Кіріспе
Патрик Янг Александр (28 наурыз 1867 – 7 шілде 1943) – британдық авиацияның пионері, ауыррақ ауадан ұшу мүмкіндігіне қызығушылық танытқан. Ол әуе шарымен ұшуға әуес болған, сонымен қатар метеорология саласында да белсенділік танытқан. Ол көптеген метеорологиялық және авиациялық тәжірибелер жүргізіп, өзінің жабдықтарын жасаған. Жастығынан бастап Австралияға, кейін АҚШ-қа көптеген сапарлар жасап, Атлантика мұхитын кем дегенде 50 рет кесіп өткен. Ол Еуропаны кеңінен аралап, қызығушылықтарын қанағаттандыру үшін Мексика, Ресей, Сібір және Африкаға барған. Патрик Александр авиацияның алға басушыларымен құрметті қарым-қатынаста болды және Октав Шанут, Райт ағайындылары, Альберто Сантос-Дюмон, Лоуренс Харгрейв, Луи Блериот, Генри Фарман, Фердинанд фон Цеппелин, Rolls-Royce компаниясының Чарльз Роллс және майор Баден-Пауэлл сияқты тұлғаларды, сондай-ақ Еуропа мемлекеттерінің басшыларын және патшалық отбасыларын білген. Әлемді шарлаған Патрик авиацияға қызығушылық танытқандардың кездесулерін ұйымдастырып, жасалып жатқан жетістіктер туралы лекциялар оқыған.
Patrick Young Alexander (28 March 1867 – 7 July 1943) was a British aeronautical pioneer fascinated by the possibility of heavier than air flight. He was an enthusiastic balloonist and he was also particularly active in meteorology. He performed many meteorological and aviation experiments, designing and building his own equipment. He travelled widely, visiting Australia in his youth and later making many visits to USA – crossing the Atlantic at least 50 times – he travelled widely in Europe and visited Mexico, Russia, Siberia and Africa in pursuit of his interests. Patrick Alexander was respected by fellow aeronautical pioneers and knew Octave Chanute, the Wright brothers, Alberto Santos Dumont, Lawrence Hargrave, Louis Blériot, Henry Farman, Ferdinand von Zeppelin, Charles Rolls of Rolls Royce and Major Baden Baden Powell, as well as European heads of state and royalty. Patrick, a world traveller, arranged meetings between those interested in aeronautics, and gave lectures on the progress being made.
Алғашқы жылдар
Александр Эрн Вилласында, Белведерде, Эритте, Кентте дүниеге келді. Оның анасы Харриотта Эмма, ал әкесі – шотландиялық Эндрю Александр. Оның ағасы Джон Эдмонд үш жасқа үлкен болды. Әкесі Эндрю Александр – белгілі инженер-құрылысшы және механика инженері. Ол авиацияға қызығушылық танытты және 1866 жылы Корольдік авиациялық қоғамның негізін қалаушы мүшесі болды. Ол қоғамға "Ауадағы навигациядағы күш пен салмақ арақатынасы" деген мақалалар ұсынды. 1875 жылы ол Томас Мойдың "Аэропароходына" Кристалл сарайында барып қарады. Бұл машинаның көптеген қызықты ерекшеліктері болды және ол қысқа ғана уақытқа ауаға көтерілген болуы мүмкін; куәліктер әртүрлі. Сол жылы Эндрю Александр Шеффилдтегі Чарльз Каммелл және компаниясының "Циклоптар" зауытының директоры болды, онда ол әскери кемелерге арналған бронялық плиталарды жақсартумен айналысты. Эндрю Александр – практикалық ойлы адам болғандықтан, қиялға берілмейтін, бірақ көптеген адамдар ауадан ауыр ұшу идеясын күлкіге айналдырған кезде, ол Патрикке авиация мәселелері шешілетініне сенімді екенін айтты. Ол Патриктің өміріне зор ықпал етті. 1878 жылы Патрик Александр, әкесінің ынтасымен, Пеноның үлгісіндегі серіппелі қозғалтқышпен жұмыс істейтін ұшақ моделін жасады. Сол жылдың соңында Патрикті әкесі Париж көрмесіне алып барды. Бір нәрсе тартымды болды: Анри Гиффардтың үлкен сутегі шарлары, бір мезгілде 52 жолаушыны байланған күйде аспанға көтерілуге қабілетті. Бұл тәжірибе 11 жасар Александрға терең әсер етті. Эндрю Александр "Циклоптар" зауытынан кеткеннен кейін, Александр отбасы Шеффилдтен Батқа көшіп келді, ал Патрик Сауда флотында мансап жасауға шешім қабылдады.
