Кіріспе

Болгарияның орталық-солшыл саяси партиясы

Болгарияның социалистік партиясы (Българска социалистическа партия, BSP), сондай-ақ «Жүзжылдық» (Столетницата) деп те аталады, Болгариядағы орталық-солшыл, әлеуметтік-демократиялық саяси партия. БСП Социалистік Интернешнл және Еуропалық социалистер партиясының мүшесі. Партия қазіргі түрінде 1990 жылы құрылғанмен, оның саяси тамыры 1891 жылы құрылған БРСДП-ға дейін жетеді. 1989 жылғы революциялардың нәтижесінде болған саяси өзгерістерден кейін партия марксизм-ленинизмнен бас тартып, 1990 жылдың сәуір айында БСП ретінде қайта құрылды. 2009 жылғы Болгария парламенттік сайлауында БСП жаңа консервативті ГЕРБ партиясынан жеңіліп, 240 парламенттік орынның 37-сін (18%) алып, оппозицияға өтті. ГЕРБ антикоммунистік және антитүрік платформасы арқылы билікке келді, бұрынғы БСП үкіметін коммунистік деп айыптады. Алайда, социолог Яна Цоневаның «Якобин» журналында жазғандай, бұл үкімет «ең радикалды неолибералды саясатты жүзеге асырды». Орешарский кабинетіне қарсы наразылықтар 2014 жылдың шілдесінде үкімет отставкаға кеткенге дейін жалғасты. Наразылықтар премьер-министр Бойко Борисовтың отставкаға кетуімен аяқталды, бірақ 2021 жылдың сәуірінде өткен парламенттік сайлаудың нәтижелері белгісіз болды. 2021 жылдың шілдесінде өткен парламенттік сайлаудан кейін БСП үкімет құруға тырысқандары сәтсіз аяқталды, саяси дағдарыс жалғасты. ГЕРБ-ке қарсы көпшілікке қарамастан, Борисовтың қатысуынсыз үкімет құру мүмкін болмады. Сонымен қатар, 2016 жылдан бері партия басшысы болып табылатын Корнелия Нинова партияның 2013 жылдан бері үкіметте болмауына байланысты ішкі күреске тап болды. БСП қоғамдық пікірге байланысты, үкіметке қарсы наразылықтар алдында құрылған және ең көп орын алған популистік «Мұндай адамдар бар» партиясын қолдау не жоққа шығару арасында тартысқа түсті. Дағдарысты шешу үшін 2021 жылдың қарашасында үшінші кезектен тыс сайлау, сонымен қатар президенттік сайлау өтті. Сайлаудан кейін Нинова тағы да отставкаға кететінін мәлімдеді, бірақ келесі партия съезіне дейін (қаңтарда өтетін) БСП төрағасы қызметін атқаруын жалғастырады. БСП ПП, ИТН және ДБ партияларымен бірге Петков үкіметіне қосылды, әлеуметтік сақтау, денсаулық сақтау, ауыл шаруашылығы және экономика министрліктерін алды. Партия төрағасы Корнелия Нинова вице-премьер лауазымын да иеленді. Қаңтарда өткен съезде Нинованың отставкасы қабылданбады, ол 2024 жылғы өкілеттігінің аяқталуына дейін БСП төрағасы болып қалды.

