Кіріспе

Болгария тарихының 1990 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі кезеңі – коммунизм құлағаннан кейін басталатын және нарықтық экономикаға өтумен сипатталатын Болгария тарихының бір кезеңі.

Коммунистік биліктің соңы

Шығыс блоктағы либерализацияға бағытталған әлеуметтік, саяси және экономикалық реформалар Михаил Горбачевтің 1980 жылдардың соңында Болгарияда сезілген Кеңес Одағындағы реформалар бағдарламасымен басталды. Шындығында, қатаңдықтардың жеңілдеуі Сталиндік дәуірдің аяқталуымен басталды және көптеген бұрын тыйым салынған әдеби туындылардың аударылуына, сондай-ақ Голливуд фильмдеріне дейін баяу дамыды. Батыс өнімдерімен, жарнама элементтері бар дүкендер ашылды (өнімдерді жарнамалау Шығыс блогында бұрын белгісіз және қолданылмаған, себебі барлығына бірдей қолжетімді болды), коммунистік жылдардың осы жаңалықтары Comecon елдері үшін Темір Қоршаудың біртіндеп бұзылуын көрсетті. Бұл, Горбачевтің саясатымен бірге, халық арасында бостандық пен демократияға деген үміттердің артуына әкелді. 1989 жылдың қараша айында Софияда экологиялық мәселелерге байланысты демонстрациялар өтті, олар тез арада саяси реформаларға бағытталған жалпы науқанға ұласты. Коммунистердің демонстрацияларды таратуға тырыспауы болашақтағы өзгерістердің мүмкін екендігін көрсететін белгі болды. Шын мәнінде, коммунистік саясаткерлер Тодор Живковты партия және ел басшысы қызметінен босатуға дауыс берді, оның орнына Петар Младеновты тағайындады, бірақ бұл оларға билікте аз ғана уақытқа мүмкіндік берді. 1990 жылдың ақпан айында көшедегі наразылықтардың қысымымен Коммунистік партия билікке деген талаптарынан бас тартты, ал 1990 жылдың маусым айында 1931 жылдан бері өткен алғашқы еркін сайлау болды, оның жеңімпазы Болгария Социалистік партиясы (Коммунистік партияның жаңа аты) атанды. 1991 жылдың шілдесінде жаңа конституция қабылданды, ол сайланатын президент, премьер-министр және министрлер кабинетінің құрылысын регламенттейді.

Өтпелі кезең

Шығыс Еуропадағы басқа социалистік режимдер сияқты, Болгария да капитализмге көшуді күткендей оңай емес, қиын бастан өткерді. 1991 және 1992 жылдар аралығында Демократиялық күштердің антикоммунистік одағы (Болгария: СДС, SDS) ауыл шаруашылығы жерлерін, мүліктерін және өнеркәсіпті жекешелендіруді жүзеге асыру үшін, мемлекеттік кәсіпорындардың акцияларын барлық азаматтарға таратуды бастады. Бірақ, бұл шаралар индустрияның бұрынғы КОМКОН жүйесіне байланыстылығының жойылғаннан кейін, және Болгарияның жаңа аймақтық немесе әлемдік сауда ұйымдарына қатысусыз жаһандық нарықта бәсекелесе алмауынан туындаған жаппай жұмыссыздыққа алып келді. Сонымен қатар, Болгария индустриясының артта қалғандығы анықталды, оны түзетуге болатын еді, бірақ саяси өзгерістердің асығысқандығынан үкімет де, халық та индустрияны жаңғыртуға дайын болған жоқ. Шындығында, бұрын коммунистік партияға (Болгария: ДС, DS) бағынышты болған бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздік қызметін тарату, бұрын коммунистік идеологиядан өзге көзқарастарды білдіруден қорқып келген көптеген болгар халқына демеу болғанымен, сонымен бірге Болгарияда бұрын-соңды көрілмеген қылмыстың өршуіне де себепкер болды. Полиция бұрынғы ДС-ның қатаң әдістерімен бақылауда ұсталып келген қылмыстық жағдайды бақылауға және қудалауға дайын болмады. Бұл индустрия мен мекемелерден капиталдың, жабдықтардың, материалдардың және тіпті жиһаздың кең ауқымда ұрлануына әкелді, нәтижесінде көптеген зауыттар жабылды.