Теңізде
1 сәуірде 1885 жылы, 18 жасқа толғаннан кейін үш күн өткен соң Патрик Александр сауда флоты офицері ретінде оқуға қабылданды. Одан кейін бірден ол 478 тонналық «Минеро» баркасына мінді, ол Батыс Австралиядағы Фримантелге, тек желдің күшімен 12 500 миль (20 117 км) қашықтыққа бағытталды. Сапардың 60-шы күні, желкендермен жұмыс істеу кезінде Патрик тірегінен шығып құлап кетті. Ол палубаға түсіп, аяғын сындырып алды. Кеме портқа үш аптадай сапармен келе жатқан еді, сондықтан Патрикті сапардың соңына дейін төсекте жатқызып, аяғын ерекше медициналық көмексіз жазылуына мүмкіндік берді. «Минеро» Англиядан бір адам кем экипажбен шыққан еді. Фримантелде экипаждың екі мүшесі кемеден секіріп кетті, мүмкін шөлде алтын табылды деген қауесеттерге ықпал еткен болуы мүмкін. Жаңа экипаж табу қиын болды және тек біреуін ғана таба алды. «Минеро» солтүстікке қарай 1609 км қашықтықтағы Коссак және Порт-Уолкоттқа қарай жүзді, Лондонға қайту үшін жүк, мүмкін жүн мен інжу-маржан іздеді. Патрик таяқпен жүріп, экипажтың жетіспеуіне байланысты, бар күшімен көмектесе бастады. 10 тамызда, жауынды күні, сырғақ палубада Александр қайтадан құлап, жарақат алған аяғын қайтадан сындырып алды. Ол Джералдтон қаласындағы Виктория ауруханасына жеткізілді. «Минеро» онысыз Лондонға қайтып келді. Патрик Англияға оралды; емделуіне қарамастан, жарақатының өмір бойы соқыр қылатыны анық болды. 1886 жылы Патрик Александр Англиядан алыс болғанда, оның үлкен ағасы қайтыс болды. Келесі жылы Патриктің анасы Эмма қайтыс болды. 1890 жылы Патриктің әкесі Эндрю 62 жасында қайтыс болды. 23 жастағы Патрик толыққанды жалғыз қалды. Патриктің әкесі оған бар мүлкін қалдырды: шамамен 60 000 фунт стерлинг (қазіргі шақта £). Ол кезде бұл сомма бір адамға жайлы өмір сүруге жеткілікті еді. Патрик мұрасын өзінің әртүрлі қызығушылықтарын іске асыру үшін пайдалануды жоспарлады.
