. Кейде антракнозға шалдығады, бірақ зардабы аз, ал қара шіру, қызыл шіру және ұн шіруге төзімді.

Өсімдіктер және будандар

Ауруларға төзімді гибридтер алу үшін басқа түрлермен (көбінесе Vitis vinifera және Vitis lincecumii) будандастыруда кеңінен қолданылады. Бұл түрді өз тамыр жүйесінде филлоксераға және қызыл шөпке (downy mildew) төтеп бере алатын сорттарды шығару үшін жиі пайдаланған. Бұл түрді жиі қолданған селекционерлерге Т. В. Мунсон, Альберт Сейбель (қараңыз: Сейбель жүзімдері), Жоанн Сейве және Элмер Свенсон (тікелей емес, 'Vitis rupestris' бар сорттарды будандастыру арқылы) жатады. 'Vitis rupestris' көбінесе 'француздық гибридтік' жүзімдерінің (немесе 'француздық тікелей өндірушілер') тегінің үлкен бөлігін құрайды, мысалы, Сейвал, бірақ ол өз отанында көбінесе Vitis labrusca пайдасына ескерілмей қалды. Қазіргі заманғы Еуропаның Vitis vinifera санаттарына жататын көптеген "PIWI" сорттары, мысалы, Solaris және Regent, 'Vitis rupestris' тегін қамтиды. Рупестрис Сент-Джордж деп аталатын сорт тұқымдық өсіруде және тамырлық қалдық ретінде кеңінен қолданылады. Австралияда танымал сорт – Vitis vinifera 'Ганзин Глори', ол V. rupestris пен V. vinifera гибриді, жеміс бермейді және күзгі жапырақтарымен әсемдік үшін өсіріледі.