Идеология

Болгария Коммунистік партиясының заңды мұрагері ретінде құрылған БСП өзін демократиялық социалистік партия деп сипаттайды, социалистік саясат пен құндылықтарды ұстанады, сонымен қатар әлеуметтік нарықтық экономиканы қолдайды. Ол популистік партия ретінде де сипатталды және Ресейге қарсы санкцияларды тоқтатуға шақырды. Novinite, The Wall Street Journal және The Washington Post сияқты бірқатар жаңалықтар құралдары оның бағытын жұмсақ русофилия деп бағалады. Соңғы кезде Корнелия Нинова басшылығымен және Еуропалық социалистер партиясының (ПЭС) көпшілігінен өзгеше, БСП әлеуметтік мәселелерде консервативтік көзқарасқа ие болды. Көптеген партия жетекшілері Стамбул конвенциясына қарсы шықты, себебі балаларды сексуалдық біліммен тәрбиелеу, әсіресе бір жынысты қарым-қатынастарды қамтыса, оларға қолайсыз болды. Ұзақ пікірталас нәтижесінде олар конвенцияға қарсы дауыс беруге келісті, партия ішінде бұл мәселе бойынша келіспеушіліктер болғанына қарамастан. Бұрынғы БСП жетекшісі және кейіннен ПЭС төрағасы болған Сергей Станишев Стамбул конвенциясын ыстық қолдады. Нинова басшылығымен БСП ұлттық позицияға қарай бұрылыс жасады.

Мүшелік

Партия мүшелерінің саны бойынша Болгариядағы ең ірі партия болып табылады, 2016 жылы 105 000 мүшесі болды, бұл 2013 жылғы 130 000, 2012 жылғы 150 000, 2009 жылғы 210 000, 1996 жылғы 250 000 және Болгария Халық Республикасының соңғы кезеңінде шамамен 1 миллион мүшеден азайды. 2020 жылы партияда 80 236 мүше тіркелді.

Төрағалар тізімі

Жоқ. Аты-жөні (туған – қайтыс болған жылдары) Суреті Қызмет мерзімі1Александар Лилов (1933–2013) 3 сәуір 1990 12 желтоқсан 1991 2Жан Виденов (1959 ж.т.) N/A 12 желтоқсан 1991 21 желтоқсан 1996 3Георгий Парванов (1957 ж.т.) 21 желтоқсан 1996 5 желтоқсан 2001 4Сергей Станишев (1966 ж.т.) 5 желтоқсан 2001 27 шілде 2014 5Михаил Миков (1960 ж.т.) 27 шілде 2014 8 мамыр 2016 6Корнелия Нинова (1969 ж.т.) 8 мамыр 2016 қазіргі уақытқа дейін

Виденов дәуірі

Жан Виденов төрағалық еткен кезеңде партия социалистік партияларға тән дәстүрлі саясатты ұстанды – SDS-тің кең ауқымды жекешелендіру шараларын қабылдамай, "халықтық" немесе "әлеуметтік" жекешелендіру науқанына көшті. Бұл науқан жұмысшы және орта тап өкілдеріне ("халыққа") жекешелендіруге ұсынылған кәсіпорындардың акцияларын алуға мүмкіндік беруді мақсат етті, ал акциялардың тек жеке инвесторларға биржада сатылуына қарсы болды. Виденов басқарыған партия АҚШ-қа күшті саяси және экономикалық тәуелділік деп есептегенге қарсы шығып, көрші Грекияда биліктегі ПАСОК пен Югославиядағы СПС-пен қарым-қатынастарды жақсартуға ұмтылды.