Ұшып кетіп жатырмыз
Патрик Александр авиация және оған байланысты метеорология, парашют, ауа шарлары және винттер сияқты пәндерге қызығушылық таныта бастады. Шамамен 1888 жылы ол сымсыз телеграфпен айналысты. Француз авиация тарихшысы Шарль Долфус Патрик Александрдың әуе кемелері мен ұшақтарды автоматты түрде бағыттау үшін сымсыз байланысты қолдануды алғаш ұсынғанын және Патрик Александрды "Ғарыш пионері" деп атағанын жазды. 9 маусым 1891 жылы Патрик Александр авиатор Гриффит Брюэрдің серігінде газды шармен көтерілді: бұл оның лицензиялы шаршы болуына әкелетін көптеген шар көтерілулерінің біріншісі болды. Патрик шар жасаушы Персиваль Г. Спенсерден үш адамдық (кейбіреулер бес адамдық) шарға тапсырыс берді және шарына "Батыс патшайымы" деп ат қойды. 1892 жылдың жазында Патрик және оның досы Филип Брахам бірнеше рет ұшты. Олар метеорологиялық бақылаулар мен өлшемдерді жинап, фотосуреттер түсірді. Олардың оқиғалары бірнеше жергілікті газеттерде жарияланды. Сондай-ақ 1891 жылы Патрик Александр Бат қаласында орнатылған диафрагмалық рефракторлық телескопты сатып алды. Телескоптың салмағы бірнеше тоннаға жететін. Телескоп астрономиялық бақылаулар үшін толық жабдықталған еді және Патрик 1921 жылға дейін Корольдік астрономиялық қоғамның мүшесі болды. Ол достарына және құрметті қонақтарға телескопты көрсетуді ұнатса да, астрономияға деген қызығушылығын басқа құмарлықтары басып озды; телескоп, мүмкін, ғылыми ойыншық болған. Барри Беллинджер телескоптың негізгі шарларды босатудан бұрын, әуеге жіберілген пилоттық шарларды бақылау үшін қолданылғанын айтады; алайда, осындай өлшемдегі және типтегі телескоп мұндай жұмысқа жарамсыз болып көрінеді. 1893 жылы Патрик Александр Персиваль Спенсерден сыйымдылығы бар шарға тапсырыс берді. Ол кезде C. G. Spencer and Sons компаниясының ең үлкен жарнамаланған шары болды және ол жасалған кезде көпшіліктің қызығушылығын тудырды. 12 жолаушыны көтере алатын бұл шар, соңғы жасалған ең үлкен шарлардың бірі болды. Александр оны "Маджестик" деп атады. 1894 жылы Патрик оны Германияға алып барып, онда неміс ғалымдары мен жұртшылықтың, сондай-ақ кайзер Вильгельм II-нің қызығушылығын тудырған ғылыми көтерілулер жасады. 1783 жылы Монгольфье ағайындыларының алғашқы шармен көтерілуінен бастап, шарлардың шынымен пайдалы болуы үшін олардың басқарылатыны белгілі болды. Патрик Александр өзінің ойын әуе кемелерін қозғалту мәселесіне жұмсады. 1893 және 1894 жылдары ол бірқатар патенттерге өтініш берді. Оның идеяларына екі жақтан қозғалатын ескектер және желкендерге ұқсайтын бейімделетін винт кірді. Бір патентте шардың қаптамасындағы газды құбырлы буды пайдалану арқылы қыздыру құралы бар, ал бу құбыры шар жарылған немесе тесілген жағдайда парашют түрінде шарды қолдауға да қызмет етті. Патриктің ешбір идеясы іске аспады, бірақ өмір бойы ол әуе кемелерінің мүмкіндігіне сенімін жоғалтпады. Бат қаласында Патрик Александр бірнеше шеберханалардың алғашқысын құрды. Оның ең беделді шеберханасы 1900 жылы сатып алынған Батестондағы Тау болды. Мұнда ол баққа газ жеткізуді және шарды үрлеу клапанын орнатты. Қалалық газ, сутегідей жеңіл болмаса да, оңай қол жетімді және өте арзан болды; әрине, ол өте тұтанатын еді. Оның шеберханалары толық жабдықталған және бірнеше адам жұмыс істеді, онда ол тәжірибелік шарлар мен метеорологиялық аспаптарды жобалап, өндірді. Патрик Александр Берлин, Париж және Американың Аэро клубтарына, сондай-ақ Австрияның Аэро клубына қосылды. 