Жан Виденов (1995-1997)

Министрлер кабинеті туралы толық ақпаратты Виденов үкіметінен қараңыз. Социалистер (бұрынғы коммунистер) өздерінің саяси көзқарастарын кедейлерді еркін нарықтың артық қимылдарына қарсы қорғаушылар ретінде көрсетті. Экономикалық реформаларға қарсылық туды, себебі реформалар көптеген адамдарды жұмыссыз қалдырды (Болгарияда бұрын жұмыссыздық дерлік болған жоқ) және көптеген қалалар бірнеше айдың ішінде экономикалық жағдайдан мүлдем құлдырап қалды. Осының нәтижесінде Болгария Социалистік партиясының Жан Виденові 1994 жылғы парламенттік сайлауда жеңіске жетуіне мүмкіндік берді. Виденов премьер-министр лауазымына келгенде өте жас еді және оның саяси күшін көрсетуге шамасы жетпеді. Оның қабілетсіздігін айналасындағылар өздерінің жеке мүдделері мен байыуы үшін пайдаланды. Бұл қабілетсіздік және социалистік үкіметтің дұрыс емес саясаты экономикалық жағдайды одан бетер нашарлатты. Үкіметтің Батыс елдерінен қолдауы болмады, соның салдарынан Болгарияның сыртқы саясаты ауыр зардап шекті. 1996 жылы экономикада гиперінфляция орын алып, көптеген банктер банкротқа ұшырады. Сол жылы өткен президент сайлауында СДС партиясынан Петр Стоянов сайланды. 1997 жылы БСП үкіметі бір айға созылған жалпыұлттық наразылықтардан кейін құлап, президент Стоянов экономикалық жағдайды тұрақтандыратын үкімет тағайындады. Кейін билікке СДС демократиялық партиясы келді.

Симеон II-нің оралуы (2001-2005)

Министрлер кабинеті туралы толық ақпаратты Sakskoburggotski үкіметінен қараңыз. 2001 жылы Симеон Сакс Кобург Гота (Болгария: Симеон Сакскобурготски, Симеон Сакскобурготски), 1946 жылы тоғыз жасында социалистік Болгариядан қашқан Болгария патшасы Борис III-нің ұлы, Болгарияның премьер-министрі болды. Осыған бірнеше жыл бұрын, 1996 жылы, ол екі ханзада мен бір ханшайымнан тұратын отбасымен Болгарияға келген еді және сол кезде туған еліне оралып, жаңа саяси партия құратынын хабарлаған болатын. Бірнеше жыл өткен соң Сакскобурггоцкий "Симеон II" ұлттық қозғалысын (НДСВ) құрды және 2001 жылғы маусым айындағы сайлауда екі ірі партияны үлкен артықшылықпен жеңіп шықты. Премьер-министр ретінде ол батысқа бағытталған қатаң саясатты ұстанды, нәтижесінде Болгария 2004 жылы НАТО-ға, ал 2007 жылы Еуропалық Одаққа қосылды. Экономикалық және саяси жағдай жақсарды, бірақ экономикалық өсім күтілгендей болмады, жұмыссыздық пен эмиграция жоғары қалды. Сыбайлас жемқорлық, денсаулық сақтау, ұйымдасқан қылмыс (көлемі азайғанмен) және жоғары білім салаларында мәселелер сақталып қалды, олардың барлығына масштабты реформалар қажет.