Парванов дәуірі

Парванов, болгар-грек парламенттік достық комитетіне де мүше болған және кейін Болгария президенті болып сайланған, партия мен мемлекеттік институттар арасында белгілі бір деңгейде қашықтықты сақтауды жөн көрді және сайлаудан кейін партия мүшелігінен кетті. Болгария конституциясы президенттің саяси партиялардағы басшылық лауазымдардан кетуін талап етеді, бірақ ол лауазым иесінің партия мүшелігінен толығымен бас тартуын талап етпейді. Оның орнына ол Сергей Станишевті өзінің ізбасары етіп тағайындады. Дегенмен, төрағалық еткен кезінде НАТО-ның Югославияны бомбалауына қарсы шықты. Бұл НАТО-ға қарсы емес, тек оның әскери операциясына қарсы ұстаным екенін мәлімдеді. Болгарияның НАТО-ға кіруін қолдайтынын, бірақ мұндай қадам Ресеймен келіссөздерден кейін ғана жасалуы керек екенін айтты. Парванов партияның либералдық қанатының өкілі саналғанмен, партияның солшыл мүшелеріне де қол жеткізіп, социалистік кезеңде 30 жылдан астам елді басқарған және социалистер арасында әлі де беделді Тодор Живковтың партия мүшелігін қайта жаңартуға көмектесті. Екі президенттік мерзімін сәтті аяқтағаннан кейін ол социалистік партияға қайта қосылды және бастапқыда төрағалыққа тағы бір мандатқа үміткер болды, бірақ 2012 жылғы партия съезі алдында өтінімін кері алды. Екі жыл өткен соң, ол партияның «бейбелін түсіргені» үшін партиядан қуылды, бұл партия басшылығының авторитарлық шешімі деп сынады. Осыдан кейін ол өзінің жеке партиясын – Болгарияның жаңаруы үшін балама партиясын құрған алғашқы бұрынғы төраға атанды.

Станишев дәуірі

Сергей Станишев саясатында дәстүрлі солшыл көзқарастан алыстап, батысқа, еуропалық және әлеуметтік-либералдық дүниетанымына бет бұрғанымен ерекшеленді. "Либералдық" деп аталған үш тарапты коалиция құрғаннан кейін, Болгарияның Еуропалық Одаққа және НАТО-ға кіру туралы келісімдерге қол қойды, сондай-ақ социализмге қайшы, неолибералдық деп сынға ұшыраған экономикалық реформаларды жүзеге асырды, мысалы, елдегі прогрессивті салық жүйесін бірыңғай салықпен алмастырды. Осының салдарынан социалистік партия ішінде қақтығыс туып, күшті ішкі оппозиция пайда болды және партияның сол қанаты – "Марксистік платформа" партиядан шығып кетті. 2009 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырағанымен, 2013 жылғы сайлаудан кейін үкімет құруға қол жеткізді. Алайда, оның әрекеттері күткен нәтижені бермеді, себебі оған түрік тілдес халықтың құқықтарын қорғайтын Құқықтар мен бостандықтар қозғалысы мен ұлтшыл "Шабуыл" партиясының парламенттік қолдауы қажет болды, бұл екеуі де зор дау тудырды. Бұл наразылықтарға әкеліп соқты, нәтижесінде Станишев пен үкімет отставкаға кетті. Оның төрағалық мерзімі аяқталғаннан кейін партия "Станишевке қарсы түзету" деп аталған заңды қабылдады, ол оның болашақта бұл лауазымға қайта оралуына тиым салды. Содан кейін Станишев болгар саясатын тастап, еуропалық деңгейге көшті, онда ол Еуропалық социалистер партиясының төрағасы болып сайланды.

Миков дәуірі

Михаил Миков партияны "біріктіру және жаңарту", сондай-ақ "оның социалистік және социал-демократиялық идеалдарын қорғау" уәдесімен төрағалыққа кірісті. Оның үстіне, партияның ең маңызды міндеті – "әлеуметтік мемлекетті қайта жаңғырту" екенін айтты. Алайда, үкіметтің беделсіздігі БСП-ға қолдаудың күрт төмендеуіне алып келді, себебі партия Түркияны қолдайтын Құқықтар мен бостандықтар қозғалысымен және ұлтшыл "Шабуыл" партиясымен байланысты болды. 2014 жылғы Болгария парламенттік сайлауында партия сол кезге дейінгі ең нашар нәтижесін көрсетті. Миков нәтижеге жауапкершілікті қабылдап, оппозицияға өтуді жөн көрді. Дегенмен, ол Социалистік партия төрағасы болып қайта сайлануға түсті, бірақ Корнелия Ниновадан жеңіліп, қайта сайлануға ұсынылған тұңғыш социалистік төраға болды. Ал Нинова партия төрағасы болып сайланған алғашқы әйел атанды.