1900 жылы алғашқы цеппелин алғашқы рейсін жасады, оны Александр бақылады. Цеппелин Констанс көліндегі жүзетін жиналыс залынан ұшырылды; Патрик мүмкіндігінше жақын болу үшін моторлы қайықтан байқады. Сол жылы Берлин метрологиялық институтының шақыруымен ол әлемдегі ең үлкен шармен ұшты, ол бағытталмайтын және сыйымдылығы бар. Оның мақсаты метеорологиялық өлшемдер жасау және қолданыстағы төзімділік рекордтарын жаңару болды. Патрикке, неміс емес адамға орын ұсынылғаны, оның беделін көрсетеді. Шар 20 күндік азық-түлікпен және барлық жағдайға дайындықпен жабдықталған. Шар 27 қыркүйекте, сағат 6-дан сәл бұрын ұшып кетті. Сол күні кешке олардың арқандары ағаштарға ілініп, желдің күшті соғуынан экипаж бақылауын жоғалтты. Қараңғыда газды босатып, шарды жерге түсіру туралы шешім қабылданды. Бұл амбициялы экспедиция басталғаннан кейін аяқталды. Патрик Александр әуеден ауыр ұшу машиналарын жасауға қызығушылық танытты. 1890 жылдардың басында ол планерлермен тәжірибе жасаған Отто Лилиентальмен кездесті және әртүрлі көздерден идеяларды зерттеуді жалғастырды. 1896 жылы Хирам Стивенс Максім өте үлкен бумен жұмыс істейтін машинасымен қысқа ғана уақытқа көтеріліп, рейльстен шығып кеткенде ұшуға жақын келді. Патрик Октав Шанут және ұшумен тәжірибе жасаған басқалармен байланыста болды. АҚШ-та 1903 жылға дейін Патрик Сэмюэл Пирпонт Лэнглиге барды, оның сәтті үлгілері көп назар аударды. 1902 жылғы Рождествода ол Райт ағайындыларын Китти Хоукке барды. Патрик Александрдың 1903 жылдың қазанында АҚШ-қа қайта баруды жоспарлап отырғанын естіген Райт ағайындылары, өз жұмысына кедергі келтіруді ұнатпайтындықтан, оны кездесуге қуанышты екендерін айтты. Алайда, Патрик маңызды телеграмманы жіберіп алып, олардың хабарламасын алмады. Патрик Райт Флаердің 17 желтоқсан 1903 жылы жасаған алғашқы рейсін көру мүмкіндігін жіберіп алғанын қатты өкінген болуы керек. Гэмпширдегі Олдершот 1854 жылы Британ армиясының үйі ретінде таңдалған маңызсыз ауыл болды. Армия Олдершотта Армия шар бөлімін құрды. 1904 жылдың маусымында америкалық авиация пионері Сэмюэл Франклин Коди Олдершотқа өзінің жұмысын сынау үшін келді. Ол Армиямен бірлесіп, шарлар, жұмыршақтар және ұшақтармен жұмыс істеді. Осы жылы Патрик Александр Суррейдегі жақын орналасқан Майтчеттке көшті, онда ол Армия шар бөлімімен айналысты. Кейін Англияда ұшақпен ұшқан алғашқы адам болған Кодимен бірге тұрды. 1905 жыл қайырымдылықтың жылы болды. Сомерсеттегі Чард 1848 жылы Джон Стрингфеллоу жасаған авиациялық тәжірибелердің орны болды: ол алғашқы қуатты ұшуға жеткен модель ұшақ құрды. Осы тәжірибелердің кейбір қалдықтары Вашингтон мұражайы үшін сатып алынды. Патрик Александр Стрингфеллоудың ертерек үлгілерін сатып алып, оларды өз қаражатымен қалпына келтіріп, Лондонның Виктория және Альберт мұражайына сыйлады. Сондай-ақ Патрик өзінің телескопын – 8 дюймдік рефракторды – Соғыс министрлігіне ұсынды. Ұсынысқа оны орналастыру үшін қолайлы обсерваторияны салу құны да кірді. Ұсыныс қабылданды және орын таңдалды. 