Үштік коалиция (2005-2009)

Министрлер кабинеті туралы толық ақпаратты Станишев үкіметінен қараңыз. Келесі парламент сайлауында НДСВ үкімет құру үшін жеткілікті дауыс жинамады, шын мәнінде БСП ең көп дауыс жинады, одан кейін НДСВ. Партиялардың ешқайсысының парламентте жеке үкімет құруға жеткілікті мандаты болмағандықтан, Президент Парванов бастаған бір айдан астам келіссөздерден кейін, Еуропалық Одаққа қосылу үшін қажетті коалициялық үкімет құруға БСП, НДСВ және МРФ (Құқықтар мен бостандықтар қозғалысы) арасында келісімге келді. Тераң идеологиялық және саяси айырмашылықтарға қарамастан, үш партияны бір мақсат біріктірді: 2007 жылы Еуропалық Одаққа қосылуға қажетті реформаларды аяқтау. Алайда, тиімсіз басқару және жоғары деңгейдегі коррупция елге шетелдік бизнес пен кәсіпкерлердің келуіне кедеріл келтіретін маңызды мәселе болып қала берді. Бұған қоса, Сергей Станишевтің үкіметі соңғы айларында әлемдік қаржы дағдарысына тап болды, бірақ оның бар екенін мойындамай, болгар экономикасын қорғау үшін шаралар қабылдаудан бас тартты, бұл оған кеңінен сын тудырды.

Бойко Борисовтың бірінші кабинеті (2009-2013)

Министрлер кабинеті туралы толық ақпаратты 1-ші Борисов үкіметінен қараңыз. 2009 жылғы парламент сайлауында оңшыл орталық партия «Болгарияның Еуропалық дамуы үшін азаматтар» (ГЕРБ) жеңіске жетіп, 240 орындық парламентте 117 орын алды. Социалистер 40 орынмен екінші орында қалды. NDSV парламентке өту үшін жеткілікті дауыс жиная алмады. Бойко Борисовтың жаңа үкіметі білім беру жүйесін либерализациялау және студенттердің университетті оңай таңдауына мүмкіндік беру үшін білім беру саласындағы маңызды өзгерістерді жоспарлады, сондай-ақ ең бастысы – фискалдық тәртіпке баса назар аударды. Әсіресе, Қаржы министрлігі әкімшілік реформалар мен жекешелендіру саясатын жүзеге асыру арқылы бюджет тапшылығын азайтты. Көлік және энергетика салаларындағы мемлекеттік кәсіпорындарға берілетін субсидиялар тоқтатылды. Вице-премьер Симеон Джанков реформалық топты басқарды, оның құрамына инфрақұрылым министрі Розен Плевнелиев, экономика министрі Трайчо Трайков және қоршаған орта министрі Нона Карадьова кірді. Үкімет 2013 жылдың 20 ақпанындағы көшедегі көптеген наразылықтардан кейін құлап, Еуропалық Одақ пен Халықаралық валюта қорының ықпалымен рецессия кезінде қатаң үнем шаралары мен тұрақты фискалдық жағдай сақталды, бірақ жеке компанияларға мемлекеттік төлемдерді кешіктіруге және Ішкі істер министрі Цветан Цветановқа қатысты тыңдау істеріне орай сындарға ұшырады.

Пламен Орешарский (2013-2016 жж.)

Пламен Орешарскийдің үкіметі жақсы қабылданбады, нәтижесінде бір жылға созылған наразылықтар туды және 2016 жылы оның құлауына әкеп соқты.

Бойко Борисовтың екінші кабинеті (2017-2021 жылдар)

2017 жылдың наурыз айында Бойко Борисов екінші рет Болгарияның премьер-министрі болып сайланды. Борисов өзінің консервативті GERB партиясы өткен жылы президенттік сайлауда жеңілгеннен кейін отставкаға кетіп, мерзімінен бұрын сайлау шақыруды жариялады. Ол болгар ұлтшылдары ВМРО БНД және Болгарияны құтқару үшін ұлттық фронтпен коалициялық үкімет құрды. Оппозицияны Социалистік партия мен Түрік ДПС партиясы құрады. 2021 жылдың сәуірінде Борисовтың партиясы парламент сайлауында жеңіске жетті. Ол тағы да парламенттегі ең ірі партия болды, бірақ абсолютті көпшілік алған жоқ, бұл қиын коалициялық келіссөздерді білдірді. Болгария президенті Румен Радев, премьер-министр Борисовтың ашық сынаушысы және қарсыласы, 2021 жылдың күзінде өтетін президенттік сайлауда екінші бес жылдық мерзімге кандидат болатынын мәлімдеді. Борисовтың соңғы кабинетінде баспасөз бостандығы күрт төмендеді және бірқатар сыбайлас жемқорлық фактілері жарияланды, бұл 2020 жылы жаппай наразылықтардың тағы бір толқынына әкеп соқты. GERB 2021 жылдың сәуіріндегі кезекті сайлауда бірінші орынға шықты, бірақ бұл олардың ең нашар нәтижесі болды.

Стефан Янев - уақытша премьер-министр (2021 жыл)

Барлық басқа партиялар үкімет құрудан бас тартты, және қысқа мерзімді дағдарыстан кейін 2021 жылдың шілдесіне тағы бір сайлау жарияланды, сол кезге дейін Стефан Янев уақытша үкіметтің премьер-министрі ретінде қызмет етті. 2021 жылдың шілдесінде өткен мерзімінен бұрынғы сайлауда элитаға қарсы "Мұндай халық бар" (ITN) партиясы 24,08 пайыз дауыс алып бірінші орынды иеленді, ал бұрынғы премьер-министр Бойко Борисовтың GERB басқаратын коалициясы 23,51 пайыз дауыспен екінші орынға шықты. 2021 жылдың қараша айында президент Румен Радев президенттік сайлауда өте төмен, 34 пайыздық қатысумен оңай қайта сайланды.

Төртжақты коалиция (2021-2022)

Келесі кезектен тыс сайлау сол жылдың қараша айында өтті. Кирилл Петковтың PP партиясы соңғы тоғыз жыл бойы болгар саясатына үстемдік еткен консервативті GERB партиясынан күтпеген жеңіс оді. 2021 жылдың желтоқсан айында Болгария парламенті Кирилл Петковты елдің келесі премьер-министрі етіп ресми түрде сайлады, бұл бірнеше айға созылған саяси дағдарысқа нүкте қойды. Жаңа орталықшыл үкімет – Петковтың сыбайлас жемқорлыққа қарсы «Біз өзгерісті жалғастырамыз» партиясы (ПП) және тағы үш саяси күштің коалициясы – солшыл Болгария социалистік партиясы, элитаға қарсы «Мұндай халық бар» партиясы және либералды «Демократиялық Болгария» тобы. Олар Болгария парламентінің 240 орынның 134-ін бақылады. Үкімет 2022 жылғы 23 маусымдағы сенімсіздік дауысы нәтижесінде отставкаға кететін болды. Президент Радев Галаб Доневті уақытша кабинетті басқару үшін міндетті түрде премьер-министр етіп тағайындады. Болгарияда екі жылдың ішінде төртінші парламенттік сайлау 2022 жылғы 2 қазанда өтті. Бірақ 2022 жылғы қазан айындағы сайлау қорытындысы жаңа үкімет құруға мүмкіндік бермеді.

Ротациялық үкімет/ (Жоқ) коалиция (2023-)

2023 жылдың сәуірінде саяси тұйықталудың салдарынан Болгария 2023 жылдың сәуірінен бері өткізген бесінші парламенттік сайлауы болды. GERB ең көп дауыс жинап, 69 орынға ие болды. "Біз өзгерісті жалғастырамыз" блогы 240 орындық парламентте 64 орын жеңіп алды. 2023 жылдың маусым айында премьер-министр Николай Денков "Біз өзгерісті жалғастырамыз" және GERB арасында жаңа коалиция құрды. Коалициялық келісім бойынша, Денков алғашқы тоғыз айда үкіметке жетекшілік етеді. Одан кейін GERB партиясының бұрынғы Еуропалық комиссары Мария Габриэль оның орнын басады. Ол тоғыз айдан соң премьер-министр болады.