Нинова дәуірі

Нинованың партияны басқаруға алғашқы көзқарасы – партияның үміткерлері ретінде тәуелсіз беделді кандидаттарды ұсыну болды, олар социалистердің дүниетанымын бөлісетін. Бұл оның 2016 жылғы Болгария президенттік сайлауында бұрын Болгария Әуе Күштерінің партиялық емес басшысы болған Румен Радевті қолдау туралы шешімінен көрінеді. Радев, номиналды түрде тәуелсіз кандидат ретінде қатысқанмен, социалистердің ұсынымымен келді және вице-президенттікке жетекші социалист Ілияна Иотовамен бірге бақ сынасты. Бұл табысқа жеткізді, Радев сайлауда GERB үміткері Цецка Цачеваны жеңіп, Болгария Президенті болып сайланды. Содан кейін Нинова 2019 жылғы Еуропалық парламент сайлауында партияның сайлау көрсеткіштерін орташа деңгейде жақсартты. Дегенмен, социалистер GERB-ті басып өте алмады, Нинова отставкасын ұсынды, бірақ дауыс беруге дейін аз уақыт қалғанда оны кері қайтарып алды. Партия 2019 жылғы жергілікті сайлауда да нәтижелерін жақсартты, Болгариядағы жергілікті сахнадағы қолдауы артып, тіпті оң және оңшыл саясаттың бекінісі саналатын Софияның кейбір аудандарында жеңіске жетті. Социалистер София қаласының мэрі лауазымына ие болуға жақын келді, партияның үміткері Мая Манолова бұрынғы мэр Йорданка Фандаковаға шамалы айырмамен жеңіліп қалды. Алайда, осы кезеңде Нинова партияның бағытын дәстүрлілік пен әлеуметтік консерватизмге қарай өзгерте бастады, бір жынысты некеге және Стамбул конвенциясына қарсы шығып, сондай-ақ «гендерлік идеологияға» қатысты қатаң ұстанымды қабылдады. Партия философиясындағы бұл өзгерістер ішкі жіктерге себеп болды, Нинованың 90-шы жылдардағы жекешелендіру мәмілелеріне қатысқандығына байланысты оған қарсы көптеген фракциялар құрылды. Бұл ішкі оппозиция Нинованы ішкі қарсылықты басуға тырысып, авторитарлық тәсілдер қолданғаны үшін СДС лидері Иван Костовпен салыстырды. Осының салдарынан партия көптеген мүшелерден айырылды. Бірнеше партиялық ұйымдар партиядан бөлінді, Мая Манолова мүшелігін жаңартудан бас тартып, өзінің «Тұрғынбыз!» партиясын құрды. БГ, партия парламенттік фракциясының маңызды бөлігі Болгарияның Прогрессивті Линиясын құру үшін кетті, ал партияның ескі буын өкілдері бұрынғы БСП төрағасы Жан Виденов басқаратын «Таза және қасиетті Республика үшін солшыл одақ» кең солшыл альянсын құруға кетті. Татьяна Дончеваның «21-ші ғасыр қозғалысы» да бұрынғы ана партиясы – БСП-мен бірігуден бас тартып, «Тұрғынбыз!» партиясына қосылды. БГ! Біз келеміз!» альянсын құруда. Партияда қалған ішкі оппозицияның бір бөлігі «XXI ғасырдың социализмі» платформасын құрды, ол Нинованың партияны «иеленуіне» қарсы күресетінін және «әділ және қауіпсіз қоғамға жол ретінде социализмнің бейнесін қалпына келтіру» үшін жұмыс істейтінін мәлімдеді. Бұл платформаға сәйкес, Нинова басшылығымен партия 150 жылдық тарихынан алшақтап, көшбасшылық билікке ие болған партияға айналды. Осы және басқа да себептерге байланысты БСП 2021 жылы өткен үш кезектен тыс парламенттік сайлауда нашар нәтижелер көрсетті, партия тарихындағы ең нашар сайлау нәтижесін тіркеді. Бұл сайлаудағы нашар көрсеткіштерге байланысты Ниновадан отставкаға кетуі сұралды, бірақ ол бас тартты. Алайда, көптеген партия ұйымдары, соның ішінде БСП жастар қанаты, оның отставкаға кетуін талап етті, ол келесі күні келісті. Алайда, Нинова кейіннен оның отставкасы әлі күшін жойған жоқ екенін және партия төрағасы ретінде конгресс бекіткенге дейін қызметін жалғастыра беретінін мәлімдеді. Дегенмен, БСП ұлттық кеңесі Ниноваға «Біз өзгерісті жалғастырамыз» партиясы бастаған үкіметке қолдау көрсету туралы келіссөздер жүргізуге рұқсат берді. 2021 жылдың қараша айының соңында БСП Петков үкіметіне кіруге келісті. 2023 жылдың тамызында БСП лидері Корнелия Нинова өз партиясының Болгарияның отбасылық зорлық-зомбылықтан қорғау туралы заңына түзетулер енгізудегі рөлін атап өтті, бұл түзетулер Конституцияны сақтайтынын мәлімдеді. Жаңа «жақын қатынас» анықтамасы еркек және әйелдерді қамтиды, бұл 60 күндік мерзімнен астам уақытқа созылатын қатынастарға қолданылады. Парламенттік сессияда қабылданған түзетулер гендерлік теңдік және қорғау мерзіміне қатысты пікірталас тудырды.