1906 жылдың желтоқсанында Олдершот обсерваториясы ресми түрде ашылды, ашылу салтанатына Олдершот қалалық кеңесінен бірнеше жоғары лауазымды шенеуніктер мен қонақтар қатысты, сондай-ақ Патрик Александр өзі де қатысты. 1910 жылдың қаңтарында Патрик Александр 1000 фунт стерлингтік Александр сыйлығының шартын жариялады, ол авиацияға жарамды жеңіл қозғалтқышты жасау үшін ұсынылатын жүлде болды. Жүлде Александрдың негізін қалаушы мүшесі болған Aerial League арқылы ұсынылды және сынақтар Ұлттық физикалық зертханасымен жүргізіледі. (Жүлде, Александрдың өзінің ақшасы, айтарлықтай сома болды; 1910 жылы 1000 фунт стерлинг қазіргі күні фунт стерлингке тең.) Бір жылдан кейін сынақтар жүргізілді. Aster Engineering Ltd компаниясының Green Engine өте жақсы өнер көрсетті және бірауыздан жүлде жеңіп алды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Соғыс басталғанда Патрик Александр өзін қажет етуге құлшынды. Ол көп ұзамай қайтадан Америкаға барып, американдық баспасөзде мәлімдемелер жасау арқылы британдық пропагандаға көмектесті. Ол Нью-Йорк журналистеріне жақсы таныс болды, олар оның ой-пікірлерін кеңінен жариялады, және Патрик табиғи түрде авиацияның соғыстағы маңыздылығы туралы өз көзқарасын білдірді. 1917 жылы ол жаңадан құрылған Әуе министрлігінде Фалмуттағы метеорологиялық кеңседе жұмысқа орналасты; ол соғыс аяқталғанға дейін осы жерде жұмыс істеді.
Оқыту
Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде Патрик Александр елу жасқа толып, оның мұрасының көбісі таусылып бітті. Соғыс кезеңінде авиация саласында болған дамумен тіпті оның зор күші де қадамдаса алмады. Ол өмірінің қалған бөлігін Виндзордағы Императорлық қызмет колледжінде өткізді. Онда ол студенттерге аэронавтикалық принциптердің негіздерін оқытты.
Мұра
Патрик Александр 1943 жылғы 7 шілдеде дүниеден өтті, көбінесе ақшасын қайырымдылыққа жұмсағандықтан, жақында дерлік мүсіз қалды. Бүгінде ол көпке танымал емес, авиацияға ерекше және ұзаққа созылатын үлес қоспаған және оның есіміне арналған бірнеше шағын ескерткіштер ғана бар. Оның авиация тарихына басты үлесі – тынбай еңбек етіп, көптеген сапарлар жасап, жазбалар қалдырып, көпшілік алдында сөз сөйлеп, жан-жақты көмек көрсету арқылы ол идеяларды елдер мен құрлықтар арасында жинап, таратуға жауапты болды. Осылайша, саланың дамуы одан да баяу болған болар еді. Ол жомарт адам болды – уақытын, білімін және ақшасын аямайтын. Ол мұраға және кәсіпкерлік қабілетіне байланысты байлыққа ие болды, бірақ материалдық жетістік оған аса маңызды болған жоқ. Оны табиғи құштарлық пен амбиция жетелеп отырды, бірақ ол әрқашан басқалардың күш-жігерін қолдады, көбінесе жомарт қаржылық көмек көрсетті және олардың жетістіктеріне қызғанбады. Патрик Александр Виндзордағы шағын шіркеу маңына жерленді. Қызығы, оның қабір тасы Хитроу әуежайынан келетін ұшу жолына қарап тұр және қарапайым жазумен белгіленген: