Кіріспе

Болгария президенті

Болгария Республикасының президенті (романша: Президент на Република България) – Болгарияның мемлекет басшысы және Болгария армиясының бас қолбасшысы. Президенттің ресми резиденциясы София қаласындағы Бояна резиденциясында орналасқан. Дауыс берудің екінші турында жеңіске жеткен кандидат Румен Радев 2016 жылдың 13 қарашасында Болгария президенті болып сайланды. Болгарияда президенттің рөлі көбінесе символдық сипатта болады, оның басты міндеті – Болгарияның әртүрлі институттары арасындағы дауларды шешудегі «арбитр» болу. Ол үкімет басшысы немесе елдің атқару билігінің бір бөлігі деп есептелмейді. Дегенмен, премьер-министр болмаған жағдайда президент уақытша үкімет тағайындауға жауапты, бұл оған осындай кезеңдерде үкіметке елеулі ықпал етуге мүмкіндік береді (Желю Желев – 1994-95 жылдары; Петр Стоянов – 1997 жылы; Розен Плевнелиев – 2013 және 2014 жылдары; және Румен Радев – 2017, 2021 және 2022 жылдан бері). Кейде президент премьер-министрді де тағайындаған. Президент бес жылға сайланады және екі мерзімге шектеледі, тіпті бұл мерзімдер қатарынан келмесе де. Егер бір адам екі рет президент болып қызмет еткеннен кейін, Болгария Конституциясында белгіленген қағидаларға сәйкес, ол қайтадан президенттікке сайлануға құқығы жоқ. Президент жыл сайын Жаңа жыл қарсаңында, жаңа жыл басталмас бұрын ұлттық телеарнадан ел халқына үн қосады.

Сайлануға жарамдылық

Болгария азаматы Болгария Президенті лауазымына түсуі үшін келесі шарттарды орындауы тиіс: Конституция президенттің саяси партияның қатардағы мүшесі болуына тыйым салмайды, бірақ болгар қоғамы президенттің саясаттан тыс болуын күтеді. Сондықтан, сайланған президент саяси партия мүшелігінен бас тартуы күтіледі.

Билік пен артықшылықтар

Болгария президентінің функциялары мен өкілеттіктері 1991 жылғы Болгария Конституциясының 4-тарауында белгіленген. Президент бес жылға тікелей халықтың дауысымен сайланады, және оның мерзімі қайта сайлану арқылы ұзартылуы мүмкін.

Иммунитет

Президент өкіметтік өкілеттігінің кезеңінде толыққанды заңдық иммунитетке ие және Болгария Конституциясын бұзу немесе мемлекетке опасыздық жасаудан басқа, қызмет барысында жасаған ешқандай әрекеті үшін жауапкершілікке тартылмайды. Оның өкілеттігі тек импичмент процедурасы арқылы ғана жойылуы мүмкін, ешқандай басқа орган оны жоюға құқылы емес. Президентті ұстауға және қудалауға болмайды.

Вице-президент

Бұл міндеттерді атқаруда оған Болгарияның вице-президенті көмек көрсетеді. Президент болмаған жағдайда оның орынбасары президенттің орнына келеді. Тек президенттің қайтыс болуы, отставкаға кетуі, қызметтен алынуы немесе денсаулығының нашарлауы жағдайында ғана вице-президент сайлау өткізілгенге дейін президенттің өкілеттіктері мен міндеттерін толыққанды атқарады. Конституция президентке вице-президентке белгілі бір лауазымдарға тағайындау және босату, кешірім беру және рақымшылық жасау, азаматтық беру және босқын мәртебесін беру өкілеттерін жүктеуге рұқсат береді, бірақ оның басқа өкілеттерін жүктеуге рұқсат етпейді. Вице-президент президент сияқты ең жоғары иммунитетке ие және президентке қатысты қолданылатын тәртіппен ғана қызметтен алынуы мүмкін.

Импичмент

Импичмент президент мемлекетке опасыздық жасаған немесе Болгария Конституциясын бұзған жағдайда ғана басталуы мүмкін. Импичмент Ұлттық Ассамблея депутаттарының кемінде төрттен бірі Ассамблеяға айыптама ұсынғаннан кейін басталады. Айыптама барлық сайланған өкілдердің 2/3 көпшілік дауысымен бекітілуі тиіс. Егер бекітілсе, іс Болгария Конституциялық сотына жіберіледі, ол бір ай ішінде президенттің Ассамблея айыптаған қылмысына кінәлі ме, жоқ па, деген шешімді қабылдауы керек. Егер Конституциялық сот президенттің мемлекетке опасыздық жасағанын немесе Конституцияны бұзғанын анықтаса, онда президент импичмент арқылы сәтті сотталған болып есептеледі және оның өкілеттігінен айырылады.

Болгария президенті мұрагерлік желісі

1. Болгария вице-президенті
2. Ұлттық жиналыстың төрағасы
3. Болгария премьер-министрі