Ұлттық жиналыс

СайлауКоалицияДауыс%Орындықтар+/–Үкімет(Коалиция жиынтығы) (Коалиция жиынтығы)1990Жоқ2,887,766 47.15 (1-ші)1991Сайлауалды одақ1,836,050 33.14 (2-ші) 1051994Демократиялық солшыл2,262,943 43.50 (1-ші) 191997Демократиялық солшыл939,308 22.07 (2-ші) 672001Болгария үшін коалиция783,372 17.15 (3-ші) 102005Болгария үшін коалиция1,129,196 30.95 (1-ші) 342009Болгария үшін коалиция748,114 17.70 (2-ші) 422013Болгария үшін коалиция942,541 26.61 (2-ші) 442014BSP – Солшыл Болгария505,527 15.40 (2-ші) 452017BSP үшін Болгария955,490 27.20 (2-ші) 412021 сәуірBSP үшін Болгария480,146 15.01 (3-ші) 372021 шілдеBSP үшін Болгария365,695 13.39 (3-ші) 72021 қарашаBSP үшін Болгария267,817 10.21 (4-ші) 102022BSP үшін Болгария232,958 9.30 (5-ші) 12023BSP үшін Болгария225,914 8.93 (5-ші) 2

Еуропалық Парламент

+ Еуропалық Парламент Сайлау Дауыстар% Орындықтар+/–2007414,78621.41 (2-ші)2009476,61818.50 (2-ші) 12014424,03718.93 (2-ші)2019474,16024.26 (2-ші) 1

Төраға

+ Президент сайлауы Сайлау үміткері Бірінші тур Екінші тур Дауыс % Орын Дауыс % Нәтижесі 1992 Велко Валканов 1,549,970 30.44 2-ші 2,443,434 47.15 1996 Иван Маразов 1,158,204 27.01 2-ші 1,687,242 40.27 2001 Георгий Парванов 1,032,665 36.39 1-ші 2,043,443 54.13 2006 Георгий Парванов 1,780,119 64.05 1-ші 2,050,488 75.95 2011 Ивайло Калфин 974,300 28.96 2-ші 1,531,193 47.42 2016 Румен Радев 973,754 25.44 1-ші 2,063,032 59.37 2021 Румен Радев 1,322,385 49.42 1-ші 1,539,